Aqil ibn Abu Tolib al-Hoshimiy
Tobeʼin
Siyar aʼlam an-nubalo (az-Zahabiy)Сияр аълам ан-нубало (аз-Заҳабий)
Aqil ibn Abu Tolib al-Hoshimiy — Rasululloh ﷺ ning amakivachchasi; kunyasi Abu Yazid, Abu Iso ham deyiladi. U ukasi Alidan yigirma yosh, ukasi Jaʼfari Tayyordan esa oʻn yosh katta edi. Sulh (Hudaybiya) muddatida hijrat qildi va Muʼta gʻazotida qatnashdi. Undan bir necha hadis rivoyat qilingan: oʻgʻli Muhammad, nabirasi Abdulloh ibn Muhammad ibn Aqil, Muso ibn Talha, Ato, al-Hasan va Abu Solih as-Sammon undan hadis soʻzladilar. U akasi imom Alidan keyin ham uzoq yashadi, soʻng Muoviyaning huzuriga vakil boʻlib bordi. U kulib turuvchi, hazilkash, nasab ilmi va arablarning ayyomini yaxshi biladigan alloma edi. Badrda oʻz qavmi bilan majburan hozir boʻldi va oʻsha kuni asir tushdi; moli boʻlmagani uchun uni amakisi Abbos fido qilib qutqardi. U bir muddat kasal boʻlib yotdi; Muʼtadan keyin gʻazotlarda uning zikri eshitilmaydi. Nabiy ﷺ unga Xaybardan har yili bir yuz qirq vasq taom belgilaganlar. Bir necha mursal yoʻldan rivoyat qilinishicha, Rasululloh ﷺ unga: «Men seni menga qarindoshliging uchun va Abu Tolibning seni sevgani uchun sevaman», deganlar. Humayd ibn Hilol aytadi: Aqil Alidan soʻrab, ehtiyojidan shikoyat qildi. Ali: «Ulushim chiqquncha sabr qil», dedi. U qattiq turib olgach, Ali: «Bor, odamlarning doʻkonlaridagini ol», dedi. U: «Meni oʻgʻriga aylantirmoqchimisan?» dedi. Ali: «Sen esa menga odamlarning molini berdirib, meni oʻgʻri qilmoqchimisan?» dedi. U: «Unday boʻlsa Muoviyaning oldiga boraman», dedi; Ali: «Ixtiyoring», dedi. U Muoviyaning oldiga bordi; Muoviya unga yuz ming berdi va: «Minbarga chiqib, Alining senga qilgani bilan mening senga qilganimni ayt», dedi. U chiqib: «Ey odamlar! Men Alini dinidan qaytarmoqchi boʻldim, u dinini mendan afzal koʻrdi; Muoviyani ham dinidan qaytarmoqchi boʻldim, u meni dinidan afzal koʻrdi», dedi. Shunda Muoviya: «Quraysh buni ahmoq deb daʼvo qiladigan kishi mana shu», dedi. Aytilishicha, Muoviya odamlarga: «Mana bu Aqil, uning amakisi esa Abu Lahab», deganda, u: «Mana bu Muoviya, uning ammasi esa oʻtin koʻtaruvchidir», degan.Ақил ибн Абу Толиб ал-Ҳошимий — Расулуллоҳ ﷺ нинг амакиваччаси; куняси Абу Язид, Абу Исо ҳам дейилади. У укаси Алидан йигирма ёш, укаси Жаъфари Тайёрдан эса ўн ёш катта эди. Сулҳ (Ҳудайбия) муддатида ҳижрат қилди ва Муъта ғазотида қатнашди. Ундан бир неча ҳадис ривоят қилинган: ўғли Муҳаммад, набираси Абдуллоҳ ибн Муҳаммад ибн Ақил, Мусо ибн Талҳа, Ато, ал-Ҳасан ва Абу Солиҳ ас-Саммон ундан ҳадис сўзладилар. У акаси имом Алидан кейин ҳам узоқ яшади, сўнг Муовиянинг ҳузурига вакил бўлиб борди. У кулиб турувчи, ҳазилкаш, насаб илми ва арабларнинг айёмини яхши биладиган аллома эди. Бадрда ўз қавми билан мажбуран ҳозир бўлди ва ўша куни асир тушди; моли бўлмагани учун уни амакиси Аббос фидо қилиб қутқарди. У бир муддат касал бўлиб ётди; Муътадан кейин ғазотларда унинг зикри эшитилмайди. Набий ﷺ унга Хайбардан ҳар йили бир юз қирқ васқ таом белгилаганлар. Бир неча мурсал йўлдан ривоят қилинишича, Расулуллоҳ ﷺ унга: «Мен сени менга қариндошлигинг учун ва Абу Толибнинг сени севгани учун севаман», деганлар. Ҳумайд ибн Ҳилол айтади: Ақил Алидан сўраб, эҳтиёжидан шикоят қилди. Али: «Улушим чиққунча сабр қил», деди. У қаттиқ туриб олгач, Али: «Бор, одамларнинг дўконларидагини ол», деди. У: «Мени ўғрига айлантирмоқчимисан?» деди. Али: «Сен эса менга одамларнинг молини бердириб, мени ўғри қилмоқчимисан?» деди. У: «Ундай бўлса Муовиянинг олдига бораман», деди; Али: «Ихтиёринг», деди. У Муовиянинг олдига борди; Муовия унга юз минг берди ва: «Минбарга чиқиб, Алининг сенга қилгани билан менинг сенга қилганимни айт», деди. У чиқиб: «Эй одамлар! Мен Алини динидан қайтармоқчи бўлдим, у динини мендан афзал кўрди; Муовияни ҳам динидан қайтармоқчи бўлдим, у мени динидан афзал кўрди», деди. Шунда Муовия: «Қурайш буни аҳмоқ деб даъво қиладиган киши мана шу», деди. Айтилишича, Муовия одамларга: «Мана бу Ақил, унинг амакиси эса Абу Лаҳаб», деганда, у: «Мана бу Муовия, унинг аммаси эса ўтин кўтарувчидир», деган.
