al-Hasan ibn Sufyon an-Nasaviy
Faqih
Siyar aʼlam an-nubalo (az-Zahabiy)Сияр аълам ан-нубало (аз-Заҳабий)
Abul-Abbos al-Hasan ibn Sufyon an-Nasaviy — oʻz asrida Xuroson muhaddisi. U oliy sanadga ega edi: Ali ibn al-Jaʼddan hadis eshitgan. Imom Abu Bakr ibn Abu Shaybaning tasniflarini oʻzidan eshitgan, «Sunan»ni faqih Abu Savrdan eshitib, undan fiqh oʻrgangan, unga uzoq hamroh boʻlgan va mahorat qozongan hamda uning mazhabi boʻyicha fatvo berardi. Ibn Rohavayhdan «Musnad»ining koʻp qismini, Muhammad ibn Abu Bakr al-Muqaddamiydan uning «Tafsir»ini eshitgan. Undan aimmalarning imomi Ibn Xuzayma, qozi Yahyo ibn Mansur, Muhammad ibn Yaʼqub ibn al-Axram, Abu Ali al-Hofiz, qori Muhammad ibn al-Hasan an-Naqqosh, Abu Amr ibn Hamdon, Abu Bakr al-Ismoiliy, Abu Hotim ibn Hibbon, nabirasi Ishoq ibn Saʼd an-Nasaviy, Muhammad ibn Ibrohim al-Hoshimiy, Abdulloh ibn Muhammad an-Nasaviy va boshqa koʻp xalq — unga safar qilib, atrofida toʻplanib — hadis olgan. Hokim uni: «Oʻz asrida Xuroson muhaddisi; sobitlik, koʻplik, fahm, fiqh va adabda oldingi safda edi», deb taʼriflaydi. Abu Hotim ibn Hibbon: «al-Hasan safar qilgan, tasnif qilgan va uygʻoqlik bilan hadis aytgan kishilardan edi; dini sahih, sunnatda qattiq edi», degan. Hofiz Abu Bakr Ahmad ibn Ali ar-Roziy: «Dunyoda al-Hasanning tengi yoʻq», degan. Ibn Abu Hotim otasidan: «Sadduq», deb naql qilgan. Abul-Valid Hasson ibn Muhammad: «U adib va faqih edi; adabni an-Nazr ibn Shumayl ashoblaridan, fiqhni Abu Savrdan olgan», deydi. Bir voqeada Ahmad ibn Ali ar-Roziy uning hadisini oʻqiyotib ataylab isnodni isnodga aralashtirgan; Hasan uni qaytargan, ikkinchi va uchinchi martada esa: «Bu nima? Ikki marta koʻtardim, men toʻqson yoshdaman — shayxlar haqida Allohdan qoʻrq, balki senga qarshi duo ijobat boʻlar», degan; Ibn Xuzayma esa: «Boʻldi, shayxni ranjitma!» degan. U shogirdlariga ilm talabidagi mashaqqatini shunday soʻzlagan: vatanidan chiqib, toʻqqiz hamrohi bilan Misrga borgan; asrining eng yuqori olimi huzuriga qatnashardi; nafaqa tugab, uy asboblarini sotib, uch kun och qolishgan; birovdan soʻrashga koʻngillari boʻlmay qurʼa tashlaganlarida qurʼa Hasanga chiqqan; u ikki rakʼat oʻqib duo qilgan va duosini tugatmasidan masjidga bir yigit xizmatkori bilan kirib, amir Tulun ularga salom yoʻllaganini, ahvollaridan gʻofil qolgani uchun uzr aytganini bildirib, har biriga yuz dinordan qoʻygan. Sababini soʻrashganida u tushida qoʻlida nayza koʻtargan otliqni koʻrganini, u nayzaning quyi uchini beliga qoʻyib: «Tur, al-Hasan ibn Sufyon va ashoblariga yet — ular uch kundan beri falon masjidda ochlar», deganini, oʻzini «Men Rizvon — jannat egasiman», deb tanishtirganini soʻzlagan. Ular oʻsha kechasi shuhrat boʻlmasin deb Misrdan chiqib ketishgan va har biri oʻz asrining yagonasi boʻlib yetishgan. Muallif bu hikoyaning sanadini keltirib: «Uning sahihligini Alloh biladi; Tulun Misrga voliy boʻlmagan, oʻgʻli Ahmad ibn Tulun esa bu hikoyaga kichiklik qiladi; naql qiluvchini ham tanimayman, lekin boʻlishi mumkin», deb izoh beradi. Ibn Hibbon uning dafnida hozir boʻlganini aytadi: u 303 h. yilning ramazon oyida, Nasa shahridan uch farsax narida joylashgan Boluz qishlogʻida vafot etgan.