Hasan ibn Ali

Hasan ibn Ali raziyallohu anhumo hijratning uchinchi yili Madinada, Ali ibn Abu Tolib va Rasululloh ﷺ ning qizlari Fotima raziyallohu anhoning oilasida dunyoga keldi; kunyasi Abu Muhammad. Ismini bobosi qoʻydilar, quloqlariga azon aytib, aqiqa qildilar. U yuzi va koʻrinishi bilan Paygʻambar ﷺ ga eng oʻxshagan kishilardan edi — Abu Bakr as-Siddiq raziyallohu anhu uni koʻtarib turib: «Otam fido boʻlsin, Paygʻambarga oʻxshaydi, Aliga oʻxshamaydi», degani rivoyat qilinadi. Ukasi Husayn bilan birga bobosining yelkasiga chiqib olgani, sajda uzayib ketganida u zot bolalar tushmagunicha koʻtarilmay kutib turganlari hadis kitoblarida naql etilgan. Rasululloh ﷺ ular haqida: «Hasan va Husayn — jannat ahli yigitlarining sarvarlaridir», deganlar; kichkina Hasanni bagʻirlariga bosib: «Ey Alloh, men uni sevaman, Sen ham uni sevgin», deb duo qilganlar. Yana bir mashhur voqeada bola Hasan sadaqa xurmosidan bittasini ogʻziga solganida, u zot: «Tashla! Bizga sadaqa halol emasligini bilmaysanmi?» deb qoʻlidan olib tashlaganlar — bu bilan Ahli baytga sadaqa taqiqlanganini kichkinaligidanoq oʻrgatganlar. Uning nomini tarixda mangu qoldirgan voqea bobosining bir bashorati bilan bogʻliq. Rasululloh ﷺ minbarda kichkina Hasanni yonlariga olib turib: «Bu oʻgʻlim — sayyid, shoyad Alloh u orqali musulmonlarning ikki katta jamoasini yarashtirsa», degan edilar. Bu soʻz oradan qariyb qirq yil oʻtib roʻyobga chiqdi. Otasi Ali raziyallohu anhu shahid boʻlgach, hijriy 40-yilda Kufa ahli Hasanga bayʼat berdi va u olti oycha xalifalik qildi. Qarshisida Muoviya raziyallohu anhu boshchiligidagi Shom qoʻshini turardi; ikki tomon toʻqnashsa, musulmon qonining daryo boʻlib oqishi aniq edi. Shunda Hasan raziyallohu anhu hokimiyatni ixtiyoriy ravishda topshirib, sulh tuzdi. Hijriy 41-yil shu sabab «Jamoat yili» — «Om al-jamoa» deb ataldi. Uni bu qarori uchun taʼna qilganlarga qattiq javob bermay, ummat birligini shaxsiy haqidan ustun qoʻyganini bildirdi. Sulhdan keyin u Madinaga qaytdi va umrining qolganini ilm, ibodat va saxovat bilan oʻtkazdi. Zamondoshlari uning hilmi va kamtarligini alohida tilga oladilar: gʻazabini yutar, haqoratga yaxshilik bilan javob qaytarar, qoʻlidagini ehtiyojmandlarga ulashib yuborardi. Manbalarda uning bir necha bor Makkaga piyoda haj qilgani, minadigan tuyalari yonida yetaklanib borgani zikr etiladi. Undan Rasululloh ﷺ dan eshitgan hadislar rivoyat qilingan; eng mashhurlaridan biri — vitr qunutida oʻqiladigan «Allohumma-hdini fiman hadayt» duosi, yana biri: «Shubha qiladigan narsani tashlab, shubha qilmaydiganingni ol». Hijriy 50-yil atrofida, qirq yetti yoshlar chamasida Madinada vafot etdi; baʼzi manbalar uning zaharlangani haqidagi rivoyatlarni keltiradi. Baqiʼ qabristoniga dafn qilindi va janozasiga Madina ahli toʻplandi. U ortidan taxt yoki mulk emas, bir misol qoldirdi: musulmonlarning qoni va birligi hokimiyatdan qimmatliroq ekani. Ahli sunnat ulamolari uni ana shu qarori uchun ayblamaydilar, aksincha, uni bobosining bashoratiga muvofiq kelgan eng ulugʻ fazilati deb biladilar.