Jafar ibn Abu Tolib
جعفر بن أبي طالب
Sahobiy
Sahobalar hayotidan lavhalar (Abdurrahmon Raʼfat al-Bosho)Саҳобалар ҳаётидан лавҳалар (Абдурраҳмон Раъфат ал-Бошо)
Banu Abdumanofda Rasululloh ﷺ ga juda oʻxshash besh kishi bor edi: Abu Sufyon ibn al-Horis, Qusam ibn Abbos, Soib ibn Ubayd, Hasan ibn Ali va Jaʼfar ibn Abu Tolib – Amirul-moʻminin Ali ibn Abu Tolibning akasi. Abu Tolib Qurayshda sharafli boʻlsa-da, kambagʻal va serfarzand edi. Qurgʻoqchilik yilida Muhammad ﷺ amakisi Abbosga: «Abu Tolibning yukini yengillataylik», deb taklif qildilar. Abu Tolib: «Aqilni menga qoldirsangiz, xohlaganingizni qiling», dedi. Shunday qilib Alini Muhammad ﷺ, Jaʼfarni esa Abbos oʻz tarbiyasiga oldi. Jaʼfar amakisi Abbos huzurida ulgʻayib, Islomni qabul qilgach mustaqil boʻldi. Jaʼfar va zavjasi Asmo bint Umays Rasululloh ﷺ Arqam uyiga kirishlaridan avval Abu Bakr as-Siddiq qoʻlida Islomga kirdilar. Quraysh zulmi ularni ibodat lazzatidan mahrum qilganida Jaʼfar Paygʻambarimiz ﷺ dan izn olib, bir guruh sahobalar bilan Habashistonga hijrat qildi va muhojirlar karvoniga boshchilik qildi. Najoshiy himoyasida ular ilk bor xavfsizlik tuydilar. Quraysh esa Amr ibn al-Os va Abdulloh ibn Abu Rabiani sovgʻalar bilan Najoshiyga yubordi. Ummu Salama rivoyat qilishicha, Najoshiy musulmonlarni chaqirganida ular nomidan Jaʼfar soʻzladi: «Ey podshoh, biz johiliyat ahli edik, butlarga sigʻinar, oʻlimtik yer, qarindoshlikni uzar edik. Alloh bizga nasabini, rostgoʻyligini, omonatini bilganimiz bir Rasul yubordi...» Soʻng Maryam surasining avvalini oʻqidi; Najoshiy soqoli hoʻl boʻlguncha yigʻlab: «Bu bilan Iso keltirgan narsa bir mishkotdan chiqqan», dedi. Ertasi Amr «Ular Isoni qul deydi» deb fitna qilganida Jaʼfar: «U Allohning bandasi, rasuli, ruhi va Maryamga tashlagan kalimasi», dedi. Najoshiy: «Iso bundan bir tuk ham chiqmagan», deb musulmonlarga omonlik berdi va sovgʻalarni qaytardi. Jaʼfar Habashistonda oʻn yil yashadi. Hijratning yettinchi yili Madinaga kelganida Rasululloh ﷺ Xaybardan qaytgan edilar; u zot: «Xaybar fathigami yo Jaʼfar kelganigami – qaysi biriga koʻproq xursandligimni bilmayman», dedilar. Jaʼfar faqirlarga shu qadar mehribon ediki, «Abul-masokin» deb atalardi; Abu Hurayra aytadi: u bizni uyiga olib borib, bor narsasini yedirar, tugasa boʻsh yogʻ meshini yorib ichini yalatardi. Hijratning sakkizinchi yili Rasululloh ﷺ Rumga qarshi Muʼtaga lashkar yuborib, Zayd ibn Horisani amir qildilar: «Zayd shahid boʻlsa – Jaʼfar, Jaʼfar shahid boʻlsa – Abdulloh ibn Ravoha». Uch ming musulmon ikki yuz ming dushmanga roʻbaroʻ boʻldi. Zayd shahid boʻlgach, Jaʼfar oq-sariq otidan tushib uni qilich bilan urdi-da, bayroqni koʻtarib: «Jannat naqadar yaxshi, u yaqin...» deya dushman saflariga sheʼr aytib kirdi. Oʻng qoʻli kesildi – bayroqni chap qoʻlga oldi; chap qoʻli kesildi – koʻksi bilan tutdi; uchinchi zarba uni ikkiga boʻldi. Rasululloh ﷺ Asmoning uyiga kelib bolalarni hidlab yigʻladilar: «Ular bugun shahid boʻldilar... Allohim, Jaʼfarning oʻrnini farzandlarida va ahlida bos», dedilar va: «Jaʼfarni jannatda qonga boʻyalgan ikki qanot bilan koʻrdim», deb xabar berdilar.