Abdulloh ibn Ummi Maktum
عبد الله بن أم مكتوم
Sahobiy
Sahobalar hayotidan lavhalar (Abdurrahmon Raʼfat al-Bosho)Саҳобалар ҳаётидан лавҳалар (Абдурраҳмон Раъфат ал-Бошо)
Yetti osmon uzra Paygʻambarimiz ﷺ ga eng qattiq itob kelgan kishi kim? Jabroil amin u haqda vahiy bilan tushgan kishi kim? Bu — Rasululloh ﷺ ning muazzini Abdulloh ibn Ummi Maktumdir. U makkalik qurayshiy boʻlib, Rasululloh ﷺ bilan qarindosh edi: moʻminlar onasi Xadija bint Xuvaylidning togʻavachchasi. Otasi Qays ibn Zoida, onasi Otika bint Abdulloh boʻlib, uni koʻr holda tuqqani uchun Ummu Maktum deb atalgan. Abdulloh Makkada nur chiqqan paytdanoq islomga kirgan sobiqinlardan edi. Quraysh azobidan sheriklari tortgan narsani tortdi, ammo bu uning imonini susaytirmadi, aksincha, Qurʼonni yodlashga, Rasululloh ﷺ ga yaqinlashishga boʻlgan ishtiyoqini oshirdi. Bir kuni Rasululloh ﷺ Utba ibn Rabia, Shayba ibn Rabia, Abu Jahl, Umayya ibn Xalaf va Valid ibn Mugʻiraga islomni taklif qilib turganlarida Ibn Ummi Maktum kelib: «Yo Rasululloh, Alloh sizga oʻrgatganidan menga ham oʻrgating», dedi. U zot yuz oʻgirib, qovoq solib, quraysh sardorlariga yuzlandilar. Shunda «Abasa va tavallo» surasining oʻn olti oyati nozil boʻldi va u oyatlar hozirgacha tilovat qilinmoqda. Shu kundan boshlab Rasululloh ﷺ uni ikrom qilib, majlisini yaqin qilar, holidan soʻrab, hojatini chiqarar edilar. Hijratga izn berilganda Ibn Ummi Maktum Musʼab ibn Umayr bilan Madinaga ilk yetib kelgan sahobiylardan boʻldi; ikkovi odamlarga Qurʼon oʻqitib, dinni oʻrgatdilar. Rasululloh ﷺ Madinaga kelgach, uni va Bilol ibn Rabohni muazzin qildilar: Bilol azon aytsa, u iqomat aytar, baʼzan aksincha boʻlardi. Ramazonda esa Bilol kechasi azon aytib odamlarni uygʻotar, Ibn Ummi Maktum tong otishini kuzatib azon aytar edi. Rasululloh ﷺ Madinadan chiqqanlarida oʻn necha marta, jumladan Makka fathi kuni ham uni oʻrinlariga qoldirdilar. Badrdan keyin mujohidlarni oʻtirganlardan ustun qoʻyuvchi oyatlar tushganda u: «Yo Rasululloh, jihodga qodir boʻlsam, jihod qilardim», deb «Allohim, uzrimni nozil qil» deb yolvordi. Zayd ibn Sobit rivoyat qiladi: «La yastavil-qoʻidun» oyatini yozayotganida Ibn Ummi Maktum: «Jihodga qodir boʻlmaganlar-chi?» dedi, shu onda vahiy tushib, «gʻayru ulid-darar» istisnosi nozil boʻldi. Uzri qabul boʻlsa ham u oʻtirishga koʻnmadi: «Meni ikki saf orasiga qoʻyinglar, bayroqni bering, men koʻrman, qochib ketolmayman», der edi. Hijratning 14-yili Umar ibn al-Xattob Fors bilan hal qiluvchi jangga qaror qilib, Saʼd ibn Abu Vaqqosni lashkarboshi etdi. Qodisiyada Ibn Ummi Maktum sovut kiyib, bayroqni koʻtarishga oʻzini nomzod qildi. Uch kunlik shiddatli jangdan soʻng musulmonlar gʻalaba qozondi, shahidlar orasida esa Abdulloh ibn Ummi Maktum ham bor edi — u musulmonlar bayrogʻini quchoqlagan holda qonga belanib yotgan holda topildi.