Ҳасан ибн Али разияллоҳу анҳумо ҳижратнинг учинчи йили Мадинада, Али ибн Абу Толиб ва Расулуллоҳ ﷺ нинг қизлари Фотима разияллоҳу анҳонинг оиласида дунёга келди; куняси Абу Муҳаммад. Исмини бобоси қўйдилар, қулоқларига азон айтиб, ақиқа қилдилар. У юзи ва кўриниши билан Пайғамбар ﷺ га энг ўхшаган кишилардан эди — Абу Бакр ас-Сиддиқ разияллоҳу анҳу уни кўтариб туриб: «Отам фидо бўлсин, Пайғамбарга ўхшайди, Алига ўхшамайди», дегани ривоят қилинади. Укаси Ҳусайн билан бирга бобосининг елкасига чиқиб олгани, сажда узайиб кетганида у зот болалар тушмагунича кўтарилмай кутиб турганлари ҳадис китобларида нақл этилган. Расулуллоҳ ﷺ улар ҳақида: «Ҳасан ва Ҳусайн — жаннат аҳли йигитларининг сарварларидир», деганлар; кичкина Ҳасанни бағирларига босиб: «Эй Аллоҳ, мен уни севаман, Сен ҳам уни севгин», деб дуо қилганлар. Яна бир машҳур воқеада бола Ҳасан садақа хурмосидан биттасини оғзига солганида, у зот: «Ташла! Бизга садақа ҳалол эмаслигини билмайсанми?» деб қўлидан олиб ташлаганлар — бу билан Аҳли байтга садақа тақиқланганини кичкиналигиданоқ ўргатганлар. Унинг номини тарихда мангу қолдирган воқеа бобосининг бир башорати билан боғлиқ. Расулуллоҳ ﷺ минбарда кичкина Ҳасанни ёнларига олиб туриб: «Бу ўғлим — саййид, шояд Аллоҳ у орқали мусулмонларнинг икки катта жамоасини яраштирса», деган эдилар. Бу сўз орадан қарийб қирқ йил ўтиб рўёбга чиқди. Отаси Али разияллоҳу анҳу шаҳид бўлгач, ҳижрий 40-йилда Куфа аҳли Ҳасанга байъат берди ва у олти ойча халифалик қилди. Қаршисида Муовия разияллоҳу анҳу бошчилигидаги Шом қўшини турарди; икки томон тўқнашса, мусулмон қонининг дарё бўлиб оқиши аниқ эди. Шунда Ҳасан разияллоҳу анҳу ҳокимиятни ихтиёрий равишда топшириб, сулҳ тузди. Ҳижрий 41-йил шу сабаб «Жамоат йили» — «Ом ал-жамоа» деб аталди. Уни бу қарори учун таъна қилганларга қаттиқ жавоб бермай, уммат бирлигини шахсий ҳақидан устун қўйганини билдирди. Сулҳдан кейин у Мадинага қайтди ва умрининг қолганини илм, ибодат ва саховат билан ўтказди. Замондошлари унинг ҳилми ва камтарлигини алоҳида тилга оладилар: ғазабини ютар, ҳақоратга яхшилик билан жавоб қайтарар, қўлидагини эҳтиёжмандларга улашиб юборарди. Манбаларда унинг бир неча бор Маккага пиёда ҳаж қилгани, минадиган туялари ёнида етакланиб боргани зикр этилади. Ундан Расулуллоҳ ﷺ дан эшитган ҳадислар ривоят қилинган; энг машҳурларидан бири — витр қунутида ўқиладиган «Аллоҳумма-ҳдини фиман ҳадайт» дуоси, яна бири: «Шубҳа қиладиган нарсани ташлаб, шубҳа қилмайдиганингни ол». Ҳижрий 50-йил атрофида, қирқ етти ёшлар чамасида Мадинада вафот этди; баъзи манбалар унинг заҳарлангани ҳақидаги ривоятларни келтиради. Бақиъ қабристонига дафн қилинди ва жанозасига Мадина аҳли тўпланди. У ортидан тахт ёки мулк эмас, бир мисол қолдирди: мусулмонларнинг қони ва бирлиги ҳокимиятдан қимматлироқ экани. Аҳли суннат уламолари уни ана шу қарори учун айбламайдилар, аксинча, уни бобосининг башоратига мувофиқ келган энг улуғ фазилати деб биладилар.

Manba koʻrsatilmagan — umumiy maʼlumot asosidaМанба кўрсатилмаган — умумий маълумот асосида

al-Bidoya van-nihoya (Ibn Kasir)ал-Бидоя ван-ниҳоя (Ибн Касир)

Hasan ibn Ali ibn Abu Tolib, kunyasi Abu Muhammad, al-Qurashiy al-Hoshimiy — Rasulullohning ﷺ nabiralari, qizlari Fotima az-Zahroning oʻgʻli, u zotning rayhonlari va yuzda Allohning xalqi ichida u zotga eng oʻxshagani. Hijratning uchinchi yili ramazon oyining oʻrtasida tugʻildi; Rasululloh ﷺ uni oʻz tuprigi bilan tahnik qildilar va Hasan deb nom qoʻydilar; ota-onasining eng katta farzandi edi. Rasululloh ﷺ uni qattiq yaxshi koʻrar, kichkinaligida hatto kindik ostidan oʻpar, baʼzan tilini soʻrar, quchoqlab erkalardilar. Baʼzan u zot namozda sajdada turganlarida kelib, yelkalariga minib olar, u zot uni qaytarmay, uning uchun sajdani choʻzardilar; baʼzan minbarga ham birga chiqardilar. Hadisda sobitki, u zot xutba qilib turganlarida Hasan bilan Husaynning kelayotganini koʻrib, ularning oldiga tushdilar, quchoqlab, minbarga birga olib chiqdilar va: «Alloh rost aytdi: „Mol-mulkingiz va farzandlaringiz sinovdir“. Men bu ikki oʻgʻlimning yurib kelib qoqilayotganini koʻrdim-u, oldilariga tushmasdan turolmadim», dedilar. Soʻng: «Sizlar Allohning rohatidansizlar; sizlar baxillik va qoʻrqoqlikka sabab boʻlasizlar», dedilar.Ҳасан ибн Али ибн Абу Толиб, куняси Абу Муҳаммад, ал-Қураший ал-Ҳошимий — Расулуллоҳнинг ﷺ набиралари, қизлари Фотима аз-Заҳронинг ўғли, у зотнинг райҳонлари ва юзда Аллоҳнинг халқи ичида у зотга энг ўхшагани. Ҳижратнинг учинчи йили рамазон ойининг ўртасида туғилди; Расулуллоҳ ﷺ уни ўз туприги билан таҳник қилдилар ва Ҳасан деб ном қўйдилар; ота-онасининг энг катта фарзанди эди. Расулуллоҳ ﷺ уни қаттиқ яхши кўрар, кичкиналигида ҳатто киндик остидан ўпар, баъзан тилини сўрар, қучоқлаб эркалардилар. Баъзан у зот намозда саждада турганларида келиб, елкаларига миниб олар, у зот уни қайтармай, унинг учун саждани чўзардилар; баъзан минбарга ҳам бирга чиқардилар. Ҳадисда собитки, у зот хутба қилиб турганларида Ҳасан билан Ҳусайннинг келаётганини кўриб, уларнинг олдига тушдилар, қучоқлаб, минбарга бирга олиб чиқдилар ва: «Аллоҳ рост айтди: „Мол-мулкингиз ва фарзандларингиз синовдир“. Мен бу икки ўғлимнинг юриб келиб қоқилаётганини кўрдим-у, олдиларига тушмасдан туролмадим», дедилар. Сўнг: «Сизлар Аллоҳнинг роҳатидансизлар; сизлар бахиллик ва қўрқоқликка сабаб бўласизлар», дедилар.

Manba: al-Bidoya van-nihoya (Ibn Kasir), b. 3866Манба: ал-Бидоя ван-ниҳоя (Ибн Касир), б. 3866

at-Tarix al-kabir (al-Buxoriy)ат-Тарих ал-кабир (ал-Бухорий)

