Hammod ibn Salama
حماد بن سلمة
Tobe' at-tobi'iyn · Muhaddis
Siyar aʼlam an-nubalo (az-Zahabiy)Сияр аълам ан-нубало (аз-Заҳабий)
U Ibn Dinor — imom, namunali zot, shayxul-islom Abu Salama al-Basriy an-Nahviy al-Bazzoz al-Xiraqiy al-Bitoiniy boʻlib, Rabia ibn Molik xonadonining mavlosi va Humayd at-Tavilning singlisidan tugʻilgan jiyanidir. U Ibn Abu Mulaykadan — bu uning eng katta shayxi — hamda Anas ibn Sirin, Muhammad ibn Ziyod al-Qurashiy, Abu Jamra Nasr ibn Imron ad-Dubaʼiy, Sobit al-Bunoniy, Ammor ibn Abu Ammor, Abdulloh ibn Kasir ad-Doriy al-Muqriy, Abu Imron al-Javniy, Qatoda ibn Diʼoma, Simok ibn Harb, togʻasi Humayd, faqih Hammod ibn Abu Sulaymon, Ayyub as-Saxtiyoniy, Yunus ibn Ubayd, Amr ibn Dinor, Abuz-Zubayr al-Makkiy, Ato ibn as-Soib va boshqa son-sanoqsiz kishilardan hadis eshitgan. Undan Ibn Jurayj, Abdulloh ibn Muborak, Yahyo al-Qatton, Harami ibn Umora, Abdurrahmon ibn Mahdiy, Abu Nuaym, Affon, al-Qaʼnabiy, Muso ibn Ismoil, Shaybon ibn Farrux, Hudba ibn Xolid va yana koʻp xaloyiq rivoyat qilgan. Undan eshitganini daʼvo qilgan eng oxirgi kishi matruk va tuhmatga qolgan Ahmad ibn Abu Sulaymon al-Qavoririy boʻlib, uni Muhammad ibn Naxlad al-Attor 270 h.da uchratgan. U Osim va Ibn Kasirdan qiroat harflarini rivoyat qilgan. Shuʼba aytadi: Hammod menga Ammor ibn Abu Ammordan foyda yetkazardi. Vuhayb ibn Xolid: «Hammod ibn Salama sayyidimiz va eng bilimdonimizdir», degan. Ahmad ibn Hanbal uni Ali ibn Zayd ibn Judʼon hadisini boshqalardan yaxshiroq biluvchi sanagan hamda: «Sobit al-Bunoniyni odamlarning eng biluvchisi Hammoddir, Humayd at-Tavilda esa u eng ishonchlisidir», degan. Ibn Maʼin uni siqa degan; Ali ibn al-Madiniy: «U menimcha bir qancha roviylarda hujjatdir; kim Hammod haqida gap qilsa, uni [din borasida] tuhmat qilinglar», degan. Zahabiy oʻzi qoʻshadi: u ilm daryolaridan bir daryo edi, rivoyati kengligi sabab unda vahmlar bor, u saduq va hujjatdir, inshaalloh, ammo puxtalikda Hammod ibn Zayddek emas. Buxoriy uning hadisini keltirishdan qochib, faqat «Riqoq»da bittasini chiqargan; shunday boʻlsa-da hadisi hasan darajasidan pastga tushmaydi, Muslim esa Sobit va Humayddan qilgan rivoyatlarini asl kitobiga kiritgan. Hokim uning hifzi yomonligi va bir isnodda bir necha kishini bir lafz bilan jamlagani haqida gapirilganini eslatadi; Ibn Hibbon esa undan chetlanganlarni insofsizlikda ayblab, Basrada Hammoddek kishi yoʻq edi, uni faqat muʼtaziliy yoki jahmiy taʼna qilardi, deydi. Abdurrahmon ibn Mahdiy: agar Hammodga «ertaga oʻlasan» deyilsa ham, amaliga biror narsa qoʻsha olmasdi, degan. Affon: «Undan obidroq kishini koʻrganman, lekin yaxshilikka, Qurʼon oʻqishga va Alloh uchun amal qilishga undan qattiqroq yopishganini koʻrmadim», deydi. Muso ibn Ismoil at-Tabuzakiy: «Hammodni kulgan holda koʻrmadim desam, rost aytgan boʻlaman», deb uning kunini hadis aytish, qiroat, tasbeh va namozga taqsimlaganini aytadi. Al-Ijliy otasidan rivoyat qiladi: u mushafga qarab yuz oyat oʻqimaguncha hadis aytmasdi. Bozorida bir kiyimdan bir-ikki habba foyda koʻrsa, savatini bogʻlab, boshqa hech narsa sotmasdi. «Amir seni huzurida ʼQul huvallohu ahadʼni oʻqishga chaqirsa, borma», «kim hadisni Allohdan oʻzgasi uchun talab qilsa, makr qilinadi», derdi. Yunus ibn Muhammad al-Muaddibning aytishicha, u masjidda namoz oʻqib turib vafot etgan.У Ибн Динор — имом, намунали зот, шайхул-ислом Абу Салама ал-Басрий ан-Наҳвий ал-Баззоз ал-Хирақий ал-Битоиний бўлиб, Рабиа ибн Молик хонадонининг мавлоси ва Ҳумайд ат-Тавилнинг синглисидан туғилган жиянидир. У Ибн Абу Мулайкадан — бу унинг энг катта шайхи — ҳамда Анас ибн Сирин, Муҳаммад ибн Зиёд ал-Қураший, Абу Жамра Наср ибн Имрон ад-Дубаъий, Собит ал-Буноний, Аммор ибн Абу Аммор, