Abdulqodir al-Jiliy

Abdulqodir ibn Abu Solih al-Jiliy — kitobda «shayxul-islom» deb ataladi. U Abu Gʻolib al-Boqilloniy, Ahmad ibn al-Muzaffar ibn Sus, Abul-Qosim ibn Bayon, Jaʼfar ibn Ahmad as-Sarroj, Abu Saʼd ibn Xushaysh, Abu Tolib al-Yusufiy va bir toifadan eshitgan. Undan as-Samʼoniy, Umar ibn Ali al-Qurashiy, hofiz Abdulgʻaniy, shayx Muvaffaquddin ibn Qudoma, oʻgʻillari Abdurrazzoq bilan Muso, shayx Ali ibn Idris va koʻp boshqalar rivoyat qilganlar; ijoza yoʻli bilan ar-Rashid Ahmad ibn Maslama ham undan rivoyat qilgan. Muallif oʻz sanadi bilan undan bir xabar keltiradi — Ibn Masʼud aytgan, podshohligini Allohdan qoʻrqib tashlab qochgan va dengiz boʻyida gʻisht quyib, qoʻl mehnati bilan kun kechirgan Bani Isroil xalifasi haqidagi rivoyat — va uni «gʻarib, oliy sanadli hadis» deb baholaydi. As-Samʼoniy uni shunday tavsiflaydi: Abdulqodir Jilon ahlidan boʻlib, oʻz asrida hanbaliylarning imomi va shayxi edi; solih, diyonatli, xayrli faqih, zikri koʻp, fikri doimiy, koʻzi tez yoshga toʻladigan zot. U al-Muxarrimiydan fiqh oʻrgangan, shayx Hammod ad-Dabbos bilan suhbatda boʻlgan, Bobul-Azajda oʻzi uchun qurilgan madrasada yashagan. As-Samʼoniy qoʻshadi: «Ziyoratiga bordik; u chiqib, ashoblari orasida oʻtirdi, ular Qurʼonni xatm qildilar, soʻng u shunday dars soʻzladiki, men undan hech narsa tushunmadim; bundan ham ajablanarlisi — ashoblari turib, darsni qaytardilar; balki kalomiga oʻrganib qolganlari uchun tushungandirlar». Ibn al-Javziy madrasaning tarixini beradi: uni Abu Saʼd al-Muxarrimiy Bobul-Azajda kichik qilib qurgan, keyin Abdulqodirga topshirilgan; u vaʼz tili bilan soʻzlab, zohidlikda ovoza chiqargan. Madrasa odamga torlik qilgach, u Bagʻdod devori yonida ribotga suyanib oʻtirar, majlisida koʻp xalq tavba qilar edi; keyin madrasa kengaytirilgan va u vafotigacha shu yerda dars berib, vaʼz aytib turgan. Shayx Muvaffaquddin ibn Qudoma oʻz koʻrgani haqida soʻzlaydi: «Umrining oxirida unga yetishdik; u bizni madrasasiga joylashtirdi, bizga gʻamxoʻrlik qilardi, baʼzan oʻgʻli Yahyoni yuborib chiroq yoqtirar, baʼzan uyidan taom yuborar edi; farzni bizga imom boʻlib oʻqir edi. Men unga ertalab yoddan “al-Xiraqiy”dan oʻqir edim, hofiz Abdulgʻaniy esa kitobga qarab “al-Hidoya”dan oʻqirdi; oʻsha paytda bizdan boshqa hech kim unga oʻqimas edi. Huzurida bir oyu toʻqqiz kun turdik, soʻng u vafot etdi; kechasi madrasasida unga janoza oʻqidik. Hech kimdan undan hikoya qilinganchalik koʻp karomat eshitmadim va xalq din uchun undan koʻra koʻproq ulugʻlaydigan kishini koʻrmadim». Kitob undan bir necha karomat hikoyasini keltiradi — aqida ilmida shubhaga tushgan Abu Bakr al-Imodga, alhon bilan qiroatga eʼtiroz qilgan Abul-Baqo an-Nahviyga va kalom ilmiga berilmoqchi boʻlgan Shihobuddin as-Suhravardiyga: «Ey Umar, bu qabr zaxirasidan emas», deb koʻngillaridan kechganiga javob berganini. Ammo al-Marotibiy shayx al-Muvaffaqdan: «Abdulqodirdan karomat koʻrdingizmi?» deb soʻraganda, u: «Oʻylamayman», deb javob bergan; Izzuddin ibn Abdussalom esa: «Bizga hech kimning karomatlari tavotur bilan yetmagan, faqat shayx Abdulqodirniki yetgan», degan. Ibn an-Najjor «Tarix»ida uning Bagʻdodga toʻrt yuz sakson sakkizinchi yili kirganini, Ibn Aqil, Abul-Xattob, al-Muxarrimiy va Abul-Husayn ibn al-Farrodan fiqh oʻqiganini, soʻng xalvat, riyozat va sahroda turishga berilganini, besh yuz yigirma birinchi yili vaʼz majlisini tuzganini va usul hamda furuʼda asarlar yozganini aytadi.Абдулқодир ибн Абу Солиҳ ал-Жилий — китобда «шайхул-ислом» деб аталади. У Абу Ғолиб ал-Боқиллоний, Аҳмад ибн ал-Музаффар ибн Сус, Абул-Қосим ибн Баён, Жаъфар ибн Аҳмад ас-Саррож, Абу Саъд ибн Хушайш, Абу Толиб ал-Юсуфий ва бир тоифадан эшитган. Ундан ас-Самъоний, Умар ибн Али ал-Қураший, ҳофиз Абдулғаний, шайх Муваффақуддин ибн Қудома, ўғиллари Абдурраззоқ билан Мусо, шайх Али ибн Идрис ва кўп бошқалар ривоят қилганлар; ижоза йўли билан ар-Рашид Аҳмад ибн Маслама ҳам ундан ривоят қилган. Муаллиф ўз санади билан ундан бир хабар келтиради — Ибн Масъуд айтган, подшоҳлигини Аллоҳдан қўрқиб ташлаб қочган ва денгиз бўйида ғишт қуйиб, қўл меҳнати билан кун кечирган Бани Исроил халифаси ҳақидаги ривоят — ва уни «ғариб, олий санадли ҳадис» деб баҳолайди. Ас-Самъоний уни шундай тавсифлайди: Абдулқодир Жилон аҳлидан бўлиб, ўз асрида ҳанбалийларнинг имоми ва шайхи эди; солиҳ, диёнатли, хайрли фақиҳ, зикри кўп, фикри доимий, кўзи тез ёшга тўладиган зот. У ал-Мухарримийдан фиқҳ ўрганган, шайх Ҳаммод ад-Даббос билан суҳбатда бўлган, Бобул-Азажда ўзи учун қурилган мадрасада яшаган. Ас-Самъоний қўшади: «Зиёратига бордик; у чиқиб, ашоблари орасида ўтирди, улар Қуръонни хатм қилдилар, сўнг у шундай дарс сўзладики, мен ундан ҳеч нарса тушунмадим; бундан ҳам ажабланарлиси — ашоблари туриб, дарсни қайтардилар; балки каломига ўрганиб қолганлари учун тушунгандирлар». Ибн ал-Жавзий мадрасанинг тарихини беради: уни Абу Саъд ал-Мухарримий Бобул-Азажда кичик қилиб қурган, кейин Абдулқодирга топширилган; у ваъз тили билан сўзлаб, зоҳидликда овоза чиқарган. Мадраса одамга торлик қилгач, у Бағдод девори ёнида риботга суяниб ўтирар, мажлисида кўп халқ тавба қилар эди; кейин мадраса кенгайтирилган ва у вафотигача шу ерда дарс бериб, ваъз айтиб турган. Шайх Муваффақуддин ибн Қудома ўз кўргани ҳақида сўзлайди: «Умрининг охирида унга етишдик; у бизни мадрасасига жойлаштирди, бизга ғамхўрлик қиларди, баъзан ўғли Яҳёни юбориб чироқ ёқтирар, баъзан уйидан таом юборар эди; фарзни бизга имом бўлиб ўқир эди. Мен унга эрталаб ёддан “ал-Хирақий”дан ўқир эдим, ҳофиз Абдулғаний эса китобга қараб “ал-Ҳидоя”дан ўқирди; ўша пайтда биздан бошқа ҳеч ким унга ўқимас эди. Ҳузурида бир ою тўққиз кун турдик, сўнг у вафот этди; кечаси мадрасасида унга жаноза ўқидик. Ҳеч кимдан ундан ҳикоя қилинганчалик кўп каромат эшитмадим ва халқ дин учун ундан кўра кўпроқ улуғлайдиган кишини кўрмадим». Китоб ундан бир неча каромат ҳикоясини келтиради — ақида илмида шубҳага тушган Абу Бакр ал-Имодга, алҳон билан қироатга эътироз қилган Абул-Бақо ан-Наҳвийга ва калом илмига берилмоқчи бўлган Шиҳобуддин ас-Суҳравардийга: «Эй Умар, бу қабр захирасидан эмас», деб кўнгилларидан кечганига жавоб берганини. Аммо ал-Маротибий шайх ал-Муваффақдан: «Абдулқодирдан каромат кўрдингизми?» деб сўраганда, у: «Ўйламайман», деб жавоб берган; Иззуддин ибн Абдуссалом эса: «Бизга ҳеч кимнинг кароматлари тавотур билан етмаган, фақат шайх Абдулқодирники етган», деган. Ибн ан-Нажжор «Тарих»ида унинг Бағдодга тўрт юз саксон саккизинчи йили кирганини, Ибн Ақил, Абул-Хаттоб, ал-Мухарримий ва Абул-Ҳусайн ибн ал-Фарродан фиқҳ ўқиганини, сўнг халват, риёзат ва саҳрода туришга берилганини, беш юз йигирма биринчи йили ваъз мажлисини тузганини ва усул ҳамда фуруъда асарлар ёзганини айтади.

Manba: Siyar aʼlam an-nubalo (az-Zahabiy), j. 24, b. 439Манба: Сияр аълам ан-нубало (аз-Заҳабий), ж. 24, б. 439