Xadija bint Xuvaylid al-Asadiya

Xadija bint Xuvaylid ibn Asad ibn Abduluzzo ibn Qusay ibn Kilob al-Qurashiya al-Asadiya — Ummul Qosim, oʻz zamonasida olamlar ayollarining sayyidasi. U Rasululloh ﷺ farzandlarining onasi, hammadan avval u zotga iymon keltirib, tasdiq etgan, koʻnglini mustahkamlagan va u zotni amakivachchasi Varaqaning oldiga olib borgan ayoldir. Manoqibi juda koʻp; u ayollardan kamolga yetganlardandir. Aqlli, ulugʻ, dindor, iffatli, karamli edi; jannat ahlidandir. Paygʻambar ﷺ uni maqtar, boshqa mumin onalaridan afzal koʻrar va uni ulugʻlashda mubolagʻa qilardilar — hattoki Oisha: «Men hech bir ayolga Xadijaga rashk qilganchalik rashk qilmadim, Paygʻambar ﷺ uni koʻp eslaganlaridan», derdi. Uning u zot nazdidagi karomatlaridan biri shuki, u zot undan avval hech bir ayolga uylanmaganlar, undan bir necha farzand koʻrganlar, u hayot ekan ustiga xotin olmaganlar va choʻri tutmaganlar; u vafot etganda uning yoʻqligini ogʻir sezdilar, chunki u naqadar yaxshi yoʻldosh edi. U oʻz molidan u zotga sarflar, u zot esa uning moli bilan savdo qilardilar. Alloh u zotga Xadijaga jannatdagi qasabdan boʻlgan, ichida na shovqin va na charchoq boʻlgan bir uy bilan bashorat berishni buyurdi. Voqidiy Ibn Abbos va boshqalardan naql qiladi: Xadijani Paygʻambar ﷺ ga amakisi Amr ibn Asad nikohlab bergan, otasi esa Fijordan avval vafot etgan edi; Voqidiy: «Bu bizning ashoblarimiz nazdida ittifoq qilingan narsa, ularda ixtilof yoʻq», deydi. Kalbiy Abu Solih orqali Ibn Abbosdan: Paygʻambar ﷺ unga yigirma sakkiz yoshida uylanganlar, deb rivoyat qiladi. Zubayr ibn Bakkor aytadi: Xadija johiliyatda «Tohira» deb atalardi; onasi Fotima bint Zoida al-Omiriya edi. Xadija avval Abu Hola ibn Zuroraning nikohida, keyin Atiq ibn Obidning nikohida boʻlgan, soʻng Paygʻambar ﷺ unga uylanganlar; u zot yigirma besh yoshda edilar, Xadija esa u zotdan oʻn besh yosh katta edi. Oishadan rivoyat qilinishicha, Xadija namoz farz qilinishidan oldin vafot etgan; aytilishicha, ramazonda vafot etib, oltmish besh yoshida Hajunga dafn qilingan. Voqidiy aytadi: ular Banu Hoshim shiʼbidan hijratdan uch yil avval chiqdilar, soʻng Abu Tolib vafot etdi, undan bir oy besh kun avval esa Xadija vafot etgandi; Hokim esa uni Abu Tolibdan uch kun keyin vafot etgan, deydi. Oisha aytadi: Rasululloh ﷺ Xadijani eslasalar, uni maqtash va unga istigʻfor aytishdan deyarli charchamasdilar. Bir kuni uni esladilar, meni rashk tutdi va: «Alloh senga u keksa ayolning oʻrniga ...», dedim. U zotning gʻazablanganini koʻrdim va koʻnglimga qoʻrquv tushdi. Soʻng u zot: «Nima deding? Vallohi, odamlar meni yolgʻonchiga chiqarganda u menga iymon keltirdi; odamlar meni rad qilganda u menga panoh berdi; undan menga farzand ruzq qilindi, sizlar esa mendan uni tutdingiz», dedilar. Abu Hurayra rivoyatida Jibril kelib: «Mana Xadija sening oldingga bir idishda ovqat yoki ichimlik bilan kelmoqda; kelganda unga Robbisidan va mendan salom yetkaz va uni jannatdagi qasabdan boʻlgan, ichida na shovqin, na charchoq boʻlgan uy bilan xushxabarla», dedi. Aliy raziyallohu anhu Rasululloh ﷺ dan: «Ayollarining eng yaxshisi Xadija bint Xuvaylid, ayollarining eng yaxshisi Maryam bint Imrondir», deganlarini eshitgan. Ibn Ishoq aytadi: Rasululloh ﷺ ga Abu Tolib va Xadijaning halokati bilan musibatlar ketma-ket keldi; Xadija sidq vaziri edi. U mol-dunyoli ayol boʻlib, Paygʻambar ﷺ ga oʻz moli bilan Shomga chiqishni taklif qildi; u zot mavlosi Maysara bilan chiqdilar. Qaytganlarida Xadija olib kelgan narsani sotdi va foyda ikki barobar boʻldi; shunda unga ragʻbat qilib oʻzini nikohga taklif etdi, u zot uylandilar va mahr qilib yigirma tuya berdilar. Undan boʻlgan farzandlari: Qosim, Toyyib va Tohir — ular emizikli chogʻlarida vafot etdilar; hamda Ruqiya, Zaynab, Ummu Kulsum va Fotima.