Xolid ibn Valid al-Maxzumiy (Sayfulloh)
خالد بن الوليد المخزومي
Sayfulloh · Sahobiy · Mujohid · Komandon
Siyar aʼlam an-nubalo (az-Zahabiy)Сияр аълам ан-нубало (аз-Заҳабий)
Xolid ibn al-Valid ibn al-Mugʻira ibn Abdulloh ibn Umar ibn Maxzum ibn Yaqaza ibn Kaʼb — Allohning qilichi, islomning suvorisi, jang maydonlarining sheri, sayyid, imom, ulugʻ amir, mujohidlar sarkardasi Abu Sulaymon al-Qurashiy al-Maxzumiy al-Makkiy; mumin onalari Maymuna bint al-Horisning jiyani. U sakkizinchi yilning safar oyida musulmon boʻlib hijrat qildi, soʻng gʻazotga chiqdi va Muʼta gʻazotida qatnashdi. Rasululloh ﷺ tayinlagan uch amir — ozod qilgani Zayd, amakivachchasi Zul-janohayn Jaʼfar va Ibn Ravoha — shahid boʻlib, lashkar amirsiz qolganda Xolid darhol boshchilikni oldi, bayroqni koʻtarib dushmanga hujum qildi va gʻalaba shu bilan boʻldi. Paygʻambar ﷺ uni «Allohning qilichi» deb atadilar va: «Xolid — Alloh mushriklarga qarshi yalangʻochlagan qilichlardan bir qilichdir», dedilar. U Fath va Hunaynda qatnashdi, Paygʻambar ﷺ hayotlarida amirlik qildi, sovut-yarogʻini Alloh yoʻlida vaqf qildi. Riddat ahli va Musaylima bilan urushdi, Iroqqa gʻazot qilib gʻolib keldi, soʻng Samova sahrosini kesib oʻtib, Iroq chegarasidan Shom boshigacha boʻlgan biyobonni oʻzi bilan bir lashkar bilan besh kechada bosib oʻtdi; Shom janglarida ishtirok etdi. Tanasida bir qarich joy qolmaganki, unda shahidlar muhri boʻlmasa. Manoqibi koʻp: Siddiq uni barcha lashkar amirlari ustidan amir qildi; Damashqni qamal qilib, uni Xolid bilan Abu Ubayda fath etdilar. U oltmish yil umr koʻrdi, koʻplab botirlarni oʻldirdi va oʻz toʻshagida vafot etdi — qoʻrqoqlarning koʻzi yorimasin! Himsda 21-yilda vafot etdi; qabri Hims darvozasida boʻlib, ulugʻ eʼtiborga ega. Undan xolasining oʻgʻli Abdulloh ibn Abbos, Qays ibn Abu Hozim, Miqdom ibn Maʼdikarib, Jubayr ibn Nufayr, Shaqiq ibn Salama va boshqalar hadis rivoyat qilganlar; hadislari oz. Muslim Ibn Abbos orqali keltiradi: Xolid Rasululloh ﷺ bilan xolasi Maymuna huzuriga kirdi; u yerda Najddan opasi Hufayda bint al-Horis olib kelgan qovurilgan kaltakesak bor edi. Rasululloh ﷺ qoʻllarini tortdilar; Xolid: «U haromdirmi, yo Rasululloh?» dedi. «Yoʻq, lekin u qavmim yerida boʻlmagan, shuning uchun undan koʻnglim tortmaydi», dedilar; Xolid uni tortib olib yedi, Rasululloh ﷺ qarab turdilar va qaytarmadilar. Yana rivoyat qilinishicha, Xolid: «Yo Rasululloh, jinlardan bir makkor menga makr qilyapti», deganda unga Allohning tomom kalimalari bilan panoh soʻrash duosini oʻrgatdilar va Alloh uni undan ketkazdi. Amr ibn al-Os aytadi: «Islomga kirganimizdan beri Rasululloh ﷺ urushda men bilan Xoliddan boshqa hech kimni teng koʻrmadilar». Xolid Lot va Uzzoning oldiga borib: «Ey Uzzo, sening kufringga laʼnat, poklik senga emas — men Allohning seni xor qilganini koʻrdim», dedi. Qatoda aytadi: Xolid Uzzoga borib, uning burnini bolta bilan sindirdi; Paygʻambar ﷺ uni Uzzoga yuborganlarida qora, sochi toʻzgʻigan bir ayol chiqishini aytgan edilar; Xolid unga hamla qilib oʻldirdi va: «Uzzo ketdi, bugundan