Abdulloh ibn Abbos al-Hoshimiy
عبد الله بن عباس الهاشمي
Mufassir · Muhaddis · Faqih · Sahobiy · Tarjumon al-Qur'on
Sahobalar hayotidan lavhalar (Abdurrahmon Raʼfat al-Bosho)Саҳобалар ҳаётидан лавҳалар (Абдурраҳмон Раъфат ал-Бошо)
Abdulloh ibn Abbos raziyallohu anhu ulugʻlikning barcha jihatlarini oʻzida jamlagan sahobiydir: sahobalik sharafi, Paygʻambarimiz ﷺ ga amakivachchalik qarindoshligi, ilm ulugʻligi va taqvo. U ummatning habri (olimi) va bahri, Alloh kitobini eng yaxshi bilgan, taʼvilini eng chuqur anglagan kishi edi. Kunduzi roʻzador, kechasi namozxon, sahar chogʻlari istigʻfor aytuvchi, Alloh qoʻrquvidan yigʻlayverib yonoqlarida koʻz yoshi iz qoldirgan inson edi. U hijratdan uch yil oldin tugʻildi. Rasululloh ﷺ vafot etganida atigi oʻn uch yoshda edi, shunga qaramay Buxoriy va Muslim sahihlarida tasdiqlangan 1660 hadisni yodlab ummatga yetkazdi. Tugʻilganida onasi uni Rasululloh ﷺ huzuriga olib borgan, u ﷺ mubarak tupugi bilan tahnik qilgan edi; shu bilan birga qalbiga taqvo va hikmat kirdi. Tamyiz yoshiga yetgach, Paygʻambarimiz ﷺ dan soyadek ajralmadi: tahorat suvini tayyorlar, ortida namoz oʻqir, safarda ortiga mingashardi. Bir kuni tahorat suvini tayyorlab, namozda uning yonida emas, ortida turdi. Rasululloh ﷺ sababini soʻraganda: «Siz koʻzimda yoningizda turishdan ulugʻroqsiz», dedi. Shunda u ﷺ qoʻl koʻtarib: «Allohim, unga hikmat ato et», deb duo qildi. Uning hikmati Xavorijlar bilan munozarasida yaqqol koʻrindi. Ali raziyallohu anhu va Muoviya oʻrtasidagi nizoda Alidan ajralib chiqqan guruh oldiga borib, ularga uchta eʼtirozini Qurʼon va sunnat bilan rad etdi: hakamlik haqida Moida 95-oyatini, Oyshaga qarshi jangda asir olmagani haqida Ahzob 6-oyatini, amirul-moʻminin laqabini oʻchirgani haqida Hudaybiya sulhi voqeasini keltirdi. Natijada yigirma ming kishi Ali safiga qaytdi, toʻrt ming kishi qaysarlik qildi. U ilm yoʻlida har qanday mashaqqatni koʻtardi: biror sahobiyda hadis borligini eshitsa, qaylula vaqtida eshigi oldida ridosini yostiq qilib, shamol yuziga chang sochsa ham kutardi. Sahobiy chiqib: «Ey Rasululloh ﷺ amakivachchasi, odam yuborsangiz oʻzim kelardim», desa, u: «Ilm oldiga boriladi, ilm kelmaydi», derdi. Zayd ibn Sobit ulovga minmoqchi boʻlganida uzangisini ushlab turib: «Olimlarimiz bilan shunday qilishga buyurilganmiz», dedi; Zayd esa qoʻlini oʻpib: «Paygʻambarimiz ahli bayti bilan biz shunday qilishga buyurilganmiz», dedi. Masruq ibn al-Ajdaʼ: «Uni koʻrsam — eng goʻzal odam, gapirsa — eng fasih, soʻzlasa — eng olim», degan. Keyin uyi musulmonlarning dorilfununiga aylandi: bir kuni eshigi oldidagi olomonni Qurʼon, tafsir, halol-harom, faroiz va arab tili-sheʼr boʻyicha guruhlab qabul qildi; soʻng har fanga