Етти осмон узра Пайғамбаримиз ﷺ га энг қаттиқ итоб келган киши ким? Жаброил амин у ҳақда ваҳий билан тушган киши ким? Бу — Расулуллоҳ ﷺ нинг муаззини Абдуллоҳ ибн Умми Мактумдир. У маккалик қурайший бўлиб, Расулуллоҳ ﷺ билан қариндош эди: мўминлар онаси Хадижа бинт Хувайлиднинг тоғаваччаси. Отаси Қайс ибн Зоида, онаси Отика бинт Абдуллоҳ бўлиб, уни кўр ҳолда туққани учун Умму Мактум деб аталган. Абдуллоҳ Маккада нур чиққан пайтданоқ исломга кирган собиқинлардан эди. Қурайш азобидан шериклари тортган нарсани тортди, аммо бу унинг имонини сусайтирмади, аксинча, Қуръонни ёдлашга, Расулуллоҳ ﷺ га яқинлашишга бўлган иштиёқини оширди. Бир куни Расулуллоҳ ﷺ Утба ибн Рабиа, Шайба ибн Рабиа, Абу Жаҳл, Умайя ибн Халаф ва Валид ибн Муғирага исломни таклиф қилиб турганларида Ибн Умми Мактум келиб: «Ё Расулуллоҳ, Аллоҳ сизга ўргатганидан менга ҳам ўргатинг», деди. У зот юз ўгириб, қовоқ солиб, қурайш сардорларига юзландилар. Шунда «Абаса ва тавалло» сурасининг ўн олти ояти нозил бўлди ва у оятлар ҳозиргача тиловат қилинмоқда. Шу кундан бошлаб Расулуллоҳ ﷺ уни икром қилиб, мажлисини яқин қилар, ҳолидан сўраб, ҳожатини чиқарар эдилар. Ҳижратга изн берилганда Ибн Умми Мактум Мусъаб ибн Умайр билан Мадинага илк етиб келган саҳобийлардан бўлди; иккови одамларга Қуръон ўқитиб, динни ўргатдилар. Расулуллоҳ ﷺ Мадинага келгач, уни ва Билол ибн Рабоҳни муаззин қилдилар: Билол азон айца, у иқомат айтар, баъзан аксинча бўларди. Рамазонда эса Билол кечаси азон айтиб одамларни уйғотар, Ибн Умми Мактум тонг отишини кузатиб азон айтар эди. Расулуллоҳ ﷺ Мадинадан чиққанларида ўн неча марта, жумладан Макка фатҳи куни ҳам уни ўринларига қолдирдилар. Бадрдан кейин мужоҳидларни ўтирганлардан устун қўювчи оятлар тушганда у: «Ё Расулуллоҳ, жиҳодга қодир бўлсам, жиҳод қилардим», деб «Аллоҳим, узримни нозил қил» деб ёлворди. Зайд ибн Собит ривоят қилади: «Ла яставил-қўидун» оятини ёзаётганида Ибн Умми Мактум: «Жиҳодга қодир бўлмаганлар-чи?» деди, шу онда ваҳий тушиб, «ғайру улид-дарар» истисноси нозил бўлди. Узри қабул бўлса ҳам у ўтиришга кўнмади: «Мени икки саф орасига қўйинглар, байроқни беринг, мен кўрман, қочиб кетолмайман», дер эди. Ҳижратнинг 14-йили Умар ибн ал-Хаттоб Форс билан ҳал қилувчи жангга қарор қилиб, Саъд ибн Абу Ваққосни лашкарбоши этди. Қодисияда Ибн Умми Мактум совут кийиб, байроқни кўтаришга ўзини номзод қилди. Уч кунлик шиддатли жангдан сўнг мусулмонлар ғалаба қозонди, шаҳидлар орасида эса Абдуллоҳ ибн Умми Мактум ҳам бор эди — у мусулмонлар байроғини қучоқлаган ҳолда қонга беланиб ётган ҳолда топилди.