keyin Uzzo yoʻq», dedi. Ibn Umar aytadi: Paygʻambar ﷺ Xolidni Banu Jazimaga yubordilar, u esa oʻldirdi va asir oldi; shunda Paygʻambar ﷺ qoʻllarini koʻtarib ikki marta: «Allohim, Xolid qilgan ishdan Senga bezorlik izhor qilaman», dedilar. Voqidiy naqlicha, Xolid Banu Jazimadagi ishidan soʻng qaytganda Ibn Avf uni ayblab: «Johiliyat ishini tutding, ularni amaking Fokih uchun oʻldirding», dedi; Xolid: «Otangning qotilligi uchun olganman», deganda Abdurrahmon: «Yolgʻon aytding, otamning qotilini oʻz qoʻlim bilan oʻldirganman», dedi. Rasululloh ﷺ Xoliddan yuz oʻgirib, gʻazablanib: «Ey Xolid! Ashoblarimni menga qoʻying…», dedilar. Zahabiy aytadi: bu isnodda Voqidiy bor; Xolidning oʻz ijtihodi bor edi, shuning uchun ham Paygʻambar ﷺ undan diyatlarini talab qilmadilar. Yana naql qilinishicha, Vidoʻ hajjida sochlarini oldirganlarida peshona sochlarini Xolidga berdilar, u esa uni qalpogʻining old tomoniga tikib qoʻydi va shundan soʻng qaysi dushmanni uchratsa, uni yengardi. Uni Himsda gʻusl qilgan kishi: «Kiyimi ostiga qaradim — badanida qilich zarbi, nayza sanchigʻi yoki oʻq yarasidan xoli sogʻ joy yoʻq edi», degan.Холид ибн ал-Валид ибн ал-Муғира ибн Абдуллоҳ ибн Умар ибн Махзум ибн Яқаза ибн Каъб — Аллоҳнинг қиличи, исломнинг сувориси, жанг майдонларининг шери, саййид, имом, улуғ амир, мужоҳидлар саркардаси Абу Сулаймон ал-Қураший ал-Махзумий ал-Маккий; мумин оналари Маймуна бинт ал-Ҳориснинг жияни. У саккизинчи йилнинг сафар ойида мусулмон бўлиб ҳижрат қилди, сўнг ғазотга чиқди ва Муъта ғазотида қатнашди. Расулуллоҳ ﷺ тайинлаган уч амир — озод қилгани Зайд, амакиваччаси Зул-жаноҳайн Жаъфар ва Ибн Равоҳа — шаҳид бўлиб, лашкар амирсиз қолганда Холид дарҳол бошчиликни олди, байроқни кўтариб душманга ҳужум қилди ва ғалаба шу билан бўлди. Пайғамбар ﷺ уни «Аллоҳнинг қиличи» деб атадилар ва: «Холид — Аллоҳ мушрикларга қарши яланғочлаган қиличлардан бир қиличдир», дедилар. У Фатҳ ва Ҳунайнда қатнашди, Пайғамбар ﷺ ҳаётларида амирлик қилди, совут-яроғини Аллоҳ йўлида вақф қилди. Риддат аҳли ва Мусайлима билан урушди, Ироққа ғазот қилиб ғолиб келди, сўнг Самова саҳросини кесиб ўтиб, Ироқ чегарасидан Шом бошигача бўлган биёбонни ўзи билан бир лашкар билан беш кечада босиб ўтди; Шом жангларида иштирок этди. Танасида бир қарич жой қолмаганки, унда шаҳидлар муҳри бўлмаса. Маноқиби кўп: Сиддиқ уни барча лашкар амирлари устидан амир қилди; Дамашқни қамал қилиб, уни Холид билан Абу Убайда фатҳ этдилар. У олтмиш йил умр кўрди, кўплаб ботирларни ўлдирди ва ўз тўшагида вафот этди — қўрқоқларнинг кўзи ёримасин! Ҳимсда 21-йилда вафот этди; қабри Ҳимс дарвозасида бўлиб, улуғ эътиборга эга. Ундан холасининг ўғли Абдуллоҳ ибн Аббос, Қайс ибн Абу Ҳозим, Миқдом ибн Маъдикариб, Жубайр ибн Нуфайр, Шақиқ ибн Салама ва бошқалар ҳадис ривоят қилганлар; ҳадислари оз. Муслим Ибн Аббос орқали келтиради: Холид Расулуллоҳ ﷺ билан холаси Маймуна ҳузурига кирди; у ерда Нажддан опаси Ҳуфайда бинт ал-Ҳорис олиб келган қовурилган калтакесак бор эди. Расулуллоҳ ﷺ қўлларини тортдилар; Холид: «У ҳаромдирми, ё