Хадижа бинт Хувайлид ибн Асад ибн Абдулуззо ибн Қусай ибн Килоб ал-Қурашия ал-Асадия — Уммул Қосим, ўз замонасида оламлар аёлларининг саййидаси. У Расулуллоҳ ﷺ фарзандларининг онаси, ҳаммадан аввал у зотга иймон келтириб, тасдиқ этган, кўнглини мустаҳкамлаган ва у зотни амакиваччаси Варақанинг олдига олиб борган аёлдир. Маноқиби жуда кўп; у аёллардан камолга етганлардандир. Ақлли, улуғ, диндор, иффатли, карамли эди; жаннат аҳлидандир. Пайғамбар ﷺ уни мақтар, бошқа мумин оналаридан афзал кўрар ва уни улуғлашда муболаға қилардилар — ҳаттоки Оиша: «Мен ҳеч бир аёлга Хадижага рашк қилганчалик рашк қилмадим, Пайғамбар ﷺ уни кўп эслаганларидан», дерди. Унинг у зот наздидаги кароматларидан бири шуки, у зот ундан аввал ҳеч бир аёлга уйланмаганлар, ундан бир неча фарзанд кўрганлар, у ҳаёт экан устига хотин олмаганлар ва чўри тутмаганлар; у вафот этганда унинг йўқлигини оғир сездилар, чунки у нақадар яхши йўлдош эди. У ўз молидан у зотга сарфлар, у зот эса унинг моли билан савдо қилардилар. Аллоҳ у зотга Хадижага жаннатдаги қасабдан бўлган, ичида на шовқин ва на чарчоқ бўлган бир уй билан башорат беришни буюрди. Воқидий Ибн Аббос ва бошқалардан нақл қилади: Хадижани Пайғамбар ﷺ га амакиси Амр ибн Асад никоҳлаб берган, отаси эса Фижордан аввал вафот этган эди; Воқидий: «Бу бизнинг ашобларимиз наздида иттифоқ қилинган нарса, уларда ихтилоф йўқ», дейди. Калбий Абу Солиҳ орқали Ибн Аббосдан: Пайғамбар ﷺ унга йигирма саккиз ёшида уйланганлар, деб ривоят қилади. Зубайр ибн Баккор айтади: Хадижа жоҳилиятда «Тоҳира» деб аталарди; онаси Фотима бинт Зоида ал-Омирия эди. Хадижа аввал Абу Ҳола ибн Зуроранинг никоҳида, кейин Атиқ ибн Обиднинг никоҳида бўлган, сўнг Пайғамбар ﷺ унга уйланганлар; у зот йигирма беш ёшда эдилар, Хадижа эса у зотдан ўн беш ёш катта эди. Оишадан ривоят қилинишича, Хадижа намоз фарз қилинишидан олдин вафот этган; айтилишича, рамазонда вафот этиб, олтмиш беш ёшида Ҳажунга дафн қилинган. Воқидий айтади: улар Бану Ҳошим шиъбидан ҳижратдан уч йил аввал чиқдилар, сўнг Абу Толиб вафот этди, ундан бир ой беш кун аввал эса Хадижа вафот этганди; Ҳоким эса уни Абу Толибдан уч кун кейин вафот этган, дейди. Оиша айтади: Расулуллоҳ ﷺ Хадижани эсласалар, уни мақташ ва унга истиғфор айтишдан деярли чарчамасдилар. Бир куни уни эсладилар, мени рашк тутди ва: «Аллоҳ сенга у кекса аёлнинг ўрнига ...», дедим. У зотнинг ғазабланганини кўрдим ва кўнглимга қўрқув тушди. Сўнг у зот: «Нима дединг? Валлоҳи, одамлар мени ёлғончига чиқарганда у менга иймон келтирди; одамлар мени рад қилганда у менга паноҳ берди; ундан менга фарзанд рузқ қилинди, сизлар эса мендан уни тутдингиз», дедилар. Абу Ҳурайра ривоятида Жибрил келиб: «Мана Хадижа сенинг олдингга бир идишда овқат ёки ичимлик билан келмоқда; келганда унга Роббисидан ва мендан салом етказ ва уни жаннатдаги қасабдан бўлган, ичида на шовқин, на чарчоқ бўлган уй билан хушхабарла», деди. Алий разияллоҳу анҳу Расулуллоҳ ﷺ дан: «Аёлларининг энг яхшиси Хадижа бинт Хувайлид, аёлларининг энг яхшиси Марям бинт Имрондир», деганларини эшитган. Ибн Исҳоқ айтади: Расулуллоҳ ﷺ га Абу Толиб ва Хадижанинг ҳалокати билан мусибатлар кетма-кет келди; Хадижа сидқ вазири эди. У мол-дунёли аёл бўлиб, Пайғамбар ﷺ га ўз моли билан Шомга чиқишни таклиф қилди; у зот мавлоси Майсара билан чиқдилар. Қайтганларида Хадижа олиб келган нарсани сотди ва фойда икки баробар бўлди; шунда унга рағбат қилиб ўзини никоҳга таклиф этди, у зот уйландилар ва маҳр қилиб йигирма туя бердилар. Ундан бўлган фарзандлари: Қосим, Тоййиб ва Тоҳир — улар эмизикли чоғларида вафот этдилар; ҳамда Руқия, Зайнаб, Умму Кулсум ва Фотима.

Manba: Siyar aʼlam an-nubalo (az-Zahabiy), j. 6, b. 109Манба: Сияр аълам ан-нубало (аз-Заҳабий), ж. 6, б. 109