as-Saffoh (Abul-Abbos Abdulloh ibn Muhammad)

Xalifa Abul-Abbos Abdulloh ibn Muhammad ibn Aliy ibn ummat donishmandi Abdulloh ibn Abbos ibn Abdulmuttalib ibn Hoshim ibn Abdu Manof — al-Qurashiy, al-Hoshimiy, al-Abbosiy. Bani Abbosdan boʻlgan birinchi xalifa. U yosh, koʻrkam, salobatli, oq tanli, novcha va vazmin edi. Xuroson tomonda ish ular foydasiga kuchayganida, Saffoh va ahli Marvon al-Himorning qoʻshinidan qochib Kufaga kelishdi; soʻng bir yuz oʻttiz ikkinchi yil rabiul-avvalining uchinchi kunida unga bayʼat qilindi. Keyin u amakisi Abdulloh [ibn Aliy]ni qoʻshin bilan joʻnatdi; u Marvon al-Himor bilan Kashof(?)da toʻqnashdi — bu ulkan jang boʻldi; soʻngra Marvonning toʻdasi tarqab ketdi va uning baxti oʻralib qoldi. Lekin Saffohning kunlari uzoq boʻlmadi: u bir yuz oʻttiz oltinchi yil zulhijjasida vafot etdi va bir qavlga koʻra yigirma sakkiz yil yashadi. Haysam ibn Adiy bilan Ibn al-Kalbiy: «U oʻttiz uch yil yashadi», deyishgan. Undan keyin akasi Mansur (xalifalikka) turdi. Yana aytilishicha, uning tugʻilgani bir yuz beshinchi yildir. Aytilishicha: Ol Abbos qochib Kufaga chiqishdi va Abu Salama al-Xallolning huzuriga tushishdi, u esa ularni uyidagi yerostiga yashirdi. Abu Muslim Xurosonni egallab olgan va ularga chiqadigan kunni belgilagan edi; ular otliqlar, eshaklilar va piyodalardan iborat katta toʻda bilan chiqishdi. Xallol yerosti yoʻlagiga tushib: «Ey Abdulloh, qoʻlingni uzat!» deb qichqirdi; ikki aka-uka bir-biridan oʻzib unga intilishdi. U: «Qaysi biringizda alomat bor?» dedi. Mansur aytadi: shunda men orqaga surilganimni bildim, chunki menda alomat yoʻq edi; akam esa alomatni — «Biz esa yer yuzida zaif sanalgan kishilarga ehson qilishni va ularni imomlar qilishni…» oyatini [Qasas: 5] tilovat qildi. Shunda Abu Salama unga bayʼat qildi va hammalari Kufa jomeʼiga chiqishdi; unga bayʼat qilindi va u odamlarga xutba qilib turib: «Alloh Bani Umayyaga bir muddat muhlat berdi, qachonki ular gʻazablantirgach…» der edi.Халифа Абул-Аббос Абдуллоҳ ибн Муҳаммад ибн Алий ибн уммат донишманди Абдуллоҳ ибн Аббос ибн Абдулмутталиб ибн Ҳошим ибн Абду Маноф — ал-Қураший, ал-Ҳошимий, ал-Аббосий. Бани Аббосдан бўлган биринчи халифа. У ёш, кўркам, салобатли, оқ танли, новча ва вазмин эди. Хуросон томонда иш улар фойдасига кучайганида, Саффоҳ ва аҳли Марвон ал-Ҳиморнинг қўшинидан қочиб Куфага келишди; сўнг бир юз ўттиз иккинчи йил рабиул-аввалининг учинчи кунида унга байъат қилинди. Кейин у амакиси Абдуллоҳ [ибн Алий]ни қўшин билан жўнатди; у Марвон ал-Ҳимор билан Кашоф(?)да тўқнашди — бу улкан жанг бўлди; сўнгра Марвоннинг тўдаси тарқаб кетди ва унинг бахти ўралиб қолди. Лекин Саффоҳнинг кунлари узоқ бўлмади: у бир юз ўттиз олтинчи йил зулҳижжасида вафот этди ва бир қавлга кўра йигирма саккиз йил яшади. Ҳайсам ибн Адий билан Ибн ал-Калбий: «У ўттиз уч йил яшади», дейишган. Ундан кейин акаси Мансур (халифаликка) турди. Яна айтилишича, унинг туғилгани бир юз бешинчи йилдир. Айтилишича: Ол Аббос қочиб Куфага чиқишди ва Абу Салама ал-Халлолнинг ҳузурига тушишди, у эса уларни уйидаги еростига яширди. Абу Муслим Хуросонни эгаллаб олган ва уларга чиқадиган кунни белгилаган эди; улар отлиқлар, эшаклилар ва пиёдалардан иборат катта тўда билан чиқишди. Халлол ерости йўлагига тушиб: «Эй Абдуллоҳ, қўлингни узат!» деб қичқирди; икки ака-ука бир-биридан ўзиб унга интилишди. У: «Қайси бирингизда аломат бор?» деди. Мансур айтади: шунда мен орқага сурилганимни билдим, чунки менда аломат йўқ эди; акам эса аломатни — «Биз эса ер юзида заиф саналган кишиларга эҳсон қилишни ва уларни имомлар қилишни…» оятини [Қасас: 5] тиловат қилди. Шунда Абу Салама унга байъат қилди ва ҳаммалари Куфа жомеъига чиқишди; унга байъат қилинди ва у одамларга хутба қилиб туриб: «Аллоҳ Бани Умайяга бир муддат муҳлат берди, қачонки улар ғазаблантиргач…» дер эди.

Manba: Siyar aʼlam an-nubalo (az-Zahabiy), j. 10, b. 77Манба: Сияр аълам ан-нубало (аз-Заҳабий), ж. 10, б. 77