Paygʻambar ﷺ dan eshitgan. Menga Ahmad ibn Saʼid aytdi, u Abu Qutaybadan — Abu Bakraning avlodidan —: Abu Bakraga al-Hasan ibn Alining vafoti xabar qilindi, u istirjoʼ aytdi; ikkovi ellik birinchi yili vafot etishdi. Bizga Saʼid ibn Sulaymon aytdi, u Hafs ibn Gʻiyosdan, u Jaʼfar ibn Muhammaddan: Hasan bilan Husayn orasida bir tuhr (muddati) boʻlgan. Menga Ahmad ibn Abut-Tayyib aytdi: Yahyo ibn Abu Bukayr bizga aytdi, u Shuʼbadan, u Abu Bakr ibn Hafsdan: al-Hasan ibn Ali Muoviyaning amirligidan oʻn yil oʻtgach vafot etdi.Пайғамбар ﷺ дан эшитган. Менга Аҳмад ибн Саъид айтди, у Абу Қутайбадан — Абу Бакранинг авлодидан —: Абу Бакрага ал-Ҳасан ибн Алининг вафоти хабар қилинди, у истиржў айтди; иккови эллик биринчи йили вафот этишди. Бизга Саъид ибн Сулаймон айтди, у Ҳафс ибн Ғиёсдан, у Жаъфар ибн Муҳаммаддан: Ҳасан билан Ҳусайн орасида бир туҳр (муддати) бўлган. Менга Аҳмад ибн Абут-Таййиб айтди: Яҳё ибн Абу Букайр бизга айтди, у Шуъбадан, у Абу Бакр ибн Ҳафсдан: ал-Ҳасан ибн Али Муовиянинг амирлигидан ўн йил ўтгач вафот этди.

Manba: at-Tarix al-kabir (al-Buxoriy), j. 3, b. 148Манба: ат-Тарих ал-кабир (ал-Бухорий), ж. 3, б. 148

Siyar aʼlam an-nubalo (az-Zahabiy)Сияр аълам ан-нубало (аз-Заҳабий)