Абул-Аббос ал-Ҳасан ибн Суфён ан-Насавий — ўз асрида Хуросон муҳаддиси. У олий санадга эга эди: Али ибн ал-Жаъддан ҳадис эшитган. Имом Абу Бакр ибн Абу Шайбанинг таснифларини ўзидан эшитган, «Сунан»ни фақиҳ Абу Саврдан эшитиб, ундан фиқҳ ўрганган, унга узоқ ҳамроҳ бўлган ва маҳорат қозонган ҳамда унинг мазҳаби бўйича фатво берарди. Ибн Роҳавайҳдан «Муснад»ининг кўп қисмини, Муҳаммад ибн Абу Бакр ал-Муқаддамийдан унинг «Тафсир»ини эшитган. Ундан аиммаларнинг имоми Ибн Хузайма, қози Яҳё ибн Мансур, Муҳаммад ибн Яъқуб ибн ал-Ахрам, Абу Али ал-Ҳофиз, қори Муҳаммад ибн ал-Ҳасан ан-Наққош, Абу Амр ибн Ҳамдон, Абу Бакр ал-Исмоилий, Абу Ҳотим ибн Ҳиббон, набираси Исҳоқ ибн Саъд ан-Насавий, Муҳаммад ибн Иброҳим ал-Ҳошимий, Абдуллоҳ ибн Муҳаммад ан-Насавий ва бошқа кўп халқ — унга сафар қилиб, атрофида тўпланиб — ҳадис олган. Ҳоким уни: «Ўз асрида Хуросон муҳаддиси; собитлик, кўплик, фаҳм, фиқҳ ва адабда олдинги сафда эди», деб таърифлайди. Абу Ҳотим ибн Ҳиббон: «ал-Ҳасан сафар қилган, тасниф қилган ва уйғоқлик билан ҳадис айтган кишилардан эди; дини саҳиҳ, суннатда қаттиқ эди», деган. Ҳофиз Абу Бакр Аҳмад ибн Али ар-Розий: «Дунёда ал-Ҳасаннинг тенги йўқ», деган. Ибн Абу Ҳотим отасидан: «Саддуқ», деб нақл қилган. Абул-Валид Ҳассон ибн Муҳаммад: «У адиб ва фақиҳ эди; адабни ан-Назр ибн Шумайл ашобларидан, фиқҳни Абу Саврдан олган», дейди. Бир воқеада Аҳмад ибн Али ар-Розий унинг ҳадисини ўқиётиб атайлаб иснодни иснодга аралаштирган; Ҳасан уни қайтарган, иккинчи ва учинчи мартада эса: «Бу нима? Икки марта кўтардим, мен тўқсон ёшдаман — шайхлар ҳақида Аллоҳдан қўрқ, балки сенга қарши дуо ижобат бўлар», деган; Ибн Хузайма эса: «Бўлди, шайхни ранжитма!» деган. У шогирдларига илм талабидаги машаққатини шундай сўзлаган: ватанидан чиқиб, тўққиз ҳамроҳи билан Мисрга борган; асрининг энг юқори олими ҳузурига қатнашарди; нафақа тугаб, уй асбобларини сотиб, уч кун оч қолишган; бировдан сўрашга кўнгиллари бўлмай қуръа ташлаганларида қуръа Ҳасанга чиққан; у икки ракъат ўқиб дуо қилган ва дуосини тугатмасидан масжидга бир йигит хизматкори билан кириб, амир Тулун уларга салом йўллаганини, аҳволларидан ғофил қолгани учун узр айтганини билдириб, ҳар бирига юз динордан қўйган. Сабабини сўрашганида у тушида қўлида найза кўтарган отлиқни кўрганини, у найзанинг қуйи учини белига қўйиб: «Тур, ал-Ҳасан ибн Суфён ва ашобларига ет — улар уч кундан бери фалон масжидда очлар», деганини, ўзини «Мен Ризвон — жаннат эгасиман», деб таништирганини сўзлаган. Улар ўша кечаси шуҳрат бўлмасин деб Мисрдан чиқиб кетишган ва ҳар бири ўз асрининг ягонаси бўлиб етишган. Муаллиф бу ҳикоянинг санадини келтириб: «Унинг саҳиҳлигини Аллоҳ билади; Тулун Мисрга волий бўлмаган, ўғли Аҳмад ибн Тулун эса бу ҳикояга кичиклик қилади; нақл қилувчини ҳам танимайман, лекин бўлиши мумкин», деб изоҳ беради. Ибн Ҳиббон унинг дафнида ҳозир бўлганини айтади: у 303 ҳ. йилнинг рамазон ойида, Наса шаҳридан уч фарсах нарида жойлашган Болуз қишлоғида вафот этган.
Manba: Siyar aʼlam an-nubalo (az-Zahabiy), j. 18, b. 157Манба: Сияр аълам ан-нубало (аз-Заҳабий), ж. 18, б. 157
al-Bidoya van-nihoya (Ibn Kasir)ал-Бидоя ван-ниҳоя (Ибн Касир)
Hasan ibn Sufyon ibn Omir ibn Abdulaziz ibn an-Nuʼmon ibn Ato, Abul-Abbos ash-Shayboniy an-Nasaviy — Xuroson muhaddisi; hadis va fiqh bilishida uning huzuriga tuyalar haydab kelinardi. Turli oʻlkalarga safar qildi, Abu Savrdan fiqh oʻrgandi va uning mazhabi boʻyicha fatvo berardi, adabni esa an-Nazr ibn Shumayl shogirdlaridan oldi; Xurosonda ilm talabida safar qilinadigan kishi u edi. Boshidan oʻtgan gʻaroyib bir voqea: sheriklari bilan hadis talabida Misrda yurganida ahvol shu qadar tanglashdiki, uch kun hech narsa yemay, sotib kun koʻrgudek narsa topolmay qoldilar; soʻrashga majbur boʻldilar-u, nafslari bunga sira koʻnmadi, shunda kim bu ogʻir ishni boʻyniga oladi deb oʻzaro qurʼa tashladilar va qurʼa Hasan ibn Sufyonga tushdi.Ҳасан ибн Суфён ибн Омир ибн Абдулазиз ибн ан-Нуъмон ибн Ато, Абул-Аббос аш-Шайбоний ан-Насавий — Хуросон муҳаддиси; ҳадис ва фиқҳ билишида унинг ҳузурига туялар ҳайдаб келинарди. Турли ўлкаларга сафар қилди, Абу Саврдан фиқҳ ўрганди ва унинг мазҳаби бўйича фатво берарди, адабни эса ан-Назр ибн Шумайл шогирдларидан олди; Хуросонда илм талабида сафар қилинадиган киши у эди. Бошидан ўтган ғаройиб бир воқеа: шериклари билан ҳадис талабида Мисрда юрганида аҳвол шу қадар танглашдики, уч кун ҳеч нарса емай, сотиб кун кўргудек нарса тополмай қолдилар; сўрашга мажбур бўлдилар-у, нафслари бунга сира кўнмади, шунда ким бу оғир ишни бўйнига олади деб ўзаро қуръа ташладилар ва қуръа Ҳасан ибн Суфёнга тушди.
Manba: al-Bidoya van-nihoya (Ibn Kasir), b. 5638Манба: ал-Бидоя ван-ниҳоя (Ибн Касир), б. 5638
al-Aʼlom (Xayruddin az-Zirikliy)ал-Аълом (Хайруддин аз-Зириклий)
Abu Abbos kunyali muhaddis, hadisdagi «Al-Musnad»ning muallifi. Oʻz asrida Xuroson muhaddisi boʻlgan, fiqh va adabda ham oldingi safda edi. Nisbasi Xuroson shaharlaridan Nasoga berilgan; unga yaqin Boluz degan qishloqda vafot etgan va qabri oʻsha yerda mashhur edi.Абу Аббос куняли муҳаддис, ҳадисдаги «Ал-Муснад»нинг муаллифи. Ўз асрида Хуросон муҳаддиси бўлган, фиқҳ ва адабда ҳам олдинги сафда эди. Нисбаси Хуросон шаҳарларидан Насога берилган; унга яқин Болуз деган қишлоқда вафот этган ва қабри ўша ерда машҳур эди.
Manba: al-Aʼlom (Xayruddin az-Zirikliy), j. 2, b. 192Манба: ал-Аълом (Хайруддин аз-Зириклий), ж. 2, б. 192