Xumaravayh ibn Ahmad ibn Tulun

Malik Abu al-Jaysh, Misr va Shom hokimi, al-Muʼtazidning qaynotasi. Zulqaʼdada Damashqda oʻzi yomon niyat qilgan gʻulomlari uni oʻldirdilar; oʻttiz ikki yil yashagan va otasi kabi shijoatli hamda qatʼiyatli edi. Ibn Xallikon aytadi: otasi vafot etgach, askarlar uni otasi oʻrniga tayinlashga kelishdilar va u yigirma yoshida al-Muʼtamid kunlarida hokim boʻldi; yetmish oltinchi yili al-Afshin Muhammad ibn Abu Sojning katta qoʻshinini Damashq atrofida yengib, Furotgacha bordi va Furotdan Nuba yurtlarigacha boʻlgan yerlarga egalik qildi. al-Muʼtazid xalifa boʻlgach, unga hadya va tuhfalar yubordi, u ham uni oʻz mulkida tasdiqladi; qizi Qatr an-Nadoni — ismi Asmo — valiahd al-Muktafiyga uzatmoqchi boʻlganda al-Muʼtazid: «Yoʻq, unga oʻzim uylanaman», — dedi va sakson birinchi yili unga uylandi; mahri bir million dirham boʻlib, qizi goʻzalligi va aqli bilan taʼriflanardi. Xalifa bir kuni uni yolgʻiz suhbatga chaqirganda uxlab qolgan boshini yostiqqa qoʻyib chiqib ketgani uchun taʼna qilsa, qiz: «Otam meni: «Turganlar yonida uxlama, uxlaganlar yonida oʻtirma», — deb tarbiyalagan», — deb javob bergan. Aytilishicha, al-Muʼtazid bu nikoh bilan Tuluniylarni kambagʻallashtirmoqchi boʻlgan va shunday ham boʻldi: otasi qiziga misli koʻrilmagan sep berdi, ustiga har yili Misr xarajatlaridan keyin ikki yuz ming dinor yuborish shart qilindi. Gʻulomlari uni Damashqda oʻrnida oʻldirganda qotillarning barchasi qatl etildi; tobuti Misrga olib borilib, otasining yonida Muqattam etagiga dafn qilindi. Xati odamlarning eng chiroylisi edi.Малик Абу ал-Жайш, Миср ва Шом ҳокими, ал-Муътазиднинг қайнотаси. Зулқаъдада Дамашқда ўзи ёмон ният қилган ғуломлари уни ўлдирдилар; ўттиз икки йил яшаган ва отаси каби шижоатли ҳамда қатъиятли эди. Ибн Халликон айтади: отаси вафот этгач, аскарлар уни отаси ўрнига тайинлашга келишдилар ва у йигирма ёшида ал-Муътамид кунларида ҳоким бўлди; етмиш олтинчи йили ал-Афшин Муҳаммад ибн Абу Сожнинг катта қўшинини Дамашқ атрофида енгиб, Фуротгача борди ва Фуротдан Нуба юртларигача бўлган ерларга эгалик қилди. ал-Муътазид халифа бўлгач, унга ҳадя ва туҳфалар юборди, у ҳам уни ўз мулкида тасдиқлади; қизи Қатр ан-Надони — исми Асмо — валиаҳд ал-Муктафийга узатмоқчи бўлганда ал-Муътазид: «Йўқ, унга ўзим уйланаман», — деди ва саксон биринчи йили унга уйланди; маҳри бир миллион дирҳам бўлиб, қизи гўзаллиги ва ақли билан таърифланарди. Халифа бир куни уни ёлғиз суҳбатга чақирганда ухлаб қолган бошини ёстиққа қўйиб чиқиб кетгани учун таъна қилса, қиз: «Отам мени: «Турганлар ёнида ухлама, ухлаганлар ёнида ўтирма», — деб тарбиялаган», — деб жавоб берган. Айтилишича, ал-Муътазид бу никоҳ билан Тулунийларни камбағаллаштирмоқчи бўлган ва шундай ҳам бўлди: отаси қизига мисли кўрилмаган сеп берди, устига ҳар йили Миср харажатларидан кейин икки юз минг динор юбориш шарт қилинди. Ғуломлари уни Дамашқда ўрнида ўлдирганда қотилларнинг барчаси қатл этилди; тобути Мисрга олиб борилиб, отасининг ёнида Муқаттам этагига дафн қилинди. Хати одамларнинг энг чиройлиси эди.

Manba: Shazarot az-zahab (Ibn al-Imod al-Hanbaliy), j. 3, b. 334Манба: Шазарот аз-заҳаб (Ибн ал-Имод ал-Ҳанбалий), ж. 3, б. 334