haftaning bir kunini ajratdi. Umar ibn al-Xattob murakkab masalalarda ulugʻ sahobalar bilan birga uni chaqirar va: «U keksalarning yigiti, tili soʻrovchi, qalbi oqil», derdi. Omma uchun vaʼz majlislari ham oʻtkazar, gunohkorga: «Gunohdan keyingi narsa gunohning oʻzidan kattaroq», deb nasihat qilardi. Abdulloh ibn Abu Mulayka uning safarda yarim tunni namozda oʻtkazib, «Oʻlim mastligi haq boʻlib keldi» oyatini tonggacha yigʻlab takrorlaganini aytgan. Muoviya haj qilganida uning davlat arboblari mavkabi boʻlsa, Ibn Abbosning talabalar mavkabi undan katta edi. U yetmish bir yil umr koʻrdi; janozasini Muhammad ibn al-Hanafiya oʻqidi va dafn paytida qori «Ey xotirjam nafs, Robbingga qayt» oyatini tilovat qildi.Абдуллоҳ ибн Аббос разияллоҳу анҳу улуғликнинг барча жиҳатларини ўзида жамлаган саҳобийдир: саҳобалик шарафи, Пайғамбаримиз ﷺ га амакиваччалик қариндошлиги, илм улуғлиги ва тақво. У умматнинг ҳабри (олими) ва баҳри, Аллоҳ китобини энг яхши билган, таъвилини энг чуқур англаган киши эди. Кундузи рўзадор, кечаси намозхон, саҳар чоғлари истиғфор айтувчи, Аллоҳ қўрқувидан йиғлайвериб ёноқларида кўз ёши из қолдирган инсон эди. У ҳижратдан уч йил олдин туғилди. Расулуллоҳ ﷺ вафот этганида атиги ўн уч ёшда эди, шунга қарамай Бухорий ва Муслим саҳиҳларида тасдиқланган 1660 ҳадисни ёдлаб умматга етказди. Туғилганида онаси уни Расулуллоҳ ﷺ ҳузурига олиб борган, у ﷺ мубарак тупуги билан таҳник қилган эди; шу билан бирга қалбига тақво ва ҳикмат кирди. Тамйиз ёшига етгач, Пайғамбаримиз ﷺ дан соядек ажралмади: таҳорат сувини тайёрлар, ортида намоз ўқир, сафарда ортига мингашарди. Бир куни таҳорат сувини тайёрлаб, намозда унинг ёнида эмас, ортида турди. Расулуллоҳ ﷺ сабабини сўраганда: «Сиз кўзимда ёнингизда туришдан улуғроқсиз», деди. Шунда у ﷺ қўл кўтариб: «Аллоҳим, унга ҳикмат ато эт», деб дуо қилди. Унинг ҳикмати Хаворижлар билан мунозарасида яққол кўринди. Али разияллоҳу анҳу ва Муовия ўртасидаги низода Алидан ажралиб чиққан гуруҳ олдига бориб, уларга учта эътирозини Қуръон ва суннат билан рад этди: ҳакамлик ҳақида Моида 95-оятини, Ойшага қарши жангда асир олмагани ҳақида Аҳзоб 6-оятини, амирул-мўминин лақабини ўчиргани ҳақида Ҳудайбия сулҳи воқеасини келтирди. Натижада йигирма минг киши Али сафига қайтди, тўрт минг киши қайсарлик қилди. У илм йўлида ҳар қандай машаққатни кўтарди: бирор саҳобийда ҳадис борлигини эшица, қайлула вақтида эшиги олдида ридосини ёстиқ қилиб, шамол юзига чанг сочса ҳам кутарди. Саҳобий чиқиб: «Эй Расулуллоҳ ﷺ амакиваччаси, одам юборсангиз ўзим келардим», деса, у: «Илм олдига борилади, илм келмайди», дерди. Зайд ибн Собит уловга минмоқчи бўлганида узангисини ушлаб туриб: «Олимларимиз билан шундай қилишга буюрилганмиз», деди; Зайд