Abdulloh ibn Salom
عبد الله بن سلام
Sahobiy
Sahobalar hayotidan lavhalar (Abdurrahmon Raʼfat al-Bosho)Саҳобалар ҳаётидан лавҳалар (Абдурраҳмон Раъфат ал-Бошо)
Husayn ibn Salom Yasrib yahudiylarining ulugʻ olimlaridan – habrlaridan edi. Madina ahli din va mazhabidan qatʼi nazar uni hurmat qilar, chunki u taqvo, solihlik, toʻgʻrilik va rostgoʻylik bilan tanilgan edi. U osoyishta, ammo foydali hayot kechirar, vaqtini uch qismga boʻlgan edi: bir qismi ibodatxonada vaʼz va ibodat, bir qismi bogʻida xurmolarini parvarishlash, bir qismi Tavrotni oʻrganish bilan oʻtardi. Tavrotni oʻqiganida Makkada chiqib, oldingi paygʻambarlar risolatini yakunlaydigan, oʻz yurtini tark etib Yasribga hijrat qiladigan paygʻambar haqidagi bashoratlar oldida uzoq toʻxtardi. Uning sifatlari va alomatlarini sinchiklab oʻrganar, Allohdan umrini uzaytirib, oʻsha paygʻambarni koʻrishni va unga birinchi boʻlib iymon keltirishni soʻrardi. Alloh duosini ijobat qildi. Uning oʻzi hikoya qiladi: «Rasululloh ﷺ ning zuhurini eshitganimda ismi, nasabi, sifatlari, zamoni va makoni haqida surishtirib, kitoblarimizdagi yozuvlarga solishtirdim va nubuvvatiga ishonch hosil qildim. Lekin buni yahudiylardan yashirdim». Rasululloh ﷺ Qubogʻa kelgan kuni u xurmo tepasida ishlayotgan, ammasi Xolida bint al-Horis daraxt tagida oʻtirgan edi. Xabarni eshitib: «Allohu akbar!» deb hayqirdi. Ammasi: «Muso ibn Imron kelgan boʻlsa ham bundan ortiq qilmasding», dedi. U: «Ammajon, u Musoning birodari va uning dinida», dedi. Ammasi: «Oʻzlaringiz aytib yurgan oʻsha paygʻambarmi?» deb soʻrab, rozi boʻldi. U darhol Rasululloh ﷺ huzuriga bordi. Eshitgan birinchi soʻzi: «Ey odamlar, salomni yoyinglar, taom beringlar, odamlar uxlaganda tunda namoz oʻqinglar – jannatga salomat kirasizlar», edi. Yuziga tikilib: «Bu yolgʻonchining yuzi emas», deb shahodat keltirdi. Paygʻambarimiz ﷺ: «Isming nima?» dedilar. «Husayn ibn Salom». «Yoʻq, Abdulloh ibn Salom», dedilar. U: «Sizni haq bilan yuborganga qasam, bugundan boshqa ism istamayman», dedi. Uyiga qaytib xotini, bolalari va ahlini Islomga chaqirdi – hammasi, keksa ammasi ham musulmon boʻldi. Soʻng Rasululloh ﷺ ga: «Yahudiylar boʻhton va botil qavmi. Ularning boshliqlarini chaqirib, meni hujrada yashiring, Islomimni bilmasdan oldin mening martabamni soʻrang», dedi. Yahudiylar kelib haq ustida talashdilar. Paygʻambarimiz ﷺ: «Husayn ibn Salomning sizlardagi oʻrni qanday?» dedilar. «Sayyidimiz va sayyidimizning oʻgʻli, olimimiz va olimimizning oʻgʻli», dedilar. «U musulmon boʻlsa, sizlar ham boʻlasizlarmi?» «Alloh saqlasin, u hech qachon musulmon boʻlmaydi!» Shunda u chiqib: «Ey yahudiylar, Allohdan qoʻrqinglar, Tavrotda nomi va sifati yozilgan bu Rasulga iymon keltiring», dedi. Ular darhol: «Yolgʻon aytding, sen eng yomonimizsan, johilimizsan», deb har qanday ayb bilan ayblashdi. U: «Aytmaganmidim, yahudiylar boʻhton va gʻadr ahli», dedi. Abdulloh ibn Salom Islomga tashna kishi buloqqa yopishgandek yopishdi, Qurʼonga oshiq boʻldi, Rasululloh ﷺ ga soyasidan ham yaqin boʻldi va jannat uchun mehnatga oʻzini bagʻishladi; Paygʻambarimiz ﷺ uni jannat bilan xushxabarladilar. Qays ibn Ubod rivoyat qiladi: Madina masjididagi ilm halqasida koʻngilga yoqadigan bir shayx shirin gapirardi; u turib ketganida odamlar: «Kim jannat ahlidan bir kishini koʻrishni istasa, mana bunga qarasin», dedilar – u Abdulloh ibn Salom edi. Qays unga ergashib uyigacha bordi. Abdulloh ibn Salom uzoq umr koʻrib, Muoviya xalifaligi davrida Madinada vafot etdi.