Abdulloh ibn Amr ibn al-Os
عبد الله بن عمرو بن العاص
Sahobiy · Muhaddis
Siyar aʼlam an-nubalo (az-Zahabiy)Сияр аълам ан-нубало (аз-Заҳабий)
Imom, ilm sohibi, obid, Rasululloh ﷺ ning sahobasi va sahobiy farzandi — Abu Muhammad, aytilishicha Abu Abdurrahmon, yana aytilishicha Abu Nusayr al-Qurashiy as-Sahmiy. Nasabi: ibn Voil ibn Hoshim ibn Suʼayd ibn Saʼd ibn Sahm ibn Amr ibn Husays ibn Kaʼb ibn Luay ibn Gʻolib. Onasi Roita bint al-Hajjoj ibn Munabbih as-Sahmiyadir. Otasi undan atigi oʻn bir yoshcha yoki shunga yaqin katta edi. Bizga yetgan xabarga koʻra, u otasidan avval islomga kirgan; aytilishicha, ismi al-Os boʻlgan, islomga kirgach Nabiy ﷺ uni Abdulloh deb oʻzgartirgan. Uning koʻp fazilat va manoqiblari, ilmu amalda mustahkam maqomi bor; Nabiy ﷺ dan katta ilm koʻtargan. Uning musnad qilgan hadislari yetti yuztaga yetadi; Buxoriy bilan Muslim yetti hadisda ittifoq qilishgan, Buxoriy sakkiztasini, Muslim yigirmatasini yolgʻiz keltirgan. U Nabiy ﷺ ning izni va ruxsati bilan koʻp narsani yozib olgan — holbuki Nabiy ﷺ avvalida sahobalarning Qurʼondan boshqasini yozishlarini yoqtirmagan edi. Soʻngra sahobalar orasidagi ixtilofdan keyin ilmni yozuv bilan bogʻlab qoʻyish joiz, balki mustahab ekaniga ijmoʻ boʻldi. Zahabiy aytadi: koʻrinishicha, dastlabki qaytariq himmatlar yolgʻiz Qurʼonga qaratilsin, Qurʼon yozuv bilan boshqa sunnatlardan ajralib tursin va aralashib ketishdan omon boʻlsin, degani edi; xavf ketib, Qurʼon odamlar kalomiga oʻxshab qolmasligi ravshan boʻlgach, ilmni yozishga izn berildi. Abdulloh yana Abu Bakr, Umar, Muoz, Suroqa ibn Molik, otasi Amr, Abdurrahmon ibn Avf, Abu Dardo va bir jamoadan rivoyat qilgan; ahli kitobdan ham olgan va ularning kitoblariga koʻp nazar solib, shu ishga ahamiyat bergan. Undan oʻgʻli Muhammad — bunda tortishuv bor — mavlosi Abu Qobus, nevarasi Shuayb ibn Muhammad (undan koʻp rivoyat qilgan, xizmatida boʻlib, qoʻlida tarbiyalangan, chunki otasi Muhammad bobosi Abdullohning hayotida vafot etgandi), mavlolari Ismoil va Solim, Anas ibn Molik, Abu Umoma ibn Sahl, Jubayr ibn Nufayr, Saʼid ibn al-Musayyab, Urva, Abu Salama ibn Abdurrahmon, Zirr ibn Hubaysh, Tovus, ash-Shaʼbiy, Ikrima, Ato, Mujohid, Hasan al-Basriy, Amr ibn Dinor, Vahb ibn Munabbih, Masruq ibn al-Ajdaʼ, Abuz-Zubayr al-Makkiy va yana bir koʻp xaloyiq rivoyat qilgan. Qatoda aytadi: u semiz kishi edi. Uryon ibn al-Haysam otasi bilan Yazid huzuriga borganini, oldilariga boʻyi baland, qizil yuzli, qorni katta bir kishi kelib