эса қўлини ўпиб: «Пайғамбаримиз аҳли байти билан биз шундай қилишга буюрилганмиз», деди. Масруқ ибн ал-Аждаъ: «Уни кўрсам — энг гўзал одам, гапирса — энг фасиҳ, сўзласа — энг олим», деган. Кейин уйи мусулмонларнинг дорилфунунига айланди: бир куни эшиги олдидаги оломонни Қуръон, тафсир, ҳалол-ҳаром, фароиз ва араб тили-шеър бўйича гуруҳлаб қабул қилди; сўнг ҳар фанга ҳафтанинг бир кунини ажратди. Умар ибн ал-Хаттоб мураккаб масалаларда улуғ саҳобалар билан бирга уни чақирар ва: «У кексаларнинг йигити, тили сўровчи, қалби оқил», дерди. Омма учун ваъз мажлислари ҳам ўтказар, гуноҳкорга: «Гуноҳдан кейинги нарса гуноҳнинг ўзидан каттароқ», деб насиҳат қиларди. Абдуллоҳ ибн Абу Мулайка унинг сафарда ярим тунни намозда ўтказиб, «Ўлим мастлиги ҳақ бўлиб келди» оятини тонггача йиғлаб такрорлаганини айтган. Муовия ҳаж қилганида унинг давлат арбоблари мавкаби бўлса, Ибн Аббоснинг талабалар мавкаби ундан катта эди. У етмиш бир йил умр кўрди; жанозасини Муҳаммад ибн ал-Ҳанафия ўқиди ва дафн пайтида қори «Эй хотиржам нафс, Роббингга қайт» оятини тиловат қилди.
Manba: Sahobalar hayotidan lavhalar (Abdurrahmon Raʼfat al-Bosho), b. 174Манба: Саҳобалар ҳаётидан лавҳалар (Абдурраҳмон Раъфат ал-Бошо), б. 174
at-Tarix al-kabir (al-Buxoriy)ат-Тарих ал-кабир (ал-Бухорий)
Hasan, Zamradan aytdi: yetmishinchi yilda, Toifda vafot etdi. Abu Nuaym: oltmish sakkizinchi yilda vafot etdi, dedi. Yahyo ibn Yusuf aytdi: Abu Bakr ibn Ayyosh bizga aytdi, u Muhammad ibn Amrdan, u Abu Salamadan, u Ibn Abbosdan: Paygʻambar ﷺ ning hadislarining koʻpini ansorlarning shu mahallasi huzurida topdik; men ulardan bir kishining oldiga borar edim, «u uxlayapti» deyilardi, men uni tark qilardim — xohlasam uygʻotardim — hadisini yoqimli topganim uchun (kutardim). Ahmad ibn Yunus aytdi: Abu Bakr ibn Ayyosh bizga soʻzlab berdi, u Aʼmashdan, u Ziyod ibn Husayndan, u Abul-Oliyadan, u Ibn Abbosdan: Paygʻambar ﷺ zamonlarida muhkamni — yaʼni mufassalni — oʻqiganman. Umar ibn Hafs ibn Gʻiyos aytdi: otam bizga aytdi, Aʼmash bizga aytdi, Muslim bizga aytdi, u Masruqdan, u Abdullohdan: agar Ibn Abbos bizning yoshimizga yetganida, bizdan hech kim unga tenglasha olmas edi, dedi. Hasan ibn Rabiʼ aytdi: Ibn Idris bizga aytdi, u Laysdan: Tovusga: Paygʻambar ﷺ ning sahobalarini tark qilib, bir yigitning soʻziga bordingmi? deyildi. U: men Paygʻambarning yetmishta sahobasiga yetishdim; ular bir narsada tortishsalar, Ibn Abbosning soʻziga qaytar edilar, dedi. Ibn Mansur aytdi: Ubaydulloh ibn Abdulmajid xabar berdi, Shuʼba bizga aytdi: menga Abu Ishoq xabar berdi, u Saʼid ibn Jubayrdan eshitdi, u Ibn Abbosdan: Paygʻambar ﷺ vafot etganlarida men oʻn besh yoshda edim, dedi. Shuʼba bizga aytdi, Abu Bishr bizga aytdi, u Saʼid ibn Jubayrdan eshitdi, u Ibn Abbosdan: Paygʻambar ﷺ vafot etganlarida men Qurʼondan muhkamni oʻqir edim. «Muhkam nima?» deyildi. U: mufassal, dedi — men oʻn yoshda va xatna qilingan edim.