Ҳусайн ибн Салом Ясриб яҳудийларининг улуғ олимларидан – ҳабрларидан эди. Мадина аҳли дин ва мазҳабидан қатъи назар уни ҳурмат қилар, чунки у тақво, солиҳлик, тўғрилик ва ростгўйлик билан танилган эди. У осойишта, аммо фойдали ҳаёт кечирар, вақтини уч қисмга бўлган эди: бир қисми ибодатхонада ваъз ва ибодат, бир қисми боғида хурмоларини парваришлаш, бир қисми Тавротни ўрганиш билан ўтарди. Тавротни ўқиганида Маккада чиқиб, олдинги пайғамбарлар рисолатини якунлайдиган, ўз юртини тарк этиб Ясрибга ҳижрат қиладиган пайғамбар ҳақидаги башоратлар олдида узоқ тўхтарди. Унинг сифатлари ва аломатларини синчиклаб ўрганар, Аллоҳдан умрини узайтириб, ўша пайғамбарни кўришни ва унга биринчи бўлиб иймон келтиришни сўрарди. Аллоҳ дуосини ижобат қилди. Унинг ўзи ҳикоя қилади: «Расулуллоҳ ﷺ нинг зуҳурини эшитганимда исми, насаби, сифатлари, замони ва макони ҳақида суриштириб, китобларимиздаги ёзувларга солиштирдим ва нубувватига ишонч ҳосил қилдим. Лекин буни яҳудийлардан яширдим». Расулуллоҳ ﷺ Қубоға келган куни у хурмо тепасида ишлаётган, аммаси Холида бинт ал-Ҳорис дарахт тагида ўтирган эди. Хабарни эшитиб: «Аллоҳу акбар!» деб ҳайқирди. Аммаси: «Мусо ибн Имрон келган бўлса ҳам бундан ортиқ қилмасдинг», деди. У: «Аммажон, у Мусонинг биродари ва унинг динида», деди. Аммаси: «Ўзларингиз айтиб юрган ўша пайғамбарми?» деб сўраб, рози бўлди. У дарҳол Расулуллоҳ ﷺ ҳузурига борди. Эшитган биринчи сўзи: «Эй одамлар, саломни ёйинглар, таом беринглар, одамлар ухлаганда тунда намоз ўқинглар – жаннатга саломат кирасизлар», эди. Юзига тикилиб: «Бу ёлғончининг юзи эмас», деб шаҳодат келтирди. Пайғамбаримиз ﷺ: «Исминг нима?» дедилар. «Ҳусайн ибн Салом». «Йўқ, Абдуллоҳ ибн Салом», дедилар. У: «Сизни ҳақ билан юборганга қасам, бугундан бошқа исм истамайман», деди. Уйига қайтиб хотини, болалари ва аҳлини Исломга чақирди – ҳаммаси, кекса аммаси ҳам мусулмон бўлди. Сўнг Расулуллоҳ ﷺ га: «Яҳудийлар бўҳтон ва ботил қавми. Уларнинг бошлиқларини чақириб, мени ҳужрада яширинг, Исломимни билмасдан олдин менинг мартабамни сўранг», деди. Яҳудийлар келиб ҳақ устида талашдилар. Пайғамбаримиз ﷺ: «Ҳусайн ибн Саломнинг сизлардаги ўрни қандай?» дедилар. «Саййидимиз ва саййидимизнинг ўғли, олимимиз ва олимимизнинг ўғли», дедилар. «У мусулмон бўлса, сизлар ҳам бўласизларми?» «Аллоҳ сақласин, у ҳеч қачон мусулмон бўлмайди!» Шунда у чиқиб: «Эй яҳудийлар, Аллоҳдан қўрқинглар, Тавротда номи ва сифати ёзилган бу Расулга иймон келтиринг», деди. Улар дарҳол: «Ёлғон айтдинг, сен энг ёмонимизсан, жоҳилимизсан», деб ҳар қандай айб билан айблашди. У: «Айтмаганмидим, яҳудийлар бўҳтон ва ғадр аҳли», деди. Абдуллоҳ ибн Салом Исломга ташна киши булоққа ёпишгандек ёпишди, Қуръонга ошиқ бўлди, Расулуллоҳ ﷺ га соясидан ҳам яқин бўлди ва жаннат учун меҳнатга ўзини бағишлади; Пайғамбаримиз ﷺ уни жаннат билан хушхабарладилар. Қайс ибн Убод ривоят қилади: Мадина масжидидаги илм ҳалқасида кўнгилга ёқадиган бир шайх ширин гапирарди; у туриб кетганида одамлар: «Ким жаннат аҳлидан бир кишини кўришни истаса, мана бунга қарасин», дедилар – у Абдуллоҳ ибн Салом эди. Қайс унга эргашиб уйигача борди. Абдуллоҳ ибн Салом узоқ умр кўриб, Муовия халифалиги даврида Мадинада вафот этди.