Manba: Siyar aʼlam an-nubalo (az-Zahabiy), j. 7, b. 99Манба: Сияр аълам ан-нубало (аз-Заҳабий), ж. 7, б. 99
at-Tarix al-kabir (al-Buxoriy)ат-Тарих ал-кабир (ал-Бухорий)
Muhammad ibn al-Alo aytdi: bizga Yunus aytdi, u aytdi: menga Talha ibn Yahyo ibn Talha ibn Ubaydulloh aytdi, u Musodan, u aytdi: menga Aqil ibn Abu Tolib xabar berdi, u aytdi: Quraysh Abu Tolibning oldiga kelib: «Mana bu jiyaning bizni majlisimizda ranjitdi, uni bizdan qaytar», dedilar. U: «Ey Aqil, menga Muhammadni olib kel», dedi. Men uning oldiga borib, uni kabsdan — yaʼni kichkina uydan chiqardim va tush chogʻida, qattiq issiqda olib keldim; u qizigan qumning qattiqligidan soya izlab, soyada yurardi. Ularning oldiga kelgach, Abu Tolib: «Mana bu amakivachchalaring sen ularni majlislarida va masjidlarida ranjitasan, deb daʼvo qilishmoqda; ularga ozor berishdan toʻxta», dedi. Shunda Paygʻambar ﷺ koʻzlarini osmonga koʻtarib: «Mana bu quyoshni koʻryapsizlarmi? Men buni sizlardan qaytarishga, sizlarning undan bir shuʼla yoqib olishingizdan koʻra ortiq qodir emasman», dedilar. Abu Tolib: «Allohga qasamki, jiyanim bizga hech qachon yolgʻon aytmagan; qaytinglar», dedi.Муҳаммад ибн ал-Ало айтди: бизга Юнус айтди, у айтди: менга Талҳа ибн Яҳё ибн Талҳа ибн Убайдуллоҳ айтди, у Мусодан, у айтди: менга Ақил ибн Абу Толиб хабар берди, у айтди: Қурайш Абу Толибнинг олдига келиб: «Мана бу жиянинг бизни мажлисимизда ранжитди, уни биздан қайтар», дедилар. У: «Эй Ақил, менга Муҳаммадни олиб кел», деди. Мен унинг олдига бориб, уни кабсдан — яъни кичкина уйдан чиқардим ва туш чоғида, қаттиқ иссиқда олиб келдим; у қизиган қумнинг қаттиқлигидан соя излаб, сояда юрарди. Уларнинг олдига келгач, Абу Толиб: «Мана бу амакиваччаларинг сен уларни мажлисларида ва масжидларида ранжитасан, деб даъво қилишмоқда; уларга озор беришдан тўхта», деди. Шунда Пайғамбар ﷺ кўзларини осмонга кўтариб: «Мана бу қуёшни кўряпсизларми? Мен буни сизлардан қайтаришга, сизларнинг ундан бир шуъла ёқиб олишингиздан кўра ортиқ қодир эмасман», дедилар. Абу Толиб: «Аллоҳга қасамки, жияним бизга ҳеч қачон ёлғон айтмаган; қайтинглар», деди.
Manba: at-Tarix al-kabir (al-Buxoriy), j. 8, b. 100Манба: ат-Тарих ал-кабир (ал-Бухорий), ж. 8, б. 100