Hasan ibn Ali ibn Abu Tolib ibn Abdulmuttalib ibn Hoshim ibn Abdumanof — imom, sayyid, Rasululloh ﷺning rayhoni va nabirasi, jannat ahli yigitlarining sayyidi, Abu Muhammad al-Qurashiy al-Hoshimiy al-Madaniy, shahid. U hijratning uchinchi yili shaʼbon oyida tugʻilgan; ramazonning oʻrtasida degan soʻz ham bor, ammo shaʼbon deyilgani sahihroqdir. Bobosi ﷺ uning aqiqasiga bir qoʻchqor soʻygan. U bobosidan bir necha hadis, otasidan va onasidan ham rivoyat yod olgan. Undan oʻgʻli Hasan ibn Hasan, Suvayd ibn Gʻafala, Abul Havro as-Saʼdiy, Shaʼbiy, Hubayra ibn Yarim, Asbagʻ ibn Nubota va Musayyab ibn Najaba rivoyat qilganlar. Abu Juhayfa aytishicha, u bobosi Rasululloh ﷺga oʻxshar edi. Abul Havro aytadi: «Hasandan: „Rasululloh ﷺdan nimani eslaysiz?“ deb soʻradim. U dedi: „Sadaqa xurmosidan bir dona olib ogʻzimga solganimni eslayman; Rasululloh ﷺ uni soʻlagi bilan qoʻshib ogʻzimdan olib, xurmolar orasiga tashladi. „Ey Allohning Rasuli, bu bolaga shu bir dona xurmodan nima ziyon?“ deyilganida, u zot: „Biz — Muhammad oilasiga sadaqa halol emas“, dedilar“». Yana u zot unga: «Shubhali narsani qoʻyib, shubhasizini ol; chunki rostgoʻylik — xotirjamlik, yolgʻon — shubhadir», deb oʻrgatganlar va qunutda oʻqiydigan «Allohumma-hdiniy fiyman hadayta...» duosini talqin qilganlar. Ali roziyallohu anhu aytadi: «Men urushni sevadigan kishi edim; Hasan tugʻilganda unga Harb deb ism qoʻymoqchi boʻldim, Rasululloh ﷺ uni Hasan deb atadilar; Husayn tugʻilganda ham shunday niyat qildim, u zot Husayn deb qoʻyib: „Men bu ikki oʻgʻlimga Horunning ikki oʻgʻli Shabbar va Shabbir nomini berdim“, dedilar». Abu Rofeʼdan naql qilinishicha, Fotima aqiqaga qon chiqarmoqchi boʻlganida, Nabiy ﷺ: «Yoʻq, balki boshini qirdirib, sochining ogʻirligicha kumushni miskinlarga sadaqa qil», deganlar va u shunday qilgan. Anas: «Ularning ichida Rasululloh ﷺga eng oʻxshashi Hasan ibn Ali edi», degan; Ali esa Hasan koʻkragidan boshigacha, Husayn undan pastki qismida u zotga oʻxshashini aytgan. Rasululloh ﷺ u haqda: «Allohim, men uni sevaman, Sen ham uni sev va uni sevganni sev», deb duo qilganlar — bu maʼnodagi hadislar koʻp boʻlib, mutavotirdir. Abu Bakra u zotni minbarda Hasan bilan birga koʻrib, «Bu oʻgʻlim — sayyid; shoyad Alloh...» deganlarini rivoyat qiladi.Ҳасан ибн Али ибн Абу Толиб ибн Абдулмутталиб ибн Ҳошим ибн Абдуманоф — имом, саййид, Расулуллоҳ ﷺнинг райҳони ва набираси, жаннат аҳли йигитларининг саййиди, Абу Муҳаммад ал-Қураший ал-Ҳошимий ал-Маданий, шаҳид. У ҳижратнинг учинчи йили шаъбон ойида туғилган; рамазоннинг ўртасида деган сўз ҳам бор, аммо шаъбон дейилгани саҳиҳроқдир. Бобоси ﷺ унинг ақиқасига бир қўчқор сўйган. У бобосидан бир неча ҳадис, отасидан ва онасидан ҳам ривоят ёд олган. Ундан ўғли Ҳасан ибн Ҳасан, Сувайд ибн Ғафала, Абул Ҳавро ас-Саъдий, Шаъбий, Ҳубайра ибн Ярим, Асбағ ибн Нубота ва Мусайяб ибн Нажаба ривоят қилганлар. Абу Жуҳайфа айтишича, у бобоси Расулуллоҳ ﷺга ўхшар эди. Абул Ҳавро айтади: «Ҳасандан: „Расулуллоҳ ﷺдан нимани эслайсиз?“ деб сўрадим. У деди: „Садақа хурмосидан бир дона олиб оғзимга солганимни эслайман; Расулуллоҳ ﷺ уни сўлаги билан қўшиб оғзимдан олиб, хурмолар орасига ташлади. „Эй Аллоҳнинг Расули, бу болага шу бир дона хурмодан нима зиён?“ дейилганида, у зот: „Биз — Муҳаммад оиласига садақа ҳалол эмас“, дедилар“». Яна у зот унга: «Шубҳали нарсани қўйиб, шубҳасизини ол; чунки ростгўйлик — хотиржамлик, ёлғон — шубҳадир», деб ўргатганлар ва қунутда ўқийдиган «Аллоҳумма-ҳдиний фийман ҳадайта...» дуосини талқин қилганлар. Али розияллоҳу анҳу айтади: «Мен урушни севадиган киши эдим; Ҳасан туғилганда унга Ҳарб деб исм қўймоқчи бўлдим, Расулуллоҳ ﷺ уни Ҳасан деб атадилар; Ҳусайн туғилганда ҳам шундай ният қилдим, у зот Ҳусайн деб қўйиб: „Мен бу икки ўғлимга Ҳоруннинг икки ўғли Шаббар ва Шаббир номини бердим“, дедилар». Абу Рофеъдан нақл қилинишича, Фотима ақиқага қон чиқармоқчи бўлганида, Набий ﷺ: «Йўқ, балки бошини қирдириб, сочининг оғирлигича кумушни мискинларга садақа қил», деганлар ва у шундай қилган. Анас: «Уларнинг ичида Расулуллоҳ ﷺга энг ўхшаши Ҳасан ибн Али эди», деган; Али эса Ҳасан кўкрагидан бошигача, Ҳусайн ундан пастки қисмида у зотга ўхшашини айтган. Расулуллоҳ ﷺ у ҳақда: «Аллоҳим, мен уни севаман, Сен ҳам уни сев ва уни севганни сев», деб дуо қилганлар — бу маънодаги ҳадислар кўп бўлиб, мутавотирдир. Абу Бакра у зотни минбарда Ҳасан билан бирга кўриб, «Бу ўғлим — саййид; шояд Аллоҳ...» деганларини ривоят қилади.

Manba: Siyar aʼlam an-nubalo (az-Zahabiy), j. 7, b. 245Манба: Сияр аълам ан-нубало (аз-Заҳабий), ж. 7, б. 245