حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ، عَنْ شُعْبَةَ، عَنْ قَتَادَةَ، عَنْ صَالِحٍ أَبِي الْخَلِيلِ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْحَارِثِ، عَنْ حَكِيمِ بْنِ حِزَامٍ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " الْبَيِّعَانِ بِالْخِيَارِ مَا لَمْ يَتَفَرَّقَا فَإِنْ صَدَقَا وَبَيَّنَا بُورِكَ لَهُمَا فِي بَيْعِهِمَا وَإِنْ كَتَمَا وَكَذَبَا مُحِقَتْ بَرَكَةُ بَيْعِهِمَا " . هَذَا حَدِيثٌ صَحِيحٌ . قَالَ أَبُو عِيسَى وَفِي الْبَابِ عَنْ أَبِي بَرْزَةَ وَحَكِيمِ بْنِ حِزَامٍ وَعَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَبَّاسٍ وَعَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو وَسَمُرَةَ وَأَبِي هُرَيْرَةَ . قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ ابْنِ عُمَرَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ . وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ بَعْضِ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَغَيْرِهِمْ وَهُوَ قَوْلُ الشَّافِعِيِّ وَأَحْمَدَ وَإِسْحَاقَ وَقَالُوا الْفُرْقَةُ بِالأَبْدَانِ لاَ بِالْكَلاَمِ . وَقَدْ قَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ مَعْنَى قَوْلِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم " مَا لَمْ يَتَفَرَّقَا " . يَعْنِي الْفُرْقَةَ بِالْكَلاَمِ . وَالْقَوْلُ الأَوَّلُ أَصَحُّ لأَنَّ ابْنَ عُمَرَ هُوَ رَوَى عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَهُوَ أَعْلَمُ بِمَعْنَى مَا رَوَى وَرُوِيَ عَنْهُ أَنَّهُ كَانَ إِذَا أَرَادَ أَنْ يُوجِبَ الْبَيْعَ مَشَى لِيَجِبَ لَهُ . وَهَكَذَا رُوِيَ عَنْ أَبِي بَرْزَةَ الأَسْلَمِيِّ أَنَّ رَجُلَيْنِ اخْتَصَمَا إِلَيْهِ فِي فَرَسٍ بَعْدَ مَا تَبَايَعَا . وَكَانُوا فِي سَفِينَةٍ فَقَالَ لاَ أَرَاكُمَا افْتَرَقْتُمَا وَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " الْبَيِّعَانِ بِالْخِيَارِ مَا لَمْ يَتَفَرَّقَا " . وَقَدْ ذَهَبَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَهْلِ الْكُوفَةِ وَغَيْرِهِمْ إِلَى أَنَّ الْفُرْقَةَ بِالْكَلاَمِ وَهُوَ قَوْلُ سُفْيَانَ الثَّوْرِيِّ وَهَكَذَا رُوِيَ عَنْ مَالِكِ بْنِ أَنَسٍ . وَرُوِيَ عَنِ ابْنِ الْمُبَارَكِ أَنَّهُ قَالَ كَيْفَ أَرُدُّ هَذَا وَالْحَدِيثُ فِيهِ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم صَحِيحٌ . وَقَوَّى هَذَا الْمَذْهَبَ . وَمَعْنَى قَوْلِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم " إِلاَّ بَيْعَ الْخِيَارِ " . مَعْنَاهُ أَنْ يُخَيِّرَ الْبَائِعُ الْمُشْتَرِيَ بَعْدَ إِيجَابِ الْبَيْعِ فَإِذَا خَيَّرَهُ فَاخْتَارَ الْبَيْعَ فَلَيْسَ لَهُ خِيَارٌ بَعْدَ ذَلِكَ فِي فَسْخِ الْبَيْعِ وَإِنْ لَمْ يَتَفَرَّقَا . هَكَذَا فَسَّرَهُ الشَّافِعِيُّ وَغَيْرُهُ . وَمِمَّا يُقَوِّي قَوْلَ مَنْ يَقُولُ الْفُرْقَةُ بِالأَبْدَانِ لاَ بِالْكَلاَمِ حَدِيثُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم .
Hakim ibn Hizom (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Sotuvchi bilan xaridor toki bir-birlaridan ajralmaguncha (savdoni buzishda) ixtiyor egasidirlar. Agar (ikkalasi) rost soʻzlab, (aybni) bayon qilsalar, savdolarida ularga baraka berilur. Agar (aybni) yashirib, yolgʻon gapirsalar, savdolarining barakasi yoʻq qilinur», dedilar. Bu sahih hadisdir. Abu Iso aytdi: Bu bobda Abu Barza, Hakim ibn Hizom, Abdulloh ibn Abbos, Abdulloh ibn Amr, Samura va Abu Hurayradan ham (hadislar) bor. Abu Iso aytdi: Ibn Umarning hadisi hasan sahihdir. Nabiy ﷺning sahobalaridan va boshqalardan ilm ahlining baʼzilari shunga amal qiladilar, bu Shofiiy, Ahmad va Ishoqning soʻzidir. Ular: «Ajralish soʻz bilan emas, balki badanlar bilan boʻladi», dedilar. Ilm ahlining baʼzilari Nabiy ﷺning «toki ajralmaguncha» degan soʻzining maʼnosini soʻz bilan ajralish, dedilar. Lekin birinchi soʻz sahihroqdir, chunki Ibn Umar Nabiy ﷺdan rivoyat qilgan boʻlib, oʻzi rivoyat qilgan narsaning maʼnosini yaxshiroq biluvchidir. Undan, savdoni qatʼiy qilmoqchi boʻlsa, oʻzi uchun qatʼiy boʻlishi uchun yurib ketgani rivoyat qilingan. Abu Barza al-Aslamiydan ham xuddi shunday rivoyat qilingan: ikki kishi savdolashganlaridan soʻng bir ot toʻgʻrisida tortishib uning oldiga kelishdi, ular kemada edilar. Shunda u: «Sizlarni ajralgan deb koʻrmayapman», dedi va Rasululloh ﷺ: «Sotuvchi bilan xaridor toki ajralmaguncha ixtiyor egasidirlar», deganliklarini aytdi. Kufa ahli va boshqalardan ilm ahlining baʼzilari ajralish soʻz bilan boʻladi, deyishgan, bu Sufyon as-Savriyning soʻzidir, Molik ibn Anasdan ham shunday rivoyat qilingan. Ibn al-Muborakdan rivoyat qilinishicha, u: «Buni qanday rad etaman, bu haqdagi hadis Nabiy ﷺdan sahih kelgan-ku», dedi va bu mazhabni quvvatladi. Nabiy ﷺning «magar ixtiyor savdosi boʻlsa» degan soʻzining maʼnosi shuki, sotuvchi savdo qatʼiy boʻlgandan soʻng xaridorni ixtiyorli qiladi. Agar uni ixtiyorli qilsa va u savdoni ixtiyor qilsa, undan soʻng ajralmasalar ham, savdoni buzishda uning ixtiyori qolmaydi. Shofiiy va boshqalar shunday talqin qilganlar. «Ajralish soʻz bilan emas, badanlar bilan boʻladi» deguvchilarning soʻzini quvvatlovchi narsalardan biri Abdulloh ibn Amrning Nabiy ﷺdan (qilgan) hadisidir.Ҳаким ибн Ҳизом (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Сотувчи билан харидор токи бир-бирларидан ажралмагунча (савдони бузишда) ихтиёр эгасидирлар. Агар (иккаласи) рост сўзлаб, (айбни) баён қилсалар, савдоларида уларга барака берилур. Агар (айбни) яшириб, ёлғон гапирсалар, савдоларининг баракаси йўқ қилинур», дедилар. Бу саҳиҳ ҳадисдир. Абу Исо айтди: Бу бобда Абу Барза, Ҳаким ибн Ҳизом, Абдуллоҳ ибн Аббос, Абдуллоҳ ибн Амр, Самура ва Абу Ҳурайрадан ҳам (ҳадислар) бор. Абу Исо айтди: Ибн Умарнинг ҳадиси ҳасан саҳиҳдир. Набий ﷺнинг саҳобаларидан ва бошқалардан илм аҳлининг баъзилари шунга амал қиладилар, бу Шофиий, Аҳмад ва Ишоқнинг сўзидир. Улар: «Ажралиш сўз билан эмас, балки баданлар билан бўлади», дедилар. Илм аҳлининг баъзилари Набий ﷺнинг «токи ажралмагунча» деган сўзининг маъносини сўз билан ажралиш, дедилар. Лекин биринчи сўз саҳиҳроқдир, чунки Ибн Умар Набий ﷺдан ривоят қилган бўлиб, ўзи ривоят қилган нарсанинг маъносини яхшироқ билувчидир. Ундан, савдони қатъий қилмоқчи бўлса, ўзи учун қатъий бўлиши учун юриб кетгани ривоят қилинган. Абу Барза ал-Асламийдан ҳам худди шундай ривоят қилинган: икки киши савдолашганларидан сўнг бир от тўғрисида тортишиб унинг олдига келишди, улар кемада эдилар. Шунда у: «Сизларни ажралган деб кўрмаяпман», деди ва Расулуллоҳ ﷺ: «Сотувчи билан харидор токи ажралмагунча ихтиёр эгасидирлар», деганликларини айтди. Куфа аҳли ва бошқалардан илм аҳлининг баъзилари ажралиш сўз билан бўлади, дейишган, бу Суфён ас-Саврийнинг сўзидир, Молик ибн Анасдан ҳам шундай ривоят қилинган. Ибн ал-Муборакдан ривоят қилинишича, у: «Буни қандай рад этаман, бу ҳақдаги ҳадис Набий ﷺдан саҳиҳ келган-ку», деди ва бу мазҳабни қувватлади. Набий ﷺнинг «магар ихтиёр савдоси бўлса» деган сўзининг маъноси шуки, сотувчи савдо қатъий бўлгандан сўнг харидорни ихтиёрли қилади. Агар уни ихтиёрли қилса ва у савдони ихтиёр қилса, ундан сўнг ажралмасалар ҳам, савдони бузишда унинг ихтиёри қолмайди. Шофиий ва бошқалар шундай талқин қилганлар. «Ажралиш сўз билан эмас, баданлар билан бўлади» дегувчиларнинг сўзини қувватловчи нарсалардан бири Абдуллоҳ ибн Амрнинг Набий ﷺдан (қилган) ҳадисидир.