Бану Абдуманофда Расулуллоҳ ﷺ га жуда ўхшаш беш киши бор эди: Абу Суфён ибн ал-Ҳорис, Қусам ибн Аббос, Соиб ибн Убайд, Ҳасан ибн Али ва Жаъфар ибн Абу Толиб – Амирул-мўминин Али ибн Абу Толибнинг акаси. Абу Толиб Қурайшда шарафли бўлса-да, камбағал ва серфарзанд эди. Қурғоқчилик йилида Муҳаммад ﷺ амакиси Аббосга: «Абу Толибнинг юкини енгиллатайлик», деб таклиф қилдилар. Абу Толиб: «Ақилни менга қолдирсангиз, хоҳлаганингизни қилинг», деди. Шундай қилиб Алини Муҳаммад ﷺ, Жаъфарни эса Аббос ўз тарбиясига олди. Жаъфар амакиси Аббос ҳузурида улғайиб, Исломни қабул қилгач мустақил бўлди. Жаъфар ва завжаси Асмо бинт Умайс Расулуллоҳ ﷺ Арқам уйига киришларидан аввал Абу Бакр ас-Сиддиқ қўлида Исломга кирдилар. Қурайш зулми уларни ибодат лаззатидан маҳрум қилганида Жаъфар Пайғамбаримиз ﷺ дан изн олиб, бир гуруҳ саҳобалар билан Ҳабашистонга ҳижрат қилди ва муҳожирлар карвонига бошчилик қилди. Нажоший ҳимоясида улар илк бор хавфсизлик туйдилар. Қурайш эса Амр ибн ал-Ос ва Абдуллоҳ ибн Абу Рабиани совғалар билан Нажошийга юборди. Умму Салама ривоят қилишича, Нажоший мусулмонларни чақирганида улар номидан Жаъфар сўзлади: «Эй подшоҳ, биз жоҳилият аҳли эдик, бутларга сиғинар, ўлимтик ер, қариндошликни узар эдик. Аллоҳ бизга насабини, ростгўйлигини, омонатини билганимиз бир Расул юборди...» Сўнг Марям сурасининг аввалини ўқиди; Нажоший соқоли ҳўл бўлгунча йиғлаб: «Бу билан Исо келтирган нарса бир мишкотдан чиққан», деди. Эртаси Амр «Улар Исони қул дейди» деб фитна қилганида Жаъфар: «У Аллоҳнинг бандаси, расули, руҳи ва Марямга ташлаган калимаси», деди. Нажоший: «Исо бундан бир тук ҳам чиқмаган», деб мусулмонларга омонлик берди ва совғаларни қайтарди. Жаъфар Ҳабашистонда ўн йил яшади. Ҳижратнинг еттинчи йили Мадинага келганида Расулуллоҳ ﷺ Хайбардан қайтган эдилар; у зот: «Хайбар фатҳигами ё Жаъфар келганигами – қайси бирига кўпроқ хурсандлигимни билмайман», дедилар. Жаъфар фақирларга шу қадар меҳрибон эдики, «Абул-масокин» деб аталарди; Абу Ҳурайра айтади: у бизни уйига олиб бориб, бор нарсасини едирар, тугаса бўш ёғ мешини ёриб ичини ялатарди. Ҳижратнинг саккизинчи йили Расулуллоҳ ﷺ Румга қарши Муътага лашкар юбориб, Зайд ибн Ҳорисани амир қилдилар: «Зайд шаҳид бўлса – Жаъфар, Жаъфар шаҳид бўлса – Абдуллоҳ ибн Равоҳа». Уч минг мусулмон икки юз минг душманга рўбарў бўлди. Зайд шаҳид бўлгач, Жаъфар оқ-сариқ отидан тушиб уни қилич билан урди-да, байроқни кўтариб: «Жаннат нақадар яхши, у яқин...» дея душман сафларига шеър айтиб кирди. Ўнг қўли кесилди – байроқни чап қўлга олди; чап қўли кесилди – кўкси билан тутди; учинчи зарба уни иккига бўлди. Расулуллоҳ ﷺ Асмонинг уйига келиб болаларни ҳидлаб йиғладилар: «Улар бугун шаҳид бўлдилар... Аллоҳим, Жаъфарнинг ўрнини фарзандларида ва аҳлида бос», дедилар ва: «Жаъфарни жаннатда қонга бўялган икки қанот билан кўрдим», деб хабар бердилар.