Manba: Sahobalar hayotidan lavhalar (Abdurrahmon Raʼfat al-Bosho), b. 428Манба: Саҳобалар ҳаётидан лавҳалар (Абдурраҳмон Раъфат ал-Бошо), б. 428
Siyar aʼlam an-nubalo (az-Zahabiy)Сияр аълам ан-нубало (аз-Заҳабий)
Abdulloh ibn Salom ibn al-Horis — imom, habr (yaʼni ulamo), jannat bilan bashorat qilingan zot, Abu al-Horis al-Isroiliy, ansorlarning halifi. U Paygʻambarimiz ﷺ ning xos sahobalaridan edi. Undan Abu Hurayra, Anas ibn Molik, Abdulloh ibn Maʼqil, Abdulloh ibn Hanzala ibn al-Gʻasil, ikki oʻgʻli Yusuf va Muhammad, Bishr ibn Shagʻof, Abu Said al-Muqriy, Abu Burda ibn Abu Muso, Qays ibn Abbod, Abu Salama ibn Abdurrahmon, Ato ibn Yasor, Zuroro ibn Avfo va boshqalar hadis rivoyat qilganlar. Muhammad ibn Saʼdning aytishicha, uning ismi al-Husayn boʻlgan, Paygʻambar ﷺ uni Abdulloh deb oʻzgartirgan. Ibn Saʼd yana: «U Yusuf ibn Yaʼqub alayhimassalom naslidan boʻlib, Qavoqilaning halifidir», deydi va uning islomi qadimiy — Paygʻambar ﷺ Madinaga kelganlaridan soʻng islomga kirgan, oʻzi esa yahudiy ahborlaridan (olimlaridan) edi, deb qoʻshadi. Qays ibn ar-Rabiʼ — u zaif rovyi — Osimdan, u Shaʼbiydan: «Abdulloh ibn Salom Rasululloh ﷺ vafotlaridan ikki yil oldin islom qabul qilgan», deb rivoyat qiladi; bu shozz (yakka) qavl boʻlib, «Sahih»dagi uning Paygʻambar ﷺ hijrat qilib kelgan chogʻda islomga kirgani haqidagi xabar bilan rad etiladi. Bizga yetgan xabarga koʻra, u Bayt al-Maqdis fathida hozir boʻlganlardan; buni Voqidiy naql qilgan. Oʻzi soʻzlab beradi: «Paygʻambar ﷺ Madinaga kelganlarida odamlar u kishiga oqib bordi, men ham shular orasida edim. Yuzlarini koʻrganimda, bu yuz yolgʻonchining yuzi emasligini bildim. Ulardan eshitgan ilk soʻzim shu boʻldi: “Ey odamlar, salomni yoyinglar, taom yediringlar, qarindoshlik rishtalarini ulanglar, odamlar uxlagan chogʻda tunda namoz oʻqinglar — jannatga salomat kirasizlar”». Anasning rivoyatiga koʻra, u Paygʻambardan ﷺ faqat nabiy biladigan uch narsani — qiyomatning birinchi alomati, jannat ahli yeydigan ilk taom va bolaning ota-onasiga oʻxshashi sababini soʻragan va javobni eshitgach: «Guvohlik beramanki, siz Allohning rasulisiz», degan. Soʻng: «Yahudiylar buhtonchi qavm, islomimni bilsalar menga buhton qiladilar; ularga odam yuborib, mendan soʻrang», dedi. Ular avval uni «ahborimiz va ahborimizning oʻgʻli, olimimiz va olimimizning oʻgʻli» deb maqtadilar; u islomini eʼlon qilgach esa «yomonimiz va yomonimizning oʻgʻli» deb qoldilar. Molik Saʼd ibn Abu Vaqqosdan rivoyat qiladi: «Rasululloh ﷺ ning birorta tirik kishi haqida “u jannat ahlidandir” deganlarini Abdulloh ibn Salomdan boshqasida eshitmadim». Osim ibn Bahdala Saʼddan: Paygʻambar ﷺ «Bu yoʻldan jannat ahlidan bir kishi kiradi», dedilar va Ibn Salom keldi. Bir necha yoʻl bilan kelishicha, u koʻrgan tushini Paygʻambarga ﷺ aytganida, u zot: «Sen mahkam halqani ushlagan holingda vafot etasan», deganlar. Ibn Saʼd naql qiladi: Muoz ibn Jabal vafoti oldidan ilmni toʻrt kishidan izlashni buyurdi va ular orasida Abdulloh ibn Salomni ham sanadi — Rasululloh ﷺ u haqida: «U jannatdagi oʻntaning oʻninchisidir», deganlar.