Muhammad ibn al-Hanafiya

Sayyid, imom Abul-Qosim — Abu Abdulloh ham deyiladi — Muhammad ibn imom Ali ibn Abu Tolib ibn Abdulmuttalib ibn Hoshim al-Qurashiy al-Hoshimiy al-Madaniy, Hasan va Husaynning ogʻa-inisi. Onasi Abu Bakr Siddiq zamonida Yamoma asirlaridan boʻlgan Xavla bint Jaʼfar al-Hanafiyadir; shu sabab u «Ibn al-Hanafiya» deb ataladi. Asmo roziyallohu anhodan rivoyat qilinishicha, u Hanafiyani koʻrgan — qora tanli, sochi goʻzal ayol edi; Alini uni Zul-Majozda sotib olgan. Bir qavlda: Abu Bakr uni Aliga hadya qilgan, deyiladi. Tugʻilgan yili haqida ixtilof bor: «U Abu Bakr vafot etgan yili tugʻilgan» deyiladi; Muhammad ibn Saʼd «tugʻilishi Abu Bakr xalifaligida boʻlgan» degan; Ibn al-Musayyab Umarning xalifaligidan ikki yil qolganda tugʻilganini aytganida, Ibn al-Hanafiya: «Mening ham tugʻilgan yilim shu», degan. U Umarni koʻrgan va undan, otasidan, Abu Hurayradan, Usmondan, Ammor ibn Yosirdan, Muoviyadan va boshqalardan rivoyat qilgan. Undan oʻgʻillari Abdulloh, Hasan, Ibrohim va Avn, shuningdek Solim ibn Abul-Jaʼd, Munzir as-Savriy, Abu Jaʼfar al-Boqir, Abdulloh ibn Muhammad ibn Aqiyl, Amr ibn Dinor, Muhammad ibn Qays ibn Maxrama, Abdulaʼlo ibn Gʻomir as-Saʼlabiy va boshqalar hadis rivoyat qilgan. Ibrohim ibn al-Junayd aytadi: «Alidan Ibn al-Hanafiyaning musnad qilganidan koʻra koʻproq va sahihroq rivoyat qilgan birovni bilmaymiz». Isroil Abdulaʼlodan: uning kunyasi Abul-Qosim edi; u vareʼ, ilmi koʻp kishi edi. Otasi unga ism va kunyani birga qoʻyishi Ali uchun berilgan ruxsat boʻlgani rivoyatlarda keladi: «Ey Allohning Rasuli, sizdan keyin oʻgʻlim tugʻilsa, ismingizni qoʻyib, kunyangiz bilan kunya bersam boʻladimi?» — «Ha», dedilar. U Muoviya va Abdulmalik ibn Marvon huzuriga vakil boʻlib borgan. Abu Osim an-Nabil aytadi: Muhammad ibn Ali Jamal kuni Marvonni yiqitib, koʻksiga oʻtirgan edi; Abdulmalik huzuriga borganida u: «Marvonning koʻksiga oʻtirgan kuningni eslaysanmi?» dedi. «Avf eting, ey amirul-moʻminin», dedi u. Abdulmalik: «Vallohi, buni senga qasos qilmoqchi boʻlib eslatganim yoʻq, faqat bilishimni bilib qoʻygin dedim», dedi. Voqidiy rivoyatiga koʻra, u Madinaga qaytib Baqiʼda uy qurgach, Abdulmalikka yozib izn soʻradi va yetmish sakkizinchi yili Damashqqa keldi; xalifa uni oʻz yaqiniga tushirdi, qarzini toʻlab, barcha hojatlarini bitkazdi. Zahabiy aytadi: u Abdulmalikka moyil edi — yaxshiligi uchun va Ibn az-Zubayrning unga yomonligi tufayli. Abdulmalik unga «amirul-moʻminindan Muhammad ibn Aliga» deb yozganida, u xatning sarlavhasini koʻrib: «Innaa lillah! Tulaqo va Rasululloh ﷺ minbarlarda laʼnatlaganlar!» degan. Shialar uning zamonida u haqda gʻuluvga ketib, imomatini daʼvo qilar, uni «Mahdiy» deb laqablar va oʻlmagan deb daʼvo qilardilar; Zubayr ibn Bakkor Kusayyir Azza va Sayyid Himyariyning shu maʼnodagi sheʼrlarini keltiradi. Oʻzi esa aytardi: «Hasan va Husayn mendan yaxshiroq; ular otam meni ulardan xoli qilib chaqirishini ham bilardilar». Munzir as-Savriydan: u: «Rasululloh ﷺ dan keyin hech kimga najot yoki jannat ahlidan ekaniga guvohlik bermayman, otamga ham», degan. Yana: «Arablardan ikki uy ahli borki, odamlar ularni Allohdan oʻzga tenglar qilib olgan: biz va anavi amakivachchalarimiz — banu Umayya», derdi. Ibn az-Zubayr oʻldirilib, ish Abdulmalik uchun tartibga tushgach, Muhammad unga bayʼat qildi.