Abu Salama ibn Abdurahmon

Abu Salama ibn Abdurahmon ibn Avf ibn Abdu Avf ibn Abd ibn al-Horis ibn Zuhra ibn Kilob ibn Murra ibn Kaʼb al-Qurashiy az-Zuhriy — hofiz, Madinadagi mashhur kishilardan biri. Ismi Abdulloh deyilgan, Ismoil ham deyilgan. U yigirma nechanchi yilda tugʻilgan. Onasi Tumozir bint al-Asbagʻ ibn Amr boʻlib, Davmatul-Jandal ahlidan; u Paygʻambar ﷺning hayotligiga yetishgan va qurayshlik nikohlagan birinchi kalbiy ayol edi. Uni Umm Kulsum emizgani uchun Oisha unga sut xolasi boʻladi. Otasi u hali bola chogʻida vafot etgani uchun undan oz narsa rivoyat qilgan; yana Usoma ibn Zayd, Abdulloh ibn Salom, Abu Ayyub, Oisha, Umm Salama va uning qizi Zaynab, Umm Sulaym, Abu Hurayra, Abu Usayd as-Soidiy, Muayqib ad-Davsiy, Mugʻira ibn Shuʼba, Abu Dardo — unga yetishmagan holida, — Usmon ibn Affon, Hasson ibn Sobit, Savbon, Hamza ibn Amr al-Aslamiy, Uboda ibn as-Somit (mursal), Talha ibn Ubaydulloh (shuningdek mursal), Rabiʼa ibn Kaʼb, Abdulloh ibn Amr, Ibn Abbos, Ibn Umar, Jobir, Zayd ibn Xolid al-Juhaniy, Nofeʼ ibn Abdulhoris va Rasululloh ﷺ ashobidan bir necha kishidan rivoyat qilgan. Soʻng Busr ibn Said, Jaʼfar ibn Amr ibn Umayya, Urva, Ato ibn Yasor va boshqalardan; hatto pastga tushib, Umar ibn Abdulazizdan ham rivoyat qilgan. U ilmni koʻp talab qiluvchi, faqih, mujtahid, qadri ulugʻ va hujjat edi. Undan oʻgʻli Umar ibn Abu Salama, jiyanlari Saʼd ibn Ibrohim, Abdulmajid ibn Suhayl va Zuroro ibn Musʼab, shuningdek Urva, Irok ibn Molik, Shaʼbiy, Said al-Maqburiy, Amr ibn Dinor, Umar ibn Abdulaziz, Nofeʼ al-Umariy, Zuhriy, Yahyo ibn Abu Kasir, Salama ibn Kuhayl, Bukayr ibn al-Ashajj, Solim Abun-Nazr, Abu Zinod, Abu Tuvola, Safvon ibn Sulaym, Abdulloh ibn al-Fazl al-Hoshimiy, Abdulloh ibn Abu Labid, Sharik ibn Abu Namir, Abu Hozim al-Aʼraj, Solih ibn Muhammad ibn Zoida, Abdulloh ibn Muhammad ibn Aqil, Hishom ibn Urva, Yahyo ibn Said va akasi Abdurabbihi ibn Said, Usmon ibn Abu Sulaymon ibn Jubayr ibn Mutʼim, Muhammad ibn Abu Harmala, Muhammad ibn Amr ibn Alqama, Nuh ibn Abu Bilol va koʻp xaloyiq rivoyat qilgan. Ibn Saʼd uni madinaliklar tabaqasida zikr qilib: «Siqa, faqih, hadisi koʻp edi», deydi. Abu Zurʼa: «Siqa, imom», deydi. Molik: «Bizda ilm ahli orasida ismi kunyasi bilan bir boʻlganlar bor edi; ulardan biri — Abu Salama», degan. Zuhriy: «Qurayshdan toʻrt kishini dengiz kabi topdim: Urva, Ibn al-Musayyab, Abu Salama va Ubaydulloh ibn Abdulloh», deydi va: «Abu Salama koʻpincha Ibn Abbosga qarshi chiqar edi, shu sababli undan koʻp ilmdan mahrum boʻldi», deb qoʻshadi; Abu Salamaning oʻzi ham: «Ibn Abbosga muloyim boʻlganingda, undan koʻp ilm chiqarib olarding», degan. Uqayl Ibn Shihobdan naql qiladi: «Misrga Abdulazizning huzuriga borganimda faqat Said ibn al-Musayyabdan rivoyat qilardim; Ibrohim ibn Qoriz menga: “Sen qavmingdan hadisi eng koʻp ikki kishini — Urva bilan Abu Salamani tashlab qoʻyibsan”, dedi». Muhammad ibn Abdulloh ad-Dabbiy: «Bishr ibn Marvon amirligi paytida Abu Salama Basraga keldi; u chiroyli