Ҳасан, Замрадан айтди: етмишинчи йилда, Тоифда вафот этди. Абу Нуайм: олтмиш саккизинчи йилда вафот этди, деди. Яҳё ибн Юсуф айтди: Абу Бакр ибн Айёш бизга айтди, у Муҳаммад ибн Амрдан, у Абу Саламадан, у Ибн Аббосдан: Пайғамбар ﷺ нинг ҳадисларининг кўпини ансорларнинг шу маҳалласи ҳузурида топдик; мен улардан бир кишининг олдига борар эдим, «у ухлаяпти» дейиларди, мен уни тарк қилардим — хоҳласам уйғотардим — ҳадисини ёқимли топганим учун (кутардим). Аҳмад ибн Юнус айтди: Абу Бакр ибн Айёш бизга сўзлаб берди, у Аъмашдан, у Зиёд ибн Ҳусайндан, у Абул-Олиядан, у Ибн Аббосдан: Пайғамбар ﷺ замонларида муҳкамни — яъни муфассални — ўқиганман. Умар ибн Ҳафс ибн Ғиёс айтди: отам бизга айтди, Аъмаш бизга айтди, Муслим бизга айтди, у Масруқдан, у Абдуллоҳдан: агар Ибн Аббос бизнинг ёшимизга етганида, биздан ҳеч ким унга тенглаша олмас эди, деди. Ҳасан ибн Рабиъ айтди: Ибн Идрис бизга айтди, у Лайсдан: Товусга: Пайғамбар ﷺ нинг саҳобаларини тарк қилиб, бир йигитнинг сўзига бордингми? дейилди. У: мен Пайғамбарнинг етмишта саҳобасига етишдим; улар бир нарсада тортишсалар, Ибн Аббоснинг сўзига қайтар эдилар, деди. Ибн Мансур айтди: Убайдуллоҳ ибн Абдулмажид хабар берди, Шуъба бизга айтди: менга Абу Исҳоқ хабар берди, у Саъид ибн Жубайрдан эшитди, у Ибн Аббосдан: Пайғамбар ﷺ вафот этганларида мен ўн беш ёшда эдим, деди. Шуъба бизга айтди, Абу Бишр бизга айтди, у Саъид ибн Жубайрдан эшитди, у Ибн Аббосдан: Пайғамбар ﷺ вафот этганларида мен Қуръондан муҳкамни ўқир эдим. «Муҳкам нима?» дейилди. У: муфассал, деди — мен ўн ёшда ва хатна қилинган эдим.
Manba: at-Tarix al-kabir (al-Buxoriy), j. 6, b. 9Манба: ат-Тарих ал-кабир (ал-Бухорий), ж. 6, б. 9
al-Bidoya van-nihoya (Ibn Kasir)ал-Бидоя ван-ниҳоя (Ибн Касир)
Qurʼon tarjumoni va Rasululloh ﷺning amakivachchalari: Abdulloh ibn Abbos ibn Abdulmuttalib ibn Hoshim ibn Abdumanof ibn Qusay, kunyasi Abul-Abbos al-Hoshimiy. Bu ummatning habri, Allohning Kitobi mufassiri va tarjumoni boʻlib, unga «Habr» va «Bahr» deyilardi. Rasululloh ﷺdan koʻp hadis, sahobalardan bir jamoadan ham rivoyat qilgan; undan koʻplab sahobalar va tobeʼinlarning katta guruhlari ilm olganlar. Ilmining kengligi, fahmining koʻpligi, aqlining kamoli, fazlining kengligi va aslining nabilligi bilan sahobalarning hech biriga oʻxshamaydigan xususiyatlarga ega edi. Onasi Ummul-Fazl Lubaba bint al-Horis al-Hilaliyya — moʻminlar onasi Maymuna bint al-Horisning singlisi edi; oʻzi esa abbosiy xalifalarning otasidir. Ummul-Fazldan Abbosga