Ahmad ibn Tulun
أحمدُ بن طُولون
Muarrixlar va adib
Siyar aʼlam an-nubalo (az-Zahabiy)Сияр аълам ан-нубало (аз-Заҳабий)
Turkiy, Misr sohibi, Abul-Abbos. Somarroda tugʻilgan; aytilishicha esa, uni amir Tulun oʻgʻillikka olgan. Tulunni Movarounnahr sohibi ikki yuzinchi yili bir necha mamluk qatorida Maʼmunga joʻnatgan edi; Tulun ikki yuz qirqinchi yilgacha yashadi. Uning oʻgʻli Ahmad Qurʼonni chiroyli yod oldi, ilm talab qildi, ahvollar uni oʻzgartirdi, amir boʻldi, Shom sarhadlariga, soʻng Damashq amirligiga voliy boʻldi, soʻngra ellik toʻrtinchi yili Misr diyorlariga voliy boʻldi — oʻshanda u qirq yoshda edi. U qahramon, botir, oldinga intiluvchi, salobatli, siyosatdon, saxiy, maqtovga sazovor, podshohlarning zukkolaridan edi. Aytilishicha, uning bir kunlik xarajati ming dinor boʻlgan va u adolatga qaytar edi (…)Туркий, Миср соҳиби, Абул-Аббос. Сомаррода туғилган; айтилишича эса, уни амир Тулун ўғилликка олган. Тулунни Мовароуннаҳр соҳиби икки юзинчи йили бир неча мамлук қаторида Маъмунга жўнатган эди; Тулун икки юз қирқинчи йилгача яшади. Унинг ўғли Аҳмад Қуръонни чиройли ёд олди, илм талаб қилди, аҳволлар уни ўзгартирди, амир бўлди, Шом сарҳадларига, сўнг Дамашқ амирлигига волий бўлди, сўнгра эллик тўртинчи йили Миср диёрларига волий бўлди — ўшанда у қирқ ёшда эди. У қаҳрамон, ботир, олдинга интилувчи, салобатли, сиёсатдон, сахий, мақтовга сазовор, подшоҳларнинг зукколаридан эди. Айтилишича, унинг бир кунлик харажати минг динор бўлган ва у адолатга қайтар эди (…)
Manba: Siyar aʼlam an-nubalo (az-Zahabiy), j. 17, b. 94Манба: Сияр аълам ан-нубало (аз-Заҳабий), ж. 17, б. 94
al-Bidoya van-nihoya (Ibn Kasir)ал-Бидоя ван-ниҳоя (Ибн Касир)
Otasi Tulun Somoniy Asad ibn Somonning Buxorodagi amali orqali ikki yuzinchi yili Maʼmunga, boshqa qavlda bir yuz toʻqsoninchi yili Rashidga yuborilgan turklardan edi. Ahmadning tugʻilishi oʻn toʻrtinchi yil, boshqa qavlda ikki yuz yigirmanchi yil; otasi Tulun oʻttizinchi, boshqa qavlda ikki yuz qirqinchi yili vafot etgan. Ibn Xallikon uni Tulunning oʻz oʻgʻli emas, asrab olgan farzandi deydi; Ibn Asokir esa onasi Hoshim ismli turk choʻri boʻlganini aytadi. Ahmad iffat va pokizalikda, Qurʼonni oʻrganib, chiroyli ovoz bilan oʻqib ulgʻaydi va turk bolalarining harom ishlariga aybini aytardi. Ibn Asokir Misr shayxlaridan biridan naql qiladi: Tulun uni amirlik saroyiga bir yumush bilan yuborganida, u otasining choʻrilaridan birini xizmatkorlar bilan fahsh ustida koʻrib qoldi, ammo yumushini olib, indamay qaytdi; choʻri esa aytib qoʻyadi deb qoʻrqib, Tulunga borib: «Ahmad huzurimga kelib, meni oʻziga daʼvat qildi», dedi. Tulun uning gapini rost sanab, Ahmadni chaqirdi va uning qoʻliga bir amirga muhrlangan xat berdi: «Bu xatni keltirgan kishining boʻynini urib, boshini tezda menga yubor», deb yozilgan edi.Отаси Тулун Сомоний Асад ибн Сомоннинг Бухородаги амали орқали икки юзинчи йили Маъмунга, бошқа қавлда бир юз тўқсонинчи йили Рашидга юборилган турклардан эди. Аҳмаднинг туғилиши ўн тўртинчи йил, бошқа қавлда икки юз йигирманчи йил; отаси Тулун ўттизинчи, бошқа қавлда икки юз қирқинчи йили вафот этган. Ибн Халликон уни Тулуннинг ўз ўғли эмас, асраб олган фарзанди дейди; Ибн Асокир эса онаси Ҳошим исмли турк чўри бўлганини айтади. Аҳмад иффат ва покизаликда, Қуръонни ўрганиб, чиройли овоз билан ўқиб улғайди ва турк болаларининг ҳаром ишларига айбини айтарди. Ибн Асокир Миср шайхларидан биридан нақл қилади: Тулун уни амирлик саройига бир юмуш билан юборганида, у отасининг чўриларидан бирини хизматкорлар билан фаҳш устида кўриб қолди, аммо юмушини олиб, индамай қайтди; чўри эса айтиб қўяди деб қўрқиб, Тулунга бориб: «Аҳмад ҳузуримга келиб, мени ўзига даъват қилди», деди. Тулун унинг гапини рост санаб, Аҳмадни чақирди ва унинг қўлига бир амирга муҳрланган хат берди: «Бу хатни келтирган кишининг бўйнини уриб, бошини тезда менга юбор», деб ёзилган эди.
Manba: al-Bidoya van-nihoya (Ibn Kasir), b. 5470Манба: ал-Бидоя ван-ниҳоя (Ибн Касир), б. 5470