kishi boʻlib, yuzi goʻyo hiraqliy dinordek edi», deydi. Saʼd ibn Ibrohim uni sochini qorada boʻyaganini aytadi; Abu Ishoq esa: «Abu Salama oʻz zamonasida Ibn Umardan oʻz zamonasidagidan yaxshiroq edi», degan. Oisha unga yoshligida: «Sening misoling xoʻrozlarning qichqirganini eshitib qichqiradigan joʻjaga oʻxshaydi», degan. Shaʼbiydan rivoyat qilinishicha, Abu Salama Kufaga kelganida, u ikki kishi orasida yurar edi; qolganlarning eng bilimdoni kim, deb soʻralganida, bir oz tin olib: «Ikkovingizning oʻrtangizdagi kishi», degan. Xalifa ibn Xayyot: qirq sakkizinchi yili Marvon Madinadan olinib, Said ibn al-Os voliy boʻlgach, Abu Salamani qozi qilib tayinladi va u Said ellik toʻrtinchi yili olinguncha qozi boʻlib turdi, deydi. Ibn Ishoq: «Abu Salamani maktabga kelib, bolani uyiga olib ketib, unga hadis imlo qilib berayotganini koʻrdim», degan. U Abu Hurayradan Paygʻambar ﷺning: «Faqat uch masjidga — mening masjidimga, Masjidul-Haromga va Masjidul-Aqsoga safar qilinadi», hadisini, Abu Qatodadan esa: «Roʻyo Allohdan, tush esa shaytondan; biringiz yoqtirmagan narsani koʻrsa, chap tomoniga uch marta tuflasin va uning yomonligidan Allohga panoh soʻrasin — u unga zarar qilmaydi», hadisini rivoyat qilgan. Ibn Saʼd: «Abu Salama Madinada toʻqson toʻrtinchi yili, Validning xilofatida, yetmish ikki yoshida vafot etdi», deydi. Voqidiy esa vafoti va yoshi haqida hech kim unga ergashmagan gapni aytib: «Bir yuz toʻrtinchi yili, yetmish ikki yoshida vafot etdi», degan; Haysam ibn Adiy vafoti haqida birinchi soʻzni aytadi.Абу Салама ибн Абдураҳмон ибн Авф ибн Абду Авф ибн Абд ибн ал-Ҳорис ибн Зуҳра ибн Килоб ибн Мурра ибн Каъб ал-Қураший аз-Зуҳрий — ҳофиз, Мадинадаги машҳур кишилардан бири. Исми Абдуллоҳ дейилган, Исмоил ҳам дейилган. У йигирма нечанчи йилда туғилган. Онаси Тумозир бинт ал-Асбағ ибн Амр бўлиб, Давматул-Жандал аҳлидан; у Пайғамбар ﷺнинг ҳаётлигига етишган ва қурайшлик никоҳлаган биринчи калбий аёл эди. Уни Умм Кулсум эмизгани учун Оиша унга сут холаси бўлади. Отаси у ҳали бола чоғида вафот этгани учун ундан оз нарса ривоят қилган; яна Усома ибн Зайд, Абдуллоҳ ибн Салом, Абу Айюб, Оиша, Умм Салама ва унинг қизи Зайнаб, Умм Сулайм, Абу Ҳурайра, Абу Усайд ас-Соидий, Муайқиб ад-Давсий, Муғира ибн Шуъба, Абу Дардо — унга етишмаган ҳолида, — Усмон ибн Аффон, Ҳассон ибн Собит, Савбон, Ҳамза ибн Амр ал-Асламий, Убода ибн ас-Сомит (мурсал), Талҳа ибн Убайдуллоҳ (шунингдек мурсал), Рабиъа ибн Каъб, Абдуллоҳ ибн Амр, Ибн Аббос, Ибн Умар, Жобир, Зайд ибн Холид ал-Жуҳаний, Нофеъ ибн Абдулҳорис ва Расулуллоҳ ﷺ ашобидан бир неча кишидан ривоят қилган. Сўнг Буср ибн Саид, Жаъфар ибн Амр ибн Умайя, Урва, Ато ибн Ясор ва бошқалардан; ҳатто пастга тушиб, Умар ибн Абдулазиздан ҳам ривоят қилган. У илмни кўп талаб қилувчи, фақиҳ, мужтаҳид, қадри улуғ ва ҳужжат эди. Ундан ўғли Умар ибн Абу Салама, жиянлари Саъд ибн Иброҳим, Абдулмажид ибн Суҳайл ва Зуроро ибн Мусъаб, шунингдек Урва, Ирок ибн Молик, Шаъбий, Саид ал-Мақбурий, Амр ибн Динор, Умар ибн Абдулазиз, Нофеъ ал-Умарий, Зуҳрий, Яҳё ибн Абу Касир, Салама ибн Куҳайл, Букайр ибн ал-Ашажж, Солим Абун-Назр, Абу Зинод, Абу Тувола, Сафвон ибн Сулайм, Абдуллоҳ ибн ал-Фазл ал-Ҳошимий, Абдуллоҳ ибн Абу Лабид, Шарик ибн Абу Намир, Абу Ҳозим ал-Аъраж, Солиҳ ибн Муҳаммад ибн Зоида, Абдуллоҳ ибн Муҳаммад ибн Ақил, Ҳишом ибн Урва, Яҳё ибн Саид ва акаси Абдураббиҳи ибн Саид, Усмон ибн Абу Сулаймон ибн Жубайр ибн Мутъим, Муҳаммад ибн Абу Ҳармала, Муҳаммад ибн Амр ибн Алқама, Нуҳ ибн Абу Билол ва кўп халойиқ ривоят қилган. Ибн Саъд уни мадиналиклар табақасида зикр қилиб: «Сиқа, фақиҳ, ҳадиси кўп эди», дейди. Абу Зуръа: «Сиқа, имом», дейди. Молик: «Бизда илм аҳли орасида исми куняси билан бир бўлганлар бор эди; улардан бири — Абу Салама», деган. Зуҳрий: «Қурайшдан тўрт кишини денгиз каби топдим: Урва, Ибн ал-Мусайяб, Абу Салама ва Убайдуллоҳ ибн Абдуллоҳ», дейди ва: «Абу Салама кўпинча Ибн Аббосга қарши чиқар эди, шу сабабли ундан кўп илмдан маҳрум бўлди», деб қўшади; Абу Саламанинг ўзи ҳам: «Ибн Аббосга мулойим бўлганингда, ундан кўп илм чиқариб олардинг», деган. Уқайл Ибн Шиҳобдан нақл қилади: «Мисрга Абдулазизнинг ҳузурига борганимда фақат Саид ибн ал-Мусайябдан ривоят қилардим; Иброҳим ибн Қориз менга: “Сен қавмингдан ҳадиси энг кўп икки кишини — Урва билан Абу Саламани ташлаб қўйибсан”, деди». Муҳаммад ибн Абдуллоҳ ад-Даббий: «Бишр ибн Марвон амирлиги пайтида Абу Салама Басрага келди; у чиройли киши бўлиб, юзи гўё ҳирақлий динордек эди», дейди. Саъд ибн Иброҳим уни сочини қорада бўяганини айтади; Абу Исҳоқ эса: «Абу Салама ўз замонасида Ибн Умардан ўз замонасидагидан яхшироқ эди», деган. Оиша унга ёшлигида: «Сенинг мисолинг хўрозларнинг қичқирганини эшитиб қичқирадиган жўжага ўхшайди», деган. Шаъбийдан ривоят қилинишича, Абу Салама Куфага келганида, у икки киши орасида юрар эди; қолганларнинг энг билимдони ким, деб сўралганида, бир оз тин олиб: «Икковингизнинг ўртангиздаги киши», деган. Халифа ибн Хайёт: қирқ саккизинчи йили Марвон Мадинадан олиниб, Саид ибн ал-Ос волий бўлгач, Абу Саламани қози қилиб тайинлади ва у Саид эллик тўртинчи йили олингунча қози бўлиб турди, дейди. Ибн Исҳоқ: «Абу Саламани мактабга келиб, болани уйига олиб кетиб, унга ҳадис имло қилиб бераётганини кўрдим», деган. У Абу Ҳурайрадан Пайғамбар ﷺнинг: «Фақат уч масжидга — менинг масжидимга, Масжидул-Ҳаромга ва Масжидул-Ақсога сафар қилинади», ҳадисини, Абу Қатодадан эса: «Рўё Аллоҳдан, туш эса шайтондан; бирингиз ёқтирмаган нарсани кўрса, чап томонига уч марта туфласин ва унинг ёмонлигидан Аллоҳга паноҳ сўрасин — у унга зарар қилмайди», ҳадисини ривоят қилган. Ибн Саъд: «Абу Салама Мадинада тўқсон тўртинчи йили, Валиднинг хилофатида, етмиш икки ёшида вафот этди», дейди. Воқидий эса вафоти ва ёши ҳақида ҳеч ким унга эргашмаган гапни айтиб: «Бир юз тўртинчи йили, етмиш икки ёшида вафот этди», деган; Ҳайсам ибн Адий вафоти ҳақида биринчи сўзни айтади.

Manba: Siyar aʼlam an-nubalo (az-Zahabiy), j. 8, b. 287Манба: Сияр аълам ан-нубало (аз-Заҳабий), ж. 8, б. 287