Manba: Sahobalar hayotidan lavhalar (Abdurrahmon Raʼfat al-Bosho), b. 262Манба: Саҳобалар ҳаётидан лавҳалар (Абдурраҳмон Раъфат ал-Бошо), б. 262
Siyar aʼlam an-nubalo (az-Zahabiy)Сияр аълам ан-нубало (аз-Заҳабий)
Sayyid, shahid, ulugʻ shaʼnli, mujohidlar bayrogʻi Abu Abdulloh Jaʼfar ibn Abu Tolib ibn Abdulmuttalib ibn Hoshim ibn Abd Manof ibn Qusayy al-Hoshimiy — Rasululloh ﷺ ning amakivachchasi, Ali ibn Abu Tolibning akasi; Alidan oʻn yosh katta edi. Ikki hijratni qildi: Habashistonga, soʻng Habashistondan Madinaga koʻchdi va musulmonlar Xaybarni endigina fath qilgan chogʻda ularga yetib bordi. Madinada bir necha oy turdi, soʻng Rasululloh ﷺ uni Karak tarafidagi Muʼta gʻazoti qoʻshiniga amir qilib tayinladi va u shu yerda shahid boʻldi. Rasululloh ﷺ uning kelishidan koʻp shodlangan, vafotidan esa qattiq gʻamgin boʻlgan edi. Hadisni oz rivoyat qilgan; undan Ibn Masʼud, Amr ibn al-Os, Ummu Salama va oʻgʻli Abdulloh rivoyat qilishgan. Ibn Masʼud aytadi: Rasululloh ﷺ bizni — sakson kishini — Najoshiy huzuriga yubordi; men, Jaʼfar, Abu Muso, Abdulloh ibn Urfuta va Usmon ibn Mazʼun bor edik. Quraysh ham Amr ibn al-Os bilan Umora ibn al-Validni sovgʻa berib joʻnatdi. Ular kirib Najoshiyga sajda qilishdi va musulmonlarni chaqirtirishga undashdi. Jaʼfar: «Xatibingiz menman», dedi. Kirib salom berdi; «Nega podshohga sajda qilmaysan?» deyilganda: «Biz Allohdan boʻlak hech kimga sajda qilmaymiz; Alloh bizga rasul yubordi va faqat Ungagina sajda qilishga, namoz oʻqib zakot berishga buyurdi», dedi. Ibn Maryam haqida soʻralganda: «Alloh aytganidek aytamiz: u Allohning ruhi va Uning kalimasi — buni Alloh hech bir bashar tegmagan pokiza Bibi Maryamga ilqo qilgan», dedi. Shunda Najoshiy yerdan bir choʻp koʻtarib: «Ey habashlar, qissislar va rohiblar! Bu meni ranjitmaydi. Guvohlik beramanki, u Allohning rasulidir va Iso Injilda xushxabar bergan zotdir», dedi va qurayshliklarning sovgʻasini qaytardi. Shunga oʻxshashini Ummu Salama roziyallohu anho ham rivoyat qilgan. Abu Qatoda aytadi: Rasululloh ﷺ amirlar qoʻshinini joʻnatib: «Sizga Zayd amir; u shahid boʻlsa — Jaʼfar, Jaʼfar shahid boʻlsa — Ibn Ravoha», dedi. Keyin minbarda: «Zayd shahid boʻldi, soʻng bayroqni Jaʼfar oldi va oʻldirilguncha jang qildi», deb xabar berdi. Ibn Ishoq aytishicha, Jaʼfar Muʼta kuni qizgʻish otidan tushib uni yiqitgan va oʻlguncha urishgan; Islomda birinchi boʻlib otini shu tarzda yiqitgan kishi shudir. Voqidiy keltiradi: rumlik uni ikkiga boʻlib chopgan, yarmida oʻttiz uch jarohat topilgan. Ibn Umar aytadi: Muʼta kuni uni izlab, badanining old tomonidan toʻqson nechta nayza va oʻq izini sanadik; boshqa rivoyatda qirq nechta. Ibn Abbosdan: Rasululloh ﷺ «Jaʼfar ibn Abu Tolibni jannatda qanotlari qonga boʻyalgan farishta holida uchib yurganini koʻrdim», degan. Asmo aytadi: Rasululloh ﷺ kirib Jaʼfarning bolalarini chaqirdi, ularni hidladi va koʻzlari yoshlandi; «Bugun oʻldirildi», dedi-da: «Jaʼfarning ahliga taom qilib beringlar, ular oʻzlaridan ovora boʻlib qolishdi», deb buyurdi. Oisha roziyallohu anho: «Jaʼfarning vafoti xabari kelganda, Nabiy ﷺ ning yuzidan gʻamni tanidik», deydi.