Абдуллоҳ ибн Салом ибн ал-Ҳорис — имом, ҳабр (яъни уламо), жаннат билан башорат қилинган зот, Абу ал-Ҳорис ал-Исроилий, ансорларнинг ҳалифи. У Пайғамбаримиз ﷺ нинг хос саҳобаларидан эди. Ундан Абу Ҳурайра, Анас ибн Молик, Абдуллоҳ ибн Маъқил, Абдуллоҳ ибн Ҳанзала ибн ал-Ғасил, икки ўғли Юсуф ва Муҳаммад, Бишр ибн Шағоф, Абу Саид ал-Муқрий, Абу Бурда ибн Абу Мусо, Қайс ибн Аббод, Абу Салама ибн Абдурраҳмон, Ато ибн Ясор, Зуроро ибн Авфо ва бошқалар ҳадис ривоят қилганлар. Муҳаммад ибн Саъднинг айтишича, унинг исми ал-Ҳусайн бўлган, Пайғамбар ﷺ уни Абдуллоҳ деб ўзгартирган. Ибн Саъд яна: «У Юсуф ибн Яъқуб алайҳимассалом наслидан бўлиб, Қавоқиланинг ҳалифидир», дейди ва унинг исломи қадимий — Пайғамбар ﷺ Мадинага келганларидан сўнг исломга кирган, ўзи эса яҳудий аҳборларидан (олимларидан) эди, деб қўшади. Қайс ибн ар-Рабиъ — у заиф ровйи — Осимдан, у Шаъбийдан: «Абдуллоҳ ибн Салом Расулуллоҳ ﷺ вафотларидан икки йил олдин ислом қабул қилган», деб ривоят қилади; бу шозз (якка) қавл бўлиб, «Саҳиҳ»даги унинг Пайғамбар ﷺ ҳижрат қилиб келган чоғда исломга киргани ҳақидаги хабар билан рад этилади. Бизга етган хабарга кўра, у Байт ал-Мақдис фатҳида ҳозир бўлганлардан; буни Воқидий нақл қилган. Ўзи сўзлаб беради: «Пайғамбар ﷺ Мадинага келганларида одамлар у кишига оқиб борди, мен ҳам шулар орасида эдим. Юзларини кўрганимда, бу юз ёлғончининг юзи эмаслигини билдим. Улардан эшитган илк сўзим шу бўлди: “Эй одамлар, саломни ёйинглар, таом едиринглар, қариндошлик ришталарини уланглар, одамлар ухлаган чоғда тунда намоз ўқинглар — жаннатга саломат кирасизлар”». Анаснинг ривоятига кўра, у Пайғамбардан ﷺ фақат набий биладиган уч нарсани — қиёматнинг биринчи аломати, жаннат аҳли ейдиган илк таом ва боланинг ота-онасига ўхшаши сабабини сўраган ва жавобни эшитгач: «Гувоҳлик бераманки, сиз Аллоҳнинг расулисиз», деган. Сўнг: «Яҳудийлар буҳтончи қавм, исломимни билсалар менга буҳтон қиладилар; уларга одам юбориб, мендан сўранг», деди. Улар аввал уни «аҳборимиз ва аҳборимизнинг ўғли, олимимиз ва олимимизнинг ўғли» деб мақтадилар; у исломини эълон қилгач эса «ёмонимиз ва ёмонимизнинг ўғли» деб қолдилар. Молик Саъд ибн Абу Ваққосдан ривоят қилади: «Расулуллоҳ ﷺ нинг бирорта тирик киши ҳақида “у жаннат аҳлидандир” деганларини Абдуллоҳ ибн Саломдан бошқасида эшитмадим». Осим ибн Баҳдала Саъддан: Пайғамбар ﷺ «Бу йўлдан жаннат аҳлидан бир киши киради», дедилар ва Ибн Салом келди. Бир неча йўл билан келишича, у кўрган тушини Пайғамбарга ﷺ айтганида, у зот: «Сен маҳкам ҳалқани ушлаган ҳолингда вафот этасан», деганлар. Ибн Саъд нақл қилади: Муоз ибн Жабал вафоти олдидан илмни тўрт кишидан излашни буюрди ва улар орасида Абдуллоҳ ибн Саломни ҳам санади — Расулуллоҳ ﷺ у ҳақида: «У жаннатдаги ўнтанинг ўнинчисидир», деганлар.
Manba: Siyar aʼlam an-nubalo (az-Zahabiy), j. 6, b. 413Манба: Сияр аълам ан-нубало (аз-Заҳабий), ж. 6, б. 413