tugʻilgan oʻn oʻgʻilning biri edi va har biri bir-biridan juda uzoq yurtda vafot etdi. Oʻzi aytadi: «Rasululloh ﷺ shiʼbda turganlarida otam kelib: “Ey Muhammad, Ummul-Fazlni homilador koʻryapman”, dedi; u kishi: “Shoyad Alloh koʻzlaringizni quvontirsa”, dedilar. Meni tugʻilganimda latta ichida u kishining oldiga olib borishdi va u kishi soʻlaklari bilan tahnik qildilar». Mujohid: «Rasululloh ﷺ undan boshqa hech kimni soʻlaklari bilan tahnik qilganlarini bilmaymiz», deydi.Қуръон таржумони ва Расулуллоҳ ﷺнинг амакиваччалари: Абдуллоҳ ибн Аббос ибн Абдулмутталиб ибн Ҳошим ибн Абдуманоф ибн Қусай, куняси Абул-Аббос ал-Ҳошимий. Бу умматнинг ҳабри, Аллоҳнинг Китоби муфассири ва таржумони бўлиб, унга «Ҳабр» ва «Баҳр» дейиларди. Расулуллоҳ ﷺдан кўп ҳадис, саҳобалардан бир жамоадан ҳам ривоят қилган; ундан кўплаб саҳобалар ва тобеъинларнинг катта гуруҳлари илм олганлар. Илмининг кенглиги, фаҳмининг кўплиги, ақлининг камоли, фазлининг кенглиги ва аслининг набиллиги билан саҳобаларнинг ҳеч бирига ўхшамайдиган хусусиятларга эга эди. Онаси Уммул-Фазл Лубаба бинт ал-Ҳорис ал-Ҳилалийя — мўминлар онаси Маймуна бинт ал-Ҳориснинг синглиси эди; ўзи эса аббосий халифаларнинг отасидир. Уммул-Фазлдан Аббосга туғилган ўн ўғилнинг бири эди ва ҳар бири бир-биридан жуда узоқ юртда вафот этди. Ўзи айтади: «Расулуллоҳ ﷺ шиъбда турганларида отам келиб: “Эй Муҳаммад, Уммул-Фазлни ҳомиладор кўряпман”, деди; у киши: “Шояд Аллоҳ кўзларингизни қувонтирса”, дедилар. Мени туғилганимда латта ичида у кишининг олдига олиб боришди ва у киши сўлаклари билан таҳник қилдилар». Мужоҳид: «Расулуллоҳ ﷺ ундан бошқа ҳеч кимни сўлаклари билан таҳник қилганларини билмаймиз», дейди.
Manba: al-Bidoya van-nihoya (Ibn Kasir), b. 4262Манба: ал-Бидоя ван-ниҳоя (Ибн Касир), б. 4262
Siyar aʼlam an-nubalo (az-Zahabiy)Сияр аълам ан-нубало (аз-Заҳабий)
Ummatning donishmandi (habrul-umma), oʻz asrining faqihi va tafsir imomi Abul-Abbos Abdulloh — Rasululloh ﷺ ning amakilari Abbos ibn Abdulmuttalib ibn Shayba ibn Hoshimning oʻgʻli — al-Qurashiy al-Hoshimiy al-Makkiy, amir, raziyallohu anhu. U hijratdan uch yil ilgari Banu Hoshim shiʼbida tugʻilgan. Onasi Ummul-Fazl Luboba bint al-Horis al-Hiloliya; Ibn Manda uni ummul-muʼminin Maymunaning singlisi deydi va Ibn Abbosni hijratdan ikki yil oldin tugʻilgan deb aytadi. U Nabiy ﷺ ning suhbatlarida qariyb oʻttiz oy boʻldi va u zotdan salmoqli miqdorda hadis rivoyat qildi; yana Umar, Ali, Muoz, otasi, Abdurrahmon ibn Avf, Abu Sufyon Saxr ibn Harb, Abu Zarr, Ubay ibn Kaʼb, Zayd ibn Sobit va koʻp kishilardan rivoyat qildi. Qurʼonni Ubay va Zayddan oʻqidi; unga esa Mujohid, Saʼid ibn Jubayr va bir toifa qiroat oʻqidi. Undan oʻgʻli Ali, jiyani Abdulloh ibn