Abul-Os ibn ar-Rabiʼ
Tobeʼin
Sahobalar hayotidan lavhalar (Abdurrahmon Raʼfat al-Bosho)Саҳобалар ҳаётидан лавҳалар (Абдурраҳмон Раъфат ал-Бошо)
Abul-Os ibn ar-Rabiʼ al-Abshamiy al-Qurashiy – Banu Abdi Shamsdan boʻlgan, yoshligi toʻkis, husni koʻrkam, nasabi oliy yigit edi. U arab jasurligining timsoli – oriyat, muruvvat va vafoning namunasi edi. Quraysh savdogarligini meros qilib olgan Abul-Osning karvonlari Makka bilan Shom orasida qatnab turar, yuz tuya va ikki yuz kishidan iborat edi; odamlar uning halolligi va mahoratiga ishonib, mollarini unga topshirardilar. Xolasi Xadija bint Xuvaylid – Muhammad ibn Abdulloh ﷺning zavjalari – uni oʻz farzandidek sevar, Paygʻambarimiz ﷺning ham unga mehri Xadijaning mehridan kam emas edi. Paygʻambarimiz ﷺning toʻngʻich qizlari Zaynab voyaga yetganida Makka ashrofi yigitlari unga talabgor boʻldilar, ammo u xolavachchasi Abul-Osga turmushga chiqdi. Bir necha yil oʻtib Alloh Muhammad ﷺni paygʻambar qilib yubordi. Xadija va qizlari Zaynab, Ruqayya, Ummu Kulsum va Fotima iymon keltirdilar, lekin Abul-Os ota-bobolari dinini tark etishni istamadi – garchi Zaynabni samimiy sevsa ham. Quraysh Paygʻambarimiz ﷺga tazyiq oʻtkazish uchun kuyovlaridan qizlarini taloq qilishni talab qildi; Ruqayya va Ummu Kulsum taloq qilindi, ammo Abul-Os: «Allohga qasam, xotinimni tashlamayman, dunyoning barcha ayollarini uning oʻrniga istamayman», dedi. Badr jangida u Quraysh bilan chiqishga majbur boʻldi va asirga tushdi. Zaynab uning fidyasi uchun Xadija toʻyda hadya qilgan marjonini yubordi; Paygʻambarimiz ﷺ uni koʻrib qattiq taʼsirlandilar va sahobalar roziligi bilan Abul-Osni marjon bilan birga qaytardilar. Shartga koʻra Abul-Os Makkaga yetgach Zaynabni Madinaga joʻnatdi; ukasi Amr ibn ar-Rabiʼ uni kunduzi olib chiqqanida Quraysh quvdi, Abu Sufyon maslahati bilan bir necha kun oʻtib tunda chiqarib, Paygʻambarimiz ﷺ elchilariga topshirdi. Fathdan sal oldin Abul-Osning Shomdan qaytayotgan karvonini Paygʻambarimiz ﷺ sariyasi qoʻlga oldi; u qochib, tunda Madinaga kirib Zaynabdan omonlik soʻradi. Zaynab bomdod namozida: «Men Abul-Osga omonlik berdim», deb eʼlon qildi; Paygʻambarimiz ﷺ: «Musulmonlarning eng pasti ham omonlik beradi», dedilar va sariyadan uning molini qaytarishni soʻradilar. Ular qaytarib, Islomga taklif qildilar, u: «Yangi dinimni xiyonat bilan boshlaymanmi?» dedi. Makkaga borib, har kimning haqini toʻla berib, soʻng: «Ashhadu an la ilaha illalloh va anna Muhammadan Rasululloh», dedi – Madinada musulmon boʻlmagani mollaringizni yeydi deyishingizdan qoʻrqqanim uchun edi, dedi. Madinaga kelganida Paygʻambarimiz ﷺ uni ikrom qilib, Zaynabni qaytardilar va: «U menga gapirdi – rost gapirdi, vaʼda berdi – vafo qildi», der edilar.