Manba: Sahobalar hayotidan lavhalar (Abdurrahmon Raʼfat al-Bosho), b. 148Манба: Саҳобалар ҳаётидан лавҳалар (Абдурраҳмон Раъфат ал-Бошо), б. 148
Siyar aʼlam an-nubalo (az-Zahabiy)Сияр аълам ан-нубало (аз-Заҳабий)
Uning ismida ixtilof qilingan: madinaliklar «Abdulloh ibn Qays ibn Zoida ibn al-Asamm ibn Ravoha al-Qurashiy al-Omiriy», deydilar; iroqliklar esa uni Amr deb ataganlar. Onasi Ummu Maktum — Otika bint Abdulloh ibn Anqasa ibn Omir ibn Maxzum ibn Yaqaza al-Maxzumiyadir. U muhojirlarning avvalgilaridan boʻlib, koʻzi ojiz edi va Bilol, Saʼd al-Qaraz hamda Makka muazzini Abu Mahzura bilan birga Rasululloh ﷺning muazzini boʻlgan. Ibn Saʼd aytadi: u Badr voqeasidan sal keyin hijrat qilgan. Nabiy ﷺ uni hurmat qilar va Madinaga oʻrinbosar qilib qoldirar, u qolgan xalqqa imomlik qilardi. Shaʼbiy: «Nabiy ﷺ Amr ibn Ummi Maktumni odamlarga imom qilib qoldirdi, u koʻzi ojiz edi», deydi va buni Tabuk gʻazotida boʻlgan deb keltiradi; muallif esa buni rad etib, oʻsha yili Madinaga Ali ibn Abu Tolib qoldirilgani mahfuz ekanini aytadi. Qatodaning soʻziga koʻra, Nabiy ﷺ uni Madinaga ikki marta oʻrinbosar qilgan. Mujolid Shaʼbiydan uni Badr gʻazotida qoldirgan deb rivoyat qiladi; muallif buni ham botil sanaydi, chunki Baroning: «Bizga birinchi boʻlib Musʼab ibn Umayr keldi, undan keyin Amr ibn Ummi Maktum keldi», degan soʻzi bunga zid. Shuʼba Abu Ishoq orqali Barodan: «Bizga birinchi Musʼab ibn Umayr va Ibn Ummi Maktum keldi, ikkovi odamlarga Qurʼon oʻqita boshladi», deb rivoyat qiladi. Anasdan rivoyat qilinishicha, Jibril Nabiy ﷺning huzurida — oʻshanda Ibn Ummi Maktum ham bor edi — uning koʻzi qachon ketganini soʻragan va Alloh taolo: «Bandamning koʻzini olsam, unga jannatdan boshqa mukofot topmayman», deganini aytgan. Oisha: «Ibn Ummi Maktum Rasululloh ﷺning muazzini edi, u koʻzi ojiz edi», degan. Ibn Umar Rasululloh ﷺdan: «Bilol kechasi azon aytadi, shuning uchun Ibn Ummi Maktum azon aytguncha yeb-ichaveringlar», deb rivoyat qiladi; u koʻzi ojiz boʻlgani uchun «tong otdi, tong otdi» deyilmaguncha azon aytmasdi. Urva aytadi: Nabiy ﷺ Quraysh kishilari, jumladan Utba ibn Rabiʼa bilan oʻtirganida Ibn Ummi Maktum bir narsa soʻrab keldi, u yuz oʻgirdi va «Abasa va tavallo an jaahul-aʼmo» oyati nozil boʻldi. Yana bir rivoyatda, uni Madinada oziqlantirib, ammo Nabiy ﷺni haqorat qilib turgan yahudiy ayolni urib oʻldirgani Nabiy ﷺga koʻtarilganida, u: «Alloh uni yiroq qilsin, uning qonini botil qildim», degan. «Lo yastavil-qoʻidun» oyati tushganida u oʻz koʻrligidan shikoyat qilgan va shundan keyin «gʻayru ulizzarar» nozil boʻlgan; buni Baro ham, Zayd ibn Sobit ham rivoyat qiladi. Sobit al-Bunoniy Ibn Abu Layladan keltiradi: u shundan keyin gʻazotga chiqar va: «Bayroqni menga beringlar, men koʻrman, qocha olmayman, meni ikki saf orasiga tiklab qoʻyinglar», derdi. Qatoda Anasdan rivoyat qiladiki, Qodisiya kuni uning qoʻlida qora bayroq boʻlib, egnida sovut bor edi. Voqidiy: «U Qodisiyada bayroq bilan qatnashdi, soʻng Madinaga qaytdi va oʻsha yerda vafot etdi; Umardan keyin uning zikrini eshitmadik», deydi; muallif esa: «Qodisiya kuni shahid boʻlgan ham deyiladi», deb qoʻshadi. Undan Abdurrahmon ibn Abu Layla mursal ravishda, Abu Razin al-Asadiy va boshqalar rivoyat qilgan.