Саййид, имом Абул-Қосим — Абу Абдуллоҳ ҳам дейилади — Муҳаммад ибн имом Али ибн Абу Толиб ибн Абдулмутталиб ибн Ҳошим ал-Қураший ал-Ҳошимий ал-Маданий, Ҳасан ва Ҳусайннинг оға-иниси. Онаси Абу Бакр Сиддиқ замонида Ямома асирларидан бўлган Хавла бинт Жаъфар ал-Ҳанафиядир; шу сабаб у «Ибн ал-Ҳанафия» деб аталади. Асмо розияллоҳу анҳодан ривоят қилинишича, у Ҳанафияни кўрган — қора танли, сочи гўзал аёл эди; Алини уни Зул-Мажозда сотиб олган. Бир қавлда: Абу Бакр уни Алига ҳадя қилган, дейилади. Туғилган йили ҳақида ихтилоф бор: «У Абу Бакр вафот этган йили туғилган» дейилади; Муҳаммад ибн Саъд «туғилиши Абу Бакр халифалигида бўлган» деган; Ибн ал-Мусайяб Умарнинг халифалигидан икки йил қолганда туғилганини айтганида, Ибн ал-Ҳанафия: «Менинг ҳам туғилган йилим шу», деган. У Умарни кўрган ва ундан, отасидан, Абу Ҳурайрадан, Усмондан, Аммор ибн Ёсирдан, Муовиядан ва бошқалардан ривоят қилган. Ундан ўғиллари Абдуллоҳ, Ҳасан, Иброҳим ва Авн, шунингдек Солим ибн Абул-Жаъд, Мунзир ас-Саврий, Абу Жаъфар ал-Боқир, Абдуллоҳ ибн Муҳаммад ибн Ақийл, Амр ибн Динор, Муҳаммад ибн Қайс ибн Махрама, Абдулаъло ибн Ғомир ас-Саълабий ва бошқалар ҳадис ривоят қилган. Иброҳим ибн ал-Жунайд айтади: «Алидан Ибн ал-Ҳанафиянинг муснад қилганидан кўра кўпроқ ва саҳиҳроқ ривоят қилган бировни билмаймиз». Исроил Абдулаълодан: унинг куняси Абул-Қосим эди; у вареъ, илми кўп киши эди. Отаси унга исм ва куняни бирга қўйиши Али учун берилган рухсат бўлгани ривоятларда келади: «Эй Аллоҳнинг Расули, сиздан кейин ўғлим туғилса, исмингизни қўйиб, кунянгиз билан куня берсам бўладими?» — «Ҳа», дедилар. У Муовия ва Абдулмалик ибн Марвон ҳузурига вакил бўлиб борган. Абу Осим ан-Набил айтади: Муҳаммад ибн Али Жамал куни Марвонни йиқитиб, кўксига ўтирган эди; Абдулмалик ҳузурига борганида у: «Марвоннинг кўксига ўтирган кунингни эслайсанми?» деди. «Авф этинг, эй амирул-мўминин», деди у. Абдулмалик: «Валлоҳи, буни сенга қасос қилмоқчи бўлиб эслатганим йўқ, фақат билишимни билиб қўйгин дедим», деди. Воқидий ривоятига кўра, у Мадинага қайтиб Бақиъда уй қургач, Абдулмаликка ёзиб изн сўради ва етмиш саккизинчи йили Дамашққа келди; халифа уни ўз яқинига туширди, қарзини тўлаб, барча ҳожатларини битказди. Заҳабий айтади: у Абдулмаликка мойил эди — яхшилиги учун ва Ибн аз-Зубайрнинг унга ёмонлиги туфайли. Абдулмалик унга «амирул-мўмининдан Муҳаммад ибн Алига» деб ёзганида, у хатнинг сарлавҳасини кўриб: «Иннаа лиллаҳ! Тулақо ва Расулуллоҳ ﷺ минбарларда лаънатлаганлар!» деган. Шиалар унинг замонида у ҳақда ғулувга кетиб, имоматини даъво қилар, уни «Маҳдий» деб лақаблар ва ўлмаган деб даъво қилардилар; Зубайр ибн Баккор Кусаййир Азза ва Саййид Ҳимярийнинг шу маънодаги шеърларини келтиради. Ўзи эса айтарди: «Ҳасан ва Ҳусайн мендан яхшироқ; улар отам мени улардан холи қилиб чақиришини ҳам билардилар». Мунзир ас-Саврийдан: у: «Расулуллоҳ ﷺ дан кейин ҳеч кимга нажот ёки жаннат аҳлидан эканига гувоҳлик бермайман, отамга ҳам», деган. Яна: «Араблардан икки уй аҳли борки, одамлар уларни Аллоҳдан ўзга тенглар қилиб олган: биз ва анави амакиваччаларимиз — бану Умайя», дерди. Ибн аз-Зубайр ўлдирилиб, иш Абдулмалик учун тартибга тушгач, Муҳаммад унга байъат қилди.

Manba: Siyar aʼlam an-nubalo (az-Zahabiy), j. 8, b. 110Манба: Сияр аълам ан-нубало (аз-Заҳабий), ж. 8, б. 110