Абул-Ос ибн ар-Рабиъ ал-Абшамий ал-Қураший – Бану Абди Шамсдан бўлган, ёшлиги тўкис, ҳусни кўркам, насаби олий йигит эди. У араб жасурлигининг тимсоли – орият, мурувват ва вафонинг намунаси эди. Қурайш савдогарлигини мерос қилиб олган Абул-Оснинг карвонлари Макка билан Шом орасида қатнаб турар, юз туя ва икки юз кишидан иборат эди; одамлар унинг ҳалоллиги ва маҳоратига ишониб, молларини унга топширардилар. Холаси Хадижа бинт Хувайлид – Муҳаммад ибн Абдуллоҳ ﷺнинг завжалари – уни ўз фарзандидек севар, Пайғамбаримиз ﷺнинг ҳам унга меҳри Хадижанинг меҳридан кам эмас эди. Пайғамбаримиз ﷺнинг тўнғич қизлари Зайнаб вояга етганида Макка ашрофи йигитлари унга талабгор бўлдилар, аммо у холаваччаси Абул-Осга турмушга чиқди. Бир неча йил ўтиб Аллоҳ Муҳаммад ﷺни пайғамбар қилиб юборди. Хадижа ва қизлари Зайнаб, Руқайя, Умму Кулсум ва Фотима иймон келтирдилар, лекин Абул-Ос ота-боболари динини тарк этишни истамади – гарчи Зайнабни самимий севса ҳам. Қурайш Пайғамбаримиз ﷺга тазйиқ ўтказиш учун куёвларидан қизларини талоқ қилишни талаб қилди; Руқайя ва Умму Кулсум талоқ қилинди, аммо Абул-Ос: «Аллоҳга қасам, хотинимни ташламайман, дунёнинг барча аёлларини унинг ўрнига истамайман», деди. Бадр жангида у Қурайш билан чиқишга мажбур бўлди ва асирга тушди. Зайнаб унинг фидяси учун Хадижа тўйда ҳадя қилган маржонини юборди; Пайғамбаримиз ﷺ уни кўриб қаттиқ таъсирландилар ва саҳобалар розилиги билан Абул-Осни маржон билан бирга қайтардилар. Шартга кўра Абул-Ос Маккага етгач Зайнабни Мадинага жўнатди; укаси Амр ибн ар-Рабиъ уни кундузи олиб чиққанида Қурайш қувди, Абу Суфён маслаҳати билан бир неча кун ўтиб тунда чиқариб, Пайғамбаримиз ﷺ элчиларига топширди. Фатҳдан сал олдин Абул-Оснинг Шомдан қайтаётган карвонини Пайғамбаримиз ﷺ сарияси қўлга олди; у қочиб, тунда Мадинага кириб Зайнабдан омонлик сўради. Зайнаб бомдод намозида: «Мен Абул-Осга омонлик бердим», деб эълон қилди; Пайғамбаримиз ﷺ: «Мусулмонларнинг энг пасти ҳам омонлик беради», дедилар ва сариядан унинг молини қайтаришни сўрадилар. Улар қайтариб, Исломга таклиф қилдилар, у: «Янги динимни хиёнат билан бошлайманми?» деди. Маккага бориб, ҳар кимнинг ҳақини тўла бериб, сўнг: «Ашҳаду ан ла илаҳа иллаллоҳ ва анна Муҳаммадан Расулуллоҳ», деди – Мадинада мусулмон бўлмагани молларингизни ейди дейишингиздан қўрққаним учун эди, деди. Мадинага келганида Пайғамбаримиз ﷺ уни икром қилиб, Зайнабни қайтардилар ва: «У менга гапирди – рост гапирди, ваъда берди – вафо қилди», дер эдилар.