Унинг исмида ихтилоф қилинган: мадиналиклар «Абдуллоҳ ибн Қайс ибн Зоида ибн ал-Асамм ибн Равоҳа ал-Қураший ал-Омирий», дейдилар; ироқликлар эса уни Амр деб атаганлар. Онаси Умму Мактум — Отика бинт Абдуллоҳ ибн Анқаса ибн Омир ибн Махзум ибн Яқаза ал-Махзумиядир. У муҳожирларнинг аввалгиларидан бўлиб, кўзи ожиз эди ва Билол, Саъд ал-Қараз ҳамда Макка муаззини Абу Маҳзура билан бирга Расулуллоҳ ﷺнинг муаззини бўлган. Ибн Саъд айтади: у Бадр воқеасидан сал кейин ҳижрат қилган. Набий ﷺ уни ҳурмат қилар ва Мадинага ўринбосар қилиб қолдирар, у қолган халққа имомлик қиларди. Шаъбий: «Набий ﷺ Амр ибн Умми Мактумни одамларга имом қилиб қолдирди, у кўзи ожиз эди», дейди ва буни Табук ғазотида бўлган деб келтиради; муаллиф эса буни рад этиб, ўша йили Мадинага Али ибн Абу Толиб қолдирилгани маҳфуз эканини айтади. Қатоданинг сўзига кўра, Набий ﷺ уни Мадинага икки марта ўринбосар қилган. Мужолид Шаъбийдан уни Бадр ғазотида қолдирган деб ривоят қилади; муаллиф буни ҳам ботил санайди, чунки Баронинг: «Бизга биринчи бўлиб Мусъаб ибн Умайр келди, ундан кейин Амр ибн Умми Мактум келди», деган сўзи бунга зид. Шуъба Абу Исҳоқ орқали Бародан: «Бизга биринчи Мусъаб ибн Умайр ва Ибн Умми Мактум келди, иккови одамларга Қуръон ўқита бошлади», деб ривоят қилади. Анасдан ривоят қилинишича, Жибрил Набий ﷺнинг ҳузурида — ўшанда Ибн Умми Мактум ҳам бор эди — унинг кўзи қачон кетганини сўраган ва Аллоҳ таоло: «Бандамнинг кўзини олсам, унга жаннатдан бошқа мукофот топмайман», деганини айтган. Оиша: «Ибн Умми Мактум Расулуллоҳ ﷺнинг муаззини эди, у кўзи ожиз эди», деган. Ибн Умар Расулуллоҳ ﷺдан: «Билол кечаси азон айтади, шунинг учун Ибн Умми Мактум азон айтгунча еб-ичаверинглар», деб ривоят қилади; у кўзи ожиз бўлгани учун «тонг отди, тонг отди» дейилмагунча азон айтмасди. Урва айтади: Набий ﷺ Қурайш кишилари, жумладан Утба ибн Рабиъа билан ўтирганида Ибн Умми Мактум бир нарса сўраб келди, у юз ўгирди ва «Абаса ва тавалло ан жааҳул-аъмо» ояти нозил бўлди. Яна бир ривоятда, уни Мадинада озиқлантириб, аммо Набий ﷺни ҳақорат қилиб турган яҳудий аёлни уриб ўлдиргани Набий ﷺга кўтарилганида, у: «Аллоҳ уни йироқ қилсин, унинг қонини ботил қилдим», деган. «Ло яставил-қўидун» ояти тушганида у ўз кўрлигидан шикоят қилган ва шундан кейин «ғайру улиззарар» нозил бўлган; буни Баро ҳам, Зайд ибн Собит ҳам ривоят қилади. Собит ал-Буноний Ибн Абу Лайладан келтиради: у шундан кейин ғазотга чиқар ва: «Байроқни менга беринглар, мен кўрман, қоча олмайман, мени икки саф орасига тиклаб қўйинглар», дерди. Қатода Анасдан ривоят қиладики, Қодисия куни унинг қўлида қора байроқ бўлиб, эгнида совут бор эди. Воқидий: «У Қодисияда байроқ билан қатнашди, сўнг Мадинага қайтди ва ўша ерда вафот этди; Умардан кейин унинг зикрини эшитмадик», дейди; муаллиф эса: «Қодисия куни шаҳид бўлган ҳам дейилади», деб қўшади. Ундан Абдурраҳмон ибн Абу Лайла мурсал равишда, Абу Разин ал-Асадий ва бошқалар ривоят қилган.
Manba: Siyar aʼlam an-nubalo (az-Zahabiy), j. 4, b. 360Манба: Сияр аълам ан-нубало (аз-Заҳабий), ж. 4, б. 360