as-Sayyid Yahyo ibn Muhammad ibn Abdulloh ibn al-Husayn ibn al-Imom al-Qosim ibn Muhammad as-Sanʼoniy

Ilmni Sanʼoda ulamodan bir jamoadan olgan va fiqhda hamda boshqasida ulush olgan. Imomiya hazratining qozilaridan biri, balki qozilarning raisi edi, ammo qozi alloma Yahyo ibn Solih as-Sahuliy bilan birga boʻlganda qoʻlida hech ish yoʻq edi. Vazmin, ogʻir-bosiq, ixtilofi kam, raislikni sevmaydigan, nizolarni hal qilishda xatarli ishlarga otilmaydigan edi — istaganida qoʻli kuchli va zarbi ulugʻ boʻlardi, chunki Imom xonadonidan va yoshi ulugʻ edi. Mashgʻulligining koʻpi tib bilan boʻlib, Sanʼoda kasallarni davolashda unga tayanilardi; unda zohir baraka bor edi — bir kasalni davolab, u shifo topmasligi kam boʻlardi. Bunga haq olmas, balki koʻp kambagʻallarga qiymati va miqdori bor dorilarni ham beray derdi. Davolashlarida odamlar bir-biriga aytadigan voqealari bor: ishonchlilardan biri ash-Shavkoniyga xabar berdiki, bir kishiga kasal tegib, ikki yelkasi shishib, suyakdek qattiq boʻlib qolgan — barmoq bilan qattiq bosilsa ham botmas va iz qolmasdi; xabarchi tarjima sohibiga borib buni vasf qilganda, u: «Bu kasalning sababi shuki, u boshiga tegib teri bilan iflos boʻladigan qalpogʻini qoʻyganda, uni chayon chaqib, unda zahardan bir narsa qolgan; keyin qalpoqni boshiga kiyib terlagan va u soch teshiklaridan tushib, ikki yelkada tiqilib qolgan — u shubhasiz oʻladi» degan va u kasal aytganidek vafot etgan. Bunday ajoyib-gʻaroyibotlari bor — holbuki tib ilmini mashhur shayxlardan olmagan, foydasi mutolaa, takror sinov va mashqdan edi; oʻzidan keyin oʻzidek kishi qoldirmadi va odamlar unga koʻp afsuslandi. ash-Shavkoniyning oʻzi guvoh boʻlgan narsalardan: otasiga qorin shishishi va qattiq tortishish yuz berganda, ash-Shavkoniy unga yozib buni vasf qilgan; u paxta urugʻi aralashtirilgan gulob suvini ichishi yaxshi deb javob bergan. ash-Shavkoniy bunga hayron boʻlib, ichida «Bu dori faqat issiqlik gʻolib kishiga yaraydi, qorin shishishi esa faqat sovuqlikdan boʻladi» dedi va buni otasiga aytmaslikni oʻyladi; kasal ogʻirlashib, oʻlib qolishidan qoʻrqqach, tarjima sohibi vasf qilgan dorini bildirdi — otasi uni chaqirtirib ichdi va oʻsha soatda shifo topdi, shish izi ketdi; oʻshanda otasining yoshi yetmishlarda edi. Tarjima sohibi rajab oyining birinchi kunida vafot etgan.Илмни Санъода уламодан бир жамоадан олган ва фиқҳда ҳамда бошқасида улуш олган. Имомия ҳазратининг қозиларидан бири, балки қозиларнинг раиси эди, аммо қози аллома Яҳё ибн Солиҳ ас-Саҳулий билан бирга бўлганда қўлида ҳеч иш йўқ эди. Вазмин, оғир-босиқ, ихтилофи кам, раисликни севмайдиган, низоларни ҳал қилишда хатарли ишларга отилмайдиган эди — истаганида қўли кучли ва зарби улуғ бўларди, чунки Имом хонадонидан ва ёши улуғ эди. Машғуллигининг кўпи тиб билан бўлиб, Санъода касалларни даволашда унга таяниларди; унда зоҳир барака бор эди — бир касални даволаб, у шифо топмаслиги кам бўларди. Бунга ҳақ олмас, балки кўп камбағалларга қиймати ва миқдори бор дориларни ҳам берай дерди. Даволашларида одамлар бир-бирига айтадиган воқеалари бор: ишончлилардан бири аш-Шавконийга хабар бердики, бир кишига касал тегиб, икки елкаси шишиб, суякдек қаттиқ бўлиб қолган — бармоқ билан қаттиқ босилса ҳам ботмас ва из қолмасди; хабарчи таржима соҳибига бориб буни васф қилганда, у: «Бу касалнинг сабаби шуки, у бошига тегиб тери билан ифлос бўладиган қалпоғини қўйганда, уни чаён чақиб, унда заҳардан бир нарса қолган; кейин қалпоқни бошига кийиб терлаган ва у соч тешикларидан тушиб, икки елкада тиқилиб қолган — у шубҳасиз ўлади» деган ва у касал айтганидек вафот этган. Бундай ажойиб-ғаройиботлари бор — ҳолбуки тиб илмини машҳур шайхлардан олмаган, фойдаси мутолаа, такрор синов ва машқдан эди; ўзидан кейин ўзидек киши қолдирмади ва одамлар унга кўп афсусланди. аш-Шавконийнинг ўзи гувоҳ бўлган нарсалардан: отасига қорин шишиши ва қаттиқ тортишиш юз берганда, аш-Шавконий унга ёзиб буни васф қилган; у пахта уруғи аралаштирилган гулоб сувини ичиши яхши деб жавоб берган. аш-Шавконий бунга ҳайрон бўлиб, ичида «Бу дори фақат иссиқлик ғолиб кишига ярайди, қорин шишиши эса фақат совуқликдан бўлади» деди ва буни отасига айтмасликни ўйлади; касал оғирлашиб, ўлиб қолишидан қўрққач, таржима соҳиби васф қилган дорини билдирди — отаси уни чақиртириб ичди ва ўша соатда шифо топди, шиш изи кетди; ўшанда отасининг ёши етмишларда эди. Таржима соҳиби ражаб ойининг биринчи кунида вафот этган.

Manba: al-Badr at-Toliʼ (ash-Shavkoniy), b. 342Манба: ал-Бадр ат-Толиъ (аш-Шавконий), б. 342