oʻtirganini, «bu kim?» deb soʻraganida «Abdulloh ibn Amr» deyilganini aytadi. Talha ibn Ubaydulloh Rasululloh ﷺ dan: «Abdulloh, Abu Abdulloh va Ummu Abdulloh — naqadar yaxshi xonadon ahlidir», deganini eshitgan. Oʻzi aytadi: Qurʼonni jamladim va uni bir kechada butunlay oʻqib chiqdim; shunda Rasululloh ﷺ: «Uni bir oyda oʻqi», dedilar. «Ey Allohning Rasuli, quvvatim va yoshligimdan bahramand boʻlay», dedim. «Yigirma kunda oʻqi», dedilar. Yana shu soʻzni takrorladim, «Yetti kechada oʻqi», dedilar; yana soʻraganimda koʻnmadilar. Sahih xabarga koʻra, Rasululloh ﷺ u bilan uch kechagacha tushganlar va uch kundan kamda xatm qilishdan qaytarganlar.Имом, илм соҳиби, обид, Расулуллоҳ ﷺ нинг саҳобаси ва саҳобий фарзанди — Абу Муҳаммад, айтилишича Абу Абдурраҳмон, яна айтилишича Абу Нусайр ал-Қураший ас-Саҳмий. Насаби: ибн Воил ибн Ҳошим ибн Суъайд ибн Саъд ибн Саҳм ибн Амр ибн Ҳусайс ибн Каъб ибн Луай ибн Ғолиб. Онаси Роита бинт ал-Ҳажжож ибн Мунаббиҳ ас-Саҳмиядир. Отаси ундан атиги ўн бир ёшча ёки шунга яқин катта эди. Бизга етган хабарга кўра, у отасидан аввал исломга кирган; айтилишича, исми ал-Ос бўлган, исломга киргач Набий ﷺ уни Абдуллоҳ деб ўзгартирган. Унинг кўп фазилат ва маноқиблари, илму амалда мустаҳкам мақоми бор; Набий ﷺ дан катта илм кўтарган. Унинг муснад қилган ҳадислари етти юзтага етади; Бухорий билан Муслим етти ҳадисда иттифоқ қилишган, Бухорий саккизтасини, Муслим йигирматасини ёлғиз келтирган. У Набий ﷺ нинг изни ва рухсати билан кўп нарсани ёзиб олган — ҳолбуки Набий ﷺ аввалида саҳобаларнинг Қуръондан бошқасини ёзишларини ёқтирмаган эди. Сўнгра саҳобалар орасидаги ихтилофдан кейин илмни ёзув билан боғлаб қўйиш жоиз, балки мустаҳаб эканига ижмў бўлди. Заҳабий айтади: кўринишича, дастлабки қайтариқ ҳимматлар ёлғиз Қуръонга қаратилсин, Қуръон ёзув билан бошқа суннатлардан ажралиб турсин ва аралашиб кетишдан омон бўлсин, дегани эди; хавф кетиб, Қуръон одамлар каломига ўхшаб қолмаслиги равшан бўлгач, илмни ёзишга изн берилди. Абдуллоҳ яна Абу Бакр, Умар, Муоз, Суроқа ибн Молик, отаси Амр, Абдурраҳмон ибн Авф, Абу Дардо ва бир жамоадан ривоят қилган; аҳли китобдан ҳам олган ва уларнинг китобларига кўп назар солиб, шу ишга аҳамият берган. Ундан ўғли Муҳаммад — бунда тортишув бор — мавлоси Абу Қобус, невараси Шуайб ибн Муҳаммад (ундан кўп ривоят қилган, хизматида бўлиб, қўлида тарбияланган, чунки отаси Муҳаммад бобоси Абдуллоҳнинг ҳаётида вафот этганди), мавлолари Исмоил ва Солим, Анас ибн Молик, Абу Умома ибн Саҳл, Жубайр