Qusam ibn Abbos

Qusam ibn al-Abbos ibn Abdulmuttalib ibn Hoshim al-Hoshimiy — Nabiy ﷺ ning amakivachchasi, Fazl, Abdulloh, Ubaydulloh va Kasirning akasi. Onasi Umm Fazl Lubobah bint al-Horis al-Hiloliya boʻlib, Kalbiyning aytishicha, Xadijadan keyin islom keltirgan ikkinchi ayoldir. Qusamning sahobaligi bor; Nabiy ﷺ uni oʻz orqalariga mindirganlar. U Husayn ibn Alining emikdosh ogʻasi edi. Nabiy ﷺ ga oʻxshar edi va rivoyati oz. Ibn Abbosdan naql qilinishicha, u Rasululloh ﷺ ning lahadidan eng oxirgi boʻlib chiqqan kishidir. Ali ibn Abu Tolib xalifa boʻlganida Qusamni Makkaga voliy qilib tayinladi va u Ali qatl etilgunicha shu lavozimda qoldi — buni Xalifa ibn Xayyot aytgan. Zubayr ibn Bakkor esa: «Ali uni Madinaga voliy qilgan», deydi. Aytilishicha, undan avlod qolmagan. Ibn Saʼd hikoya qiladi: Qusam Xurosonga gʻazot qildi, u yerda Saʼid ibn Usmon ibn Affon amir edi; u Qusamga: «Senga ming ulush ajratayinmi?» dedi. U: «Yoʻq, avval xumsni ajrat, soʻng odamlarga haqlarini ber; undan keyin menga xohlaganingni ber», dedi. Qusam raziyallohu anhu sayyid, varaʼli va fozil kishi edi. Zubayrning aytishicha, Qusam Muoviya kunlarida Saʼid ibn Usmon bilan birga Samarqandga yurish qildi va oʻsha yerda shahid boʻldi. Zahabiy: «Olti kitobda undan hech narsa yoʻq», deb qayd etadi. Abu Abdulloh al-Hokim «Tarixu Naysobur»da uni zikr qilib: «U Nabiy ﷺ ga oʻxshash va u kishiga eng oxirgi ahdi boʻlgan kishi edi», deydi — Umm Fazlning hadisi buni koʻp isnodlar bilan soʻzlaydi. Hokim yana: «Qusamning vafoti va qabri joyi haqida ixtilof qilinadi: aytilishicha, u Samarqandda vafot etgan va qabri oʻsha yerda; yana aytilishicha, Marvda vafot etgan. Toʻgʻrisi shuki, uning qabri Samarqanddadir», deydi. Saʼid ibn Usmon ibn Affon — Abu Abdurrahmon al-Umaviy esa Xurosonga gʻazot qilib, ichida sahoba va tobeʼinlardan bir jamoat boʻlgan qoʻshin bilan Naysoburga kelgan, soʻng Marvga, undan Jayhunga chiqib, Buxoro va Samarqandni fath etgan.Қусам ибн ал-Аббос ибн Абдулмутталиб ибн Ҳошим ал-Ҳошимий — Набий ﷺ нинг амакиваччаси, Фазл, Абдуллоҳ, Убайдуллоҳ ва Касирнинг акаси. Онаси Умм Фазл Лубобаҳ бинт ал-Ҳорис ал-Ҳилолия бўлиб, Калбийнинг айтишича, Хадижадан кейин ислом келтирган иккинчи аёлдир. Қусамнинг саҳобалиги бор; Набий ﷺ уни ўз орқаларига миндирганлар. У Ҳусайн ибн Алининг эмикдош оғаси эди. Набий ﷺ га ўхшар эди ва ривояти оз. Ибн Аббосдан нақл қилинишича, у Расулуллоҳ ﷺ нинг лаҳадидан энг охирги бўлиб чиққан кишидир. Али ибн Абу Толиб халифа бўлганида Қусамни Маккага волий қилиб тайинлади ва у Али қатл этилгунича шу лавозимда қолди — буни Халифа ибн Хайёт айтган. Зубайр ибн Баккор эса: «Али уни Мадинага волий қилган», дейди. Айтилишича, ундан авлод қолмаган. Ибн Саъд ҳикоя қилади: Қусам Хуросонга ғазот қилди, у ерда Саъид ибн Усмон ибн Аффон амир эди; у Қусамга: «Сенга минг улуш ажратайинми?» деди. У: «Йўқ, аввал хумсни ажрат, сўнг одамларга ҳақларини бер; ундан кейин менга хоҳлаганингни бер», деди. Қусам разияллоҳу анҳу саййид, вараъли ва фозил киши эди. Зубайрнинг айтишича, Қусам Муовия кунларида Саъид ибн Усмон билан бирга Самарқандга юриш қилди ва ўша ерда шаҳид бўлди. Заҳабий: «Олти китобда ундан ҳеч нарса йўқ», деб қайд этади. Абу Абдуллоҳ ал-Ҳоким «Тариху Найсобур»да уни зикр қилиб: «У Набий ﷺ га ўхшаш ва у кишига энг охирги аҳди бўлган киши эди», дейди — Умм Фазлнинг ҳадиси буни кўп иснодлар билан сўзлайди. Ҳоким яна: «Қусамнинг вафоти ва қабри жойи ҳақида ихтилоф қилинади: айтилишича, у Самарқандда вафот этган ва қабри ўша ерда; яна айтилишича, Марвда вафот этган. Тўғриси шуки, унинг қабри Самарқанддадир», дейди. Саъид ибн Усмон ибн Аффон — Абу Абдурраҳмон ал-Умавий эса Хуросонга ғазот қилиб, ичида саҳоба ва тобеъинлардан бир жамоат бўлган қўшин билан Найсобурга келган, сўнг Марвга, ундан Жайҳунга чиқиб, Бухоро ва Самарқандни фатҳ этган.

Manba: Siyar aʼlam an-nubalo (az-Zahabiy), j. 7, b. 440Манба: Сияр аълам ан-нубало (аз-Заҳабий), ж. 7, б. 440