Manba: Sahobalar hayotidan lavhalar (Abdurrahmon Raʼfat al-Bosho), b. 370Манба: Саҳобалар ҳаётидан лавҳалар (Абдурраҳмон Раъфат ал-Бошо), б. 370
Siyar aʼlam an-nubalo (az-Zahabiy)Сияр аълам ан-нубало (аз-Заҳабий)
U Rasululloh ﷺning kuyovlari, qizlari Zaynabning eri va Nabiy ﷺ namozda koʻtarib turgan Umomaning otasidir. Ismi Laqit deyilgan; otasining ismi Rabiʼa deganlar ham bor. U moʻʼminlar onasi Xadijaning singlisining oʻgʻli — onasi Hola bint Xuvaylid. Abul-Os «Batho quzgʻuni» deb atalar edi. U Hudaybiyadan besh oy avval islom qabul qilgan. Misvar ibn Maxrama aytadi: Nabiy ﷺ Abul-Osni kuyovligi borasida yaxshilik bilan maqtab: «Menga soʻzladi — rost soʻzladi; menga vaʼda berdi — vaʼdasiga vafo qildi», dedilar. U Badr voqeasidan soʻng Nabiyga ﷺ Makkaga qaytgach qizlari Zaynabni yuborishga vaʼda bergan va vaʼdasiga vafo qilgan, uni sevishi qattiq boʻlsa-da ajrashgan edi. U Quraysh savdogarlari va ularning ishonchli kishilaridan edi; men uning rivoyati borligini bilmayman. Badrda asir tushganida xotini Zaynab uni fido qilish uchun oʻz marjonini yuborgan edi — u Xadijaniki boʻlib, Zaynabni Abul-Osga uzatganda taqib qoʻygan edi. Rasululloh ﷺ uni koʻrib qattiq rahmlari keldi va: «Agar maʼqul koʻrsangiz, bunga asirini qoʻyib yuboringlar va molini qaytaringlar», dedilar; sahobalar shoshib shunday qildilar. U zot Abul-Osdan Zaynabning yoʻlini boʻsh qoʻyishini ahd qilib olib, buni sir tutishni buyurdilar va Zayd ibn Horisa bilan bir ansoriyni: «Yaʼjaj botigʻida turinglar, Zaynab oʻtganida unga hamroh boʻlinglar», deb yubordilar. Makkaga borgach Abul-Os unga otasi tomon yoʻl olishni buyurdi; qaynogʻasi Kinona kunduz kuni tuya keltirib, yoyi va sadogʻini olib chiqqanida quraysh ularni quvib chiqdi; Habbor ibn al-Asvad Zaynabni nayza bilan qoʻrqitdi, Kinona esa Zu Tuvoda choʻkkalab oʻqlarini toʻkib: «Alloh nomiga, kim yaqinlashsa, unga oʻq qoʻyaman», dedi. Abu Sufyon uni tinchitib: «Xotinni odamlar koʻzi oldida ochiq olib chiqib xato qilding; ovozlar tinganidan keyin uni sirtiqcha chiqarib, otasiga yetkaz», dedi va shunday qilindi. Fathdan avval Abul-Os oʻz moli va Qurayshning koʻp moli bilan Shomga savdoga chiqdi; qaytishda bir sariya uni uchratib, molini oldi, oʻzi qochib qutuldi. U kechasi kelib Zaynabning huzuriga kirdi va undan panoh soʻradi, u panoh berdi. Nabiy ﷺ va odamlar bomdod namozida turganlarida Zaynab ayollar suffasidan: «Ey odamlar, men Abul-Os ibn ar-Rabiʼga panoh berdim», deb baqirdi. Nabiy ﷺ molini olgan sariyaga: «Bu kishi bizdan qanday oʻrinda ekanini bildingiz; uning molini oldingiz. Yaxshilik qilib qaytarsangiz, buni yaxshi koʻramiz; koʻnmasangiz, u Allohning fayʼi, unga sizlar haqlisiz», dedilar. Ular: «Yoʻq, qaytaramiz», deb hammasini qaytardilar. U molni Makkaga olib borib, har bir mol egasiga molini topshirdi, soʻng: «Ey Quraysh jamoasi, birortangizning menda haqqi qoldimi?» dedi. «Yoʻq, Alloh senga yaxshilik bersin», dedilar. Shunda: «Men guvohlik beramanki, Allohdan oʻzga iloh yoʻq va Muhammad Uning bandasi hamda elchisidir. Alloh haqi, u zotning huzurida islom qabul qilishimga sizlar mollaringizni yeyishni istadi deb oʻylashingizdan qoʻrqqanimgina toʻsqinlik qildi», dedi. Soʻng Rasululloh ﷺ huzurlariga keldi; Ibn Abbosdan: u zot Zaynabni unga avvalgi nikoh bilan qaytardilar, yangi hech narsa qilmadilar. Kitob bundan keyin Zaynabning oʻz tarjimasini keltiradi: u — roziyallohu anho — Rasululloh ﷺ qizlarining kattasi edi va hijratning sakkizinchi yilida vafot etdi; uni Ummu Atiyya yuvdi, Nabiy ﷺ ularga izorlarini berib: «Buni unga ich kiyim qilib oʻranglar», dedilar.