Расулуллоҳ?» деди. «Йўқ, лекин у қавмим ерида бўлмаган, шунинг учун ундан кўнглим тортмайди», дедилар; Холид уни тортиб олиб еди, Расулуллоҳ ﷺ қараб турдилар ва қайтармадилар. Яна ривоят қилинишича, Холид: «Ё Расулуллоҳ, жинлардан бир маккор менга макр қиляпти», деганда унга Аллоҳнинг томом калималари билан паноҳ сўраш дуосини ўргатдилар ва Аллоҳ уни ундан кетказди. Амр ибн ал-Ос айтади: «Исломга кирганимиздан бери Расулуллоҳ ﷺ урушда мен билан Холиддан бошқа ҳеч кимни тенг кўрмадилар». Холид Лот ва Уззонинг олдига бориб: «Эй Уззо, сенинг куфрингга лаънат, поклик сенга эмас — мен Аллоҳнинг сени хор қилганини кўрдим», деди. Қатода айтади: Холид Уззога бориб, унинг бурнини болта билан синдирди; Пайғамбар ﷺ уни Уззога юборганларида қора, сочи тўзғиган бир аёл чиқишини айтган эдилар; Холид унга ҳамла қилиб ўлдирди ва: «Уззо кетди, бугундан кейин Уззо йўқ», деди. Ибн Умар айтади: Пайғамбар ﷺ Холидни Бану Жазимага юбордилар, у эса ўлдирди ва асир олди; шунда Пайғамбар ﷺ қўлларини кўтариб икки марта: «Аллоҳим, Холид қилган ишдан Сенга безорлик изҳор қиламан», дедилар. Воқидий нақлича, Холид Бану Жазимадаги ишидан сўнг қайтганда Ибн Авф уни айблаб: «Жоҳилият ишини тутдинг, уларни амакинг Фокиҳ учун ўлдирдинг», деди; Холид: «Отангнинг қотиллиги учун олганман», деганда Абдурраҳмон: «Ёлғон айтдинг, отамнинг қотилини ўз қўлим билан ўлдирганман», деди. Расулуллоҳ ﷺ Холиддан юз ўгириб, ғазабланиб: «Эй Холид! Ашобларимни менга қўйинг…», дедилар. Заҳабий айтади: бу иснодда Воқидий бор; Холиднинг ўз ижтиҳоди бор эди, шунинг учун ҳам Пайғамбар ﷺ ундан диятларини талаб қилмадилар. Яна нақл қилинишича, Видў ҳажжида сочларини олдирганларида пешона сочларини Холидга бердилар, у эса уни қалпоғининг олд томонига тикиб қўйди ва шундан сўнг қайси душманни учраца, уни енгарди. Уни Ҳимсда ғусл қилган киши: «Кийими остига қарадим — баданида қилич зарби, найза санчиғи ёки ўқ ярасидан холи соғ жой йўқ эди», деган.
Manba: Siyar aʼlam an-nubalo (az-Zahabiy), j. 4, b. 366Манба: Сияр аълам ан-нубало (аз-Заҳабий), ж. 4, б. 366
al-Bidoya van-nihoya (Ibn Kasir)ал-Бидоя ван-ниҳоя (Ибн Касир)
Abu Bakr Siddiq uni ridda ahli bilan urushga amir qilganida: «Rasulullohning ﷺ: „Allohning yaxshi bandasi va urugʻning yaxshi birodari Xolid ibn Valid; Xolid ibn Valid Allohning qilichlaridan bir qilich, Alloh uni kofirlar va munofiqlarga qarshi qinidan chiqardi“, deganlarini eshitganman», degan. Umar ibn Xattob Abu Ubaydani Shomga vali qilib, Xolidni ishdan olganida, Xolid: «Sizlarga bu ummatning aminini yubordi; Rasulullohning ﷺ: „Bu ummatning amini Abu Ubayda ibn Jarrohdir“, deganlarini eshitganman», dedi. Abu Ubayda esa: «Men Rasulullohning ﷺ: „Xolid Allohning qilichlaridan bir qilich, urugʻning naqadar yaxshi yigiti“, deganlarini eshitganman», dedi. Sahihda: «Xolidga kelsak, sizlar unga zulm qilyapsizlar — u sovutlari va qullarini Alloh yoʻlida vaqf qilib qoʻygan», deyilgan. U Fathda, Hunaynda qatnashdi va Nabiy ﷺ hayotliklarida Banu Jaziymaga amir boʻlib gʻazot qildi; Xaybarda qatnashgani haqida ixtilof bor. Makkaga qoʻshinning bir qismiga amir boʻlib kirdi va Qurayshdan koʻp kishini oʻldirdi. Rasululloh ﷺ uni Havozinning butxonasi Uzzoga yubordilar va u avval uning choʻqqisini sindirdi.