Саййид, шаҳид, улуғ шаънли, мужоҳидлар байроғи Абу Абдуллоҳ Жаъфар ибн Абу Толиб ибн Абдулмутталиб ибн Ҳошим ибн Абд Маноф ибн Қусайй ал-Ҳошимий — Расулуллоҳ ﷺ нинг амакиваччаси, Али ибн Абу Толибнинг акаси; Алидан ўн ёш катта эди. Икки ҳижратни қилди: Ҳабашистонга, сўнг Ҳабашистондан Мадинага кўчди ва мусулмонлар Хайбарни эндигина фатҳ қилган чоғда уларга етиб борди. Мадинада бир неча ой турди, сўнг Расулуллоҳ ﷺ уни Карак тарафидаги Муъта ғазоти қўшинига амир қилиб тайинлади ва у шу ерда шаҳид бўлди. Расулуллоҳ ﷺ унинг келишидан кўп шодланган, вафотидан эса қаттиқ ғамгин бўлган эди. Ҳадисни оз ривоят қилган; ундан Ибн Масъуд, Амр ибн ал-Ос, Умму Салама ва ўғли Абдуллоҳ ривоят қилишган. Ибн Масъуд айтади: Расулуллоҳ ﷺ бизни — саксон кишини — Нажоший ҳузурига юборди; мен, Жаъфар, Абу Мусо, Абдуллоҳ ибн Урфута ва Усмон ибн Мазъун бор эдик. Қурайш ҳам Амр ибн ал-Ос билан Умора ибн ал-Валидни совға бериб жўнатди. Улар кириб Нажошийга сажда қилишди ва мусулмонларни чақиртиришга ундашди. Жаъфар: «Хатибингиз менман», деди. Кириб салом берди; «Нега подшоҳга сажда қилмайсан?» дейилганда: «Биз Аллоҳдан бўлак ҳеч кимга сажда қилмаймиз; Аллоҳ бизга расул юборди ва фақат Унгагина сажда қилишга, намоз ўқиб закот беришга буюрди», деди. Ибн Марям ҳақида сўралганда: «Аллоҳ айтганидек айтамиз: у Аллоҳнинг руҳи ва Унинг калимаси — буни Аллоҳ ҳеч бир башар тегмаган покиза Биби Марямга илқо қилган», деди. Шунда Нажоший ердан бир чўп кўтариб: «Эй ҳабашлар, қиссислар ва роҳиблар! Бу мени ранжитмайди. Гувоҳлик бераманки, у Аллоҳнинг расулидир ва Исо Инжилда хушхабар берган зотдир», деди ва қурайшликларнинг совғасини қайтарди. Шунга ўхшашини Умму Салама розияллоҳу анҳо ҳам ривоят қилган. Абу Қатода айтади: Расулуллоҳ ﷺ амирлар қўшинини жўнатиб: «Сизга Зайд амир; у шаҳид бўлса — Жаъфар, Жаъфар шаҳид бўлса — Ибн Равоҳа», деди. Кейин минбарда: «Зайд шаҳид бўлди, сўнг байроқни Жаъфар олди ва ўлдирилгунча жанг қилди», деб хабар берди. Ибн Исҳоқ айтишича, Жаъфар Муъта куни қизғиш отидан тушиб уни йиқитган ва ўлгунча уришган; Исломда биринчи бўлиб отини шу тарзда йиқитган киши шудир. Воқидий келтиради: румлик уни иккига бўлиб чопган, ярмида ўттиз уч жароҳат топилган. Ибн Умар айтади: Муъта куни уни излаб, баданининг олд томонидан тўқсон нечта найза ва ўқ изини санадик; бошқа ривоятда қирқ нечта. Ибн Аббосдан: Расулуллоҳ ﷺ «Жаъфар ибн Абу Толибни жаннатда қанотлари қонга бўялган фаришта ҳолида учиб юрганини кўрдим», деган. Асмо айтади: Расулуллоҳ ﷺ кириб Жаъфарнинг болаларини чақирди, уларни ҳидлади ва кўзлари ёшланди; «Бугун ўлдирилди», деди-да: «Жаъфарнинг аҳлига таом қилиб беринглар, улар ўзларидан овора бўлиб қолишди», деб буюрди. Оиша розияллоҳу анҳо: «Жаъфарнинг вафоти хабари келганда, Набий ﷺ нинг юзидан ғамни танидик», дейди.
Manba: Siyar aʼlam an-nubalo (az-Zahabiy), j. 4, b. 206Манба: Сияр аълам ан-нубало (аз-Заҳабий), ж. 4, б. 206