У Расулуллоҳ ﷺнинг куёвлари, қизлари Зайнабнинг эри ва Набий ﷺ намозда кўтариб турган Умоманинг отасидир. Исми Лақит дейилган; отасининг исми Рабиъа деганлар ҳам бор. У мўъминлар онаси Хадижанинг синглисининг ўғли — онаси Ҳола бинт Хувайлид. Абул-Ос «Батҳо қузғуни» деб аталар эди. У Ҳудайбиядан беш ой аввал ислом қабул қилган. Мисвар ибн Махрама айтади: Набий ﷺ Абул-Осни куёвлиги борасида яхшилик билан мақтаб: «Менга сўзлади — рост сўзлади; менга ваъда берди — ваъдасига вафо қилди», дедилар. У Бадр воқеасидан сўнг Набийга ﷺ Маккага қайтгач қизлари Зайнабни юборишга ваъда берган ва ваъдасига вафо қилган, уни севиши қаттиқ бўлса-да ажрашган эди. У Қурайш савдогарлари ва уларнинг ишончли кишиларидан эди; мен унинг ривояти борлигини билмайман. Бадрда асир тушганида хотини Зайнаб уни фидо қилиш учун ўз маржонини юборган эди — у Хадижаники бўлиб, Зайнабни Абул-Осга узатганда тақиб қўйган эди. Расулуллоҳ ﷺ уни кўриб қаттиқ раҳмлари келди ва: «Агар маъқул кўрсангиз, бунга асирини қўйиб юборинглар ва молини қайтаринглар», дедилар; саҳобалар шошиб шундай қилдилар. У зот Абул-Осдан Зайнабнинг йўлини бўш қўйишини аҳд қилиб олиб, буни сир тутишни буюрдилар ва Зайд ибн Ҳориса билан бир ансорийни: «Яъжаж ботиғида туринглар, Зайнаб ўтганида унга ҳамроҳ бўлинглар», деб юбордилар. Маккага боргач Абул-Ос унга отаси томон йўл олишни буюрди; қайноғаси Кинона кундуз куни туя келтириб, ёйи ва садоғини олиб чиққанида қурайш уларни қувиб чиқди; Ҳаббор ибн ал-Асвад Зайнабни найза билан қўрқитди, Кинона эса Зу Тувода чўккалаб ўқларини тўкиб: «Аллоҳ номига, ким яқинлашса, унга ўқ қўяман», деди. Абу Суфён уни тинчитиб: «Хотинни одамлар кўзи олдида очиқ олиб чиқиб хато қилдинг; овозлар тинганидан кейин уни сиртиқча чиқариб, отасига етказ», деди ва шундай қилинди. Фатҳдан аввал Абул-Ос ўз моли ва Қурайшнинг кўп моли билан Шомга савдога чиқди; қайтишда бир сария уни учратиб, молини олди, ўзи қочиб қутулди. У кечаси келиб Зайнабнинг ҳузурига кирди ва ундан паноҳ сўради, у паноҳ берди. Набий ﷺ ва одамлар бомдод намозида турганларида Зайнаб аёллар суффасидан: «Эй одамлар, мен Абул-Ос ибн ар-Рабиъга паноҳ бердим», деб бақирди. Набий ﷺ молини олган сарияга: «Бу киши биздан қандай ўринда эканини билдингиз; унинг молини олдингиз. Яхшилик қилиб қайтарсангиз, буни яхши кўрамиз; кўнмасангиз, у Аллоҳнинг файъи, унга сизлар ҳақлисиз», дедилар. Улар: «Йўқ, қайтарамиз», деб ҳаммасини қайтардилар. У молни Маккага олиб бориб, ҳар бир мол эгасига молини топширди, сўнг: «Эй Қурайш жамоаси, бирортангизнинг менда ҳаққи қолдими?» деди. «Йўқ, Аллоҳ сенга яхшилик берсин», дедилар. Шунда: «Мен гувоҳлик бераманки, Аллоҳдан ўзга илоҳ йўқ ва Муҳаммад Унинг бандаси ҳамда элчисидир. Аллоҳ ҳақи, у зотнинг ҳузурида ислом қабул қилишимга сизлар молларингизни ейишни истади деб ўйлашингиздан қўрққанимгина тўсқинлик қилди», деди. Сўнг Расулуллоҳ ﷺ ҳузурларига келди; Ибн Аббосдан: у зот Зайнабни унга аввалги никоҳ билан қайтардилар, янги ҳеч нарса қилмадилар. Китоб бундан кейин Зайнабнинг ўз таржимасини келтиради: у — розияллоҳу анҳо — Расулуллоҳ ﷺ қизларининг каттаси эди ва ҳижратнинг саккизинчи йилида вафот этди; уни Умму Атийя ювди, Набий ﷺ уларга изорларини бериб: «Буни унга ич кийим қилиб ўранглар», дедилар.
Manba: Siyar aʼlam an-nubalo (az-Zahabiy), j. 4, b. 330Манба: Сияр аълам ан-нубало (аз-Заҳабий), ж. 4, б. 330