Абу Бакр Сиддиқ уни ридда аҳли билан урушга амир қилганида: «Расулуллоҳнинг ﷺ: „Аллоҳнинг яхши бандаси ва уруғнинг яхши биродари Холид ибн Валид; Холид ибн Валид Аллоҳнинг қиличларидан бир қилич, Аллоҳ уни кофирлар ва мунофиқларга қарши қинидан чиқарди“, деганларини эшитганман», деган. Умар ибн Хаттоб Абу Убайдани Шомга вали қилиб, Холидни ишдан олганида, Холид: «Сизларга бу умматнинг аминини юборди; Расулуллоҳнинг ﷺ: „Бу умматнинг амини Абу Убайда ибн Жарроҳдир“, деганларини эшитганман», деди. Абу Убайда эса: «Мен Расулуллоҳнинг ﷺ: „Холид Аллоҳнинг қиличларидан бир қилич, уруғнинг нақадар яхши йигити“, деганларини эшитганман», деди. Саҳиҳда: «Холидга келсак, сизлар унга зулм қиляпсизлар — у совутлари ва қулларини Аллоҳ йўлида вақф қилиб қўйган», дейилган. У Фатҳда, Ҳунайнда қатнашди ва Набий ﷺ ҳаётликларида Бану Жазиймага амир бўлиб ғазот қилди; Хайбарда қатнашгани ҳақида ихтилоф бор. Маккага қўшиннинг бир қисмига амир бўлиб кирди ва Қурайшдан кўп кишини ўлдирди. Расулуллоҳ ﷺ уни Ҳавозиннинг бутхонаси Уззога юбордилар ва у аввал унинг чўққисини синдирди.
Manba: al-Bidoya van-nihoya (Ibn Kasir), b. 3438Манба: ал-Бидоя ван-ниҳоя (Ибн Касир), б. 3438
at-Tarix al-kabir (al-Buxoriy)ат-Тарих ал-кабир (ал-Бухорий)
Umar davrida vafot etgan. Muhojirlardan. Paygʻambar ﷺ uni Sayfulloh deb atagan. Buni Sulaymon ibn Harb, al-Asvad ibn Shaybondan, u Xolid ibn Sumaydan, u Abdulloh ibn Riyohdan, u Abu Qatodadan aytdi. Amr ibn Marzuq va Muhammad ibn Jaʼfar, Shuʼbadan, u Salama ibn Kuhayldan, u Muhammad ibn Abdurrahmon ibn Yaziddan, u otasidan, u al-Ashtardan aytdilar: Xolid ibn al-Valid bilan Ammor orasida gap boʻldi, Xolid uni Paygʻambarga ﷺ shikoyat qildi. U: «Kim Ammorni soʻksa, Alloh uni soʻkadi», dedi. Salama aytdi: yoki shunga yaqin soʻz. Molik ibn Ismoil aytdi: bizga Masʼud ibn Saʼd, al-Hasan ibn Ubaydullohdan, u Muhammad ibn Shaddoddan, u Abdurrahmon ibn Yaziddan, u al-Ashtardan, u Xoliddan aytdi: Paygʻambar ﷺ meni bir sariyyaga yubordi va: «Ey Xolid, Ammorni soʻkma», dedi.Умар даврида вафот этган. Муҳожирлардан. Пайғамбар ﷺ уни Сайфуллоҳ деб атаган. Буни Сулаймон ибн Ҳарб, ал-Асвад ибн Шайбондан, у Холид ибн Сумайдан, у Абдуллоҳ ибн Риёҳдан, у Абу Қатодадан айтди. Амр ибн Марзуқ ва Муҳаммад ибн Жаъфар, Шуъбадан, у Салама ибн Куҳайлдан, у Муҳаммад ибн Абдурраҳмон ибн Язиддан, у отасидан, у ал-Аштардан айтдилар: Холид ибн ал-Валид билан Аммор орасида гап бўлди, Холид уни Пайғамбарга ﷺ шикоят қилди. У: «Ким Амморни сўкса, Аллоҳ уни сўкади», деди. Салама айтди: ёки шунга яқин сўз. Молик ибн Исмоил айтди: бизга Масъуд ибн Саъд, ал-Ҳасан ибн Убайдуллоҳдан, у Муҳаммад ибн Шаддоддан, у Абдурраҳмон ибн Язиддан, у ал-Аштардан, у Холиддан айтди: Пайғамбар ﷺ мени бир сарийяга юборди ва: «Эй Холид, Амморни сўкма», деди.
Manba: at-Tarix al-kabir (al-Buxoriy), j. 3, b. 537Манба: ат-Тарих ал-кабир (ал-Бухорий), ж. 3, б. 537