ибн Нуфайр, Саъид ибн ал-Мусайяб, Урва, Абу Салама ибн Абдурраҳмон, Зирр ибн Ҳубайш, Товус, аш-Шаъбий, Икрима, Ато, Мужоҳид, Ҳасан ал-Басрий, Амр ибн Динор, Ваҳб ибн Мунаббиҳ, Масруқ ибн ал-Аждаъ, Абуз-Зубайр ал-Маккий ва яна бир кўп халойиқ ривоят қилган. Қатода айтади: у семиз киши эди. Урён ибн ал-Ҳайсам отаси билан Язид ҳузурига борганини, олдиларига бўйи баланд, қизил юзли, қорни катта бир киши келиб ўтирганини, «бу ким?» деб сўраганида «Абдуллоҳ ибн Амр» дейилганини айтади. Талҳа ибн Убайдуллоҳ Расулуллоҳ ﷺ дан: «Абдуллоҳ, Абу Абдуллоҳ ва Умму Абдуллоҳ — нақадар яхши хонадон аҳлидир», деганини эшитган. Ўзи айтади: Қуръонни жамладим ва уни бир кечада бутунлай ўқиб чиқдим; шунда Расулуллоҳ ﷺ: «Уни бир ойда ўқи», дедилар. «Эй Аллоҳнинг Расули, қувватим ва ёшлигимдан баҳраманд бўлай», дедим. «Йигирма кунда ўқи», дедилар. Яна шу сўзни такрорладим, «Етти кечада ўқи», дедилар; яна сўраганимда кўнмадилар. Саҳиҳ хабарга кўра, Расулуллоҳ ﷺ у билан уч кечагача тушганлар ва уч кундан камда хатм қилишдан қайтарганлар.
Manba: Siyar aʼlam an-nubalo (az-Zahabiy), j. 7, b. 79Манба: Сияр аълам ан-нубало (аз-Заҳабий), ж. 7, б. 79
at-Tarix al-kabir (al-Buxoriy)ат-Тарих ал-кабир (ал-Бухорий)
Harra kechalarida, Yazid ibn Muoviyaning hukmronligida vafot etdi. Buni Muhammad ibn Muqotil, Ahmad ibn Muhammaddan aytdi. Yazid uch yil va bir necha oy hukmronlik qildi. Oltmish toʻqqizinchi yilda, yetmish ikki yoshida vafot etdi, ham deyiladi. Ibrohim ibn Munzir aytdi: menga Iso ibn Mugʻiyra soʻzlab berdi: menga Ibn Abu Ziʼb soʻzlab berdi, u al-Horisdan, u Abu Salamadan: Abdulloh ibn Amrning huzuriga bordim, u Misr amiri edi. Muhammad aytdi: Abu Qutayba Salm bizga aytdi, u Abu Avonadan, u Ismoil ibn Salimdan, u Shaʼbiydan: Amr ibn al-Os Abdulloh ibn Amrdan atigi oʻn ikki yosh katta edi.Ҳарра кечаларида, Язид ибн Муовиянинг ҳукмронлигида вафот этди. Буни Муҳаммад ибн Муқотил, Аҳмад ибн Муҳаммаддан айтди. Язид уч йил ва бир неча ой ҳукмронлик қилди. Олтмиш тўққизинчи йилда, етмиш икки ёшида вафот этди, ҳам дейилади. Иброҳим ибн Мунзир айтди: менга Исо ибн Муғийра сўзлаб берди: менга Ибн Абу Зиъб сўзлаб берди, у ал-Ҳорисдан, у Абу Саламадан: Абдуллоҳ ибн Амрнинг ҳузурига бордим, у Миср амири эди. Муҳаммад айтди: Абу Қутайба Салм бизга айтди, у Абу Авонадан, у Исмоил ибн Салимдан, у Шаъбийдан: Амр ибн ал-Ос Абдуллоҳ ибн Амрдан атиги ўн икки ёш катта эди.
Manba: at-Tarix al-kabir (al-Buxoriy), j. 6, b. 10Манба: ат-Тарих ал-кабир (ал-Бухорий), ж. 6, б. 10