Maʼbad, mavlolari Ikrima, Miqsam, Kurayb va Abu Maʼbad Nofiz, Anas ibn Molik, Abut-Tufayl, Abu Umoma ibn Sahl, akasi Kasir ibn al-Abbos, Urva ibn az-Zubayr, Ubaydulloh ibn Abdulloh, Tovus, Abush-Shaʼso Jobir, Ali ibn al-Husayn, Saʼid ibn Jubayr, Mujohid ibn Jabr, Qosim ibn Muhammad, Ato ibn Abu Raboh, Shaʼbiy, Hasan, Ibn Siyrin, Amr ibn Dinor, Zahhok ibn Muzohim, Ismoil as-Suddiy va boshqa koʻplar rivoyat qilganlar; «Tahzib»da undan rivoyat qilganlar ikki yuzdan uch kishi kam deb aytilgan. Farzandlaridan eng kattasi Abbos boʻlib, kunyasi shundan olingan; eng kichigi — xalifalarning otasi Ali; yana Fazl, Muhammad, Ubaydulloh, Luboba va Asmo. Fazl, Muhammad va Ubaydulloh nasl qoldirmay vafot etganlar. Zahabiy uni: «Koʻrkam, chiroyli, boʻyi uzun, salobatli, aqli komil, zehni oʻtkir, kamolot egalaridan edi», deb taʼriflaydi; boshqa oʻrinda: «Oq tanli, uzun boʻyli, sargʻish rang aralashgan, jussador, chiroyli yuzli, sochi yelkasiga tushgan, hino bilan xizob qilardi», deydi. U fath yilida ota-onasi bilan hijrat diyoriga koʻchdi, undan avval musulmon boʻlgan edi; oʻzidan sahih yoʻl bilan: «Men ham, onam ham mustazʼaflardan edik: men bolalardan, onam ayollardan», degani kelgan. Ikrima orqali undan: «Nabiy ﷺ boshimni silab, menga hikmat duosini qildilar», degan soʻz rivoyat qilinadi; yana bir rivoyatda u zot hojatxonadan chiqib, yopib qoʻyilgan idishni koʻrib: «Buni kim qildi?» deganlarida, «Men», deb javob bergan va Rasululloh ﷺ: «Allohim, unga Qurʼon taʼvilini oʻrgat», deb duo qilganlar. Nabiy ﷺ vafot etganlarida uning yoshi haqida ixtilof bor: Saʼid ibn Jubayr orqali «oʻn yoshda edim», boshqa lafzda «Rasululloh ﷺ davrida muhkamni jamlagan edim, u zot vafot etganlarida oʻn yoshda edim», deyilgan; Abu Ishoq yoʻli bilan esa «oʻn besh yoshda va xatna qilingan edim» deb kelgan. Voqidiy uning shiʼbda tugʻilganida ixtilof yoʻqligini, bu hijratdan uch yil avval boʻlganini aytadi va buni Abu Bishr naqlidan sobitroq deb biladi; Ahmad ibn Hanbal Abu Bishr hadisini zaif sanaydi, Zubayr ibn Bakkor esa «oʻn uch yoshda edi», deydi. Abu Saʼid ibn Yunus aytishicha, Ibn Abbos Ibn Abu Sarh bilan Ifriqiyaga gʻazot qilgan va misrliklardan oʻn besh kishi undan rivoyat qilgan. Zahabiy: «U Xolid ibn Valid al-Maxzumiyning xolavachchasidir», deb qoʻshadi.Умматнинг донишманди (ҳабрул-умма), ўз асрининг фақиҳи ва тафсир имоми Абул-Аббос Абдуллоҳ — Расулуллоҳ ﷺ нинг амакилари Аббос ибн Абдулмутталиб ибн Шайба ибн Ҳошимнинг ўғли — ал-Қураший ал-Ҳошимий ал-Маккий, амир, разияллоҳу анҳу. У ҳижратдан уч йил илгари Бану Ҳошим шиъбида туғилган. Онаси Уммул-Фазл Лубоба бинт ал-Ҳорис ал-Ҳилолия; Ибн Манда уни уммул-муъминин Маймунанинг синглиси дейди ва Ибн Аббосни ҳижратдан икки йил олдин туғилган деб айтади. У Набий ﷺ нинг суҳбатларида қарийб ўттиз ой бўлди ва у зотдан салмоқли миқдорда ҳадис ривоят қилди; яна Умар, Али, Муоз, отаси, Абдурраҳмон ибн Авф, Абу Суфён Сахр ибн Ҳарб, Абу Зарр, Убай ибн Каъб, Зайд ибн Собит ва кўп кишилардан ривоят қилди. Қуръонни Убай ва Зайддан ўқиди; унга эса Мужоҳид, Саъид ибн Жубайр ва бир тоифа қироат ўқиди. Ундан ўғли Али, жияни Абдуллоҳ ибн Маъбад, мавлолари Икрима, Миқсам, Курайб ва Абу Маъбад Нофиз, Анас ибн Молик, Абут-Туфайл, Абу Умома ибн Саҳл, акаси Касир ибн ал-Аббос, Урва ибн аз-Зубайр, Убайдуллоҳ ибн Абдуллоҳ, Товус, Абуш-Шаъсо Жобир, Али ибн ал-Ҳусайн, Саъид ибн Жубайр, Мужоҳид ибн Жабр, Қосим ибн Муҳаммад, Ато ибн Абу Рабоҳ, Шаъбий, Ҳасан, Ибн Сийрин, Амр ибн Динор, Заҳҳок ибн Музоҳим, Исмоил ас-Суддий ва бошқа кўплар ривоят қилганлар; «Таҳзиб»да ундан ривоят қилганлар икки юздан уч киши кам деб айтилган. Фарзандларидан энг каттаси Аббос бўлиб, куняси шундан олинган; энг кичиги — халифаларнинг отаси Али; яна Фазл, Муҳаммад, Убайдуллоҳ, Лубоба ва Асмо. Фазл, Муҳаммад ва Убайдуллоҳ насл қолдирмай вафот этганлар. Заҳабий уни: «Кўркам, чиройли, бўйи узун, салобатли, ақли комил, зеҳни ўткир, камолот эгаларидан эди», деб таърифлайди; бошқа ўринда: «Оқ танли, узун бўйли, сарғиш ранг аралашган, жуссадор, чиройли юзли, сочи елкасига тушган, ҳино билан хизоб қиларди», дейди. У фатҳ йилида ота-онаси билан ҳижрат диёрига кўчди, ундан аввал мусулмон бўлган эди; ўзидан саҳиҳ йўл билан: «Мен ҳам, онам ҳам мустазъафлардан эдик: мен болалардан, онам аёллардан», дегани келган. Икрима орқали ундан: «Набий ﷺ бошимни силаб, менга ҳикмат дуосини қилдилар», деган сўз ривоят қилинади; яна бир ривоятда у зот ҳожатхонадан чиқиб, ёпиб қўйилган идишни кўриб: «Буни ким қилди?» деганларида, «Мен», деб жавоб берган ва Расулуллоҳ ﷺ: «Аллоҳим, унга Қуръон таъвилини ўргат», деб дуо қилганлар. Набий ﷺ вафот этганларида унинг ёши ҳақида ихтилоф бор: Саъид ибн Жубайр орқали «ўн ёшда эдим», бошқа лафзда «Расулуллоҳ ﷺ даврида муҳкамни жамлаган эдим, у зот вафот этганларида ўн ёшда эдим», дейилган; Абу Исҳоқ йўли билан эса «ўн беш ёшда ва хатна қилинган эдим» деб келган. Воқидий унинг шиъбда туғилганида ихтилоф йўқлигини, бу ҳижратдан уч йил аввал бўлганини айтади ва буни Абу Бишр нақлидан собитроқ деб билади; Аҳмад ибн Ҳанбал Абу Бишр ҳадисини заиф санайди, Зубайр ибн Баккор эса «ўн уч ёшда эди», дейди. Абу Саъид ибн Юнус айтишича, Ибн Аббос Ибн Абу Сарҳ билан Ифриқияга ғазот қилган ва мисрликлардан ўн беш киши ундан ривоят қилган. Заҳабий: «У Холид ибн Валид ал-Махзумийнинг холаваччасидир», деб қўшади.
Manba: Siyar aʼlam an-nubalo (az-Zahabiy), j. 7, b. 331Манба: Сияр аълам ан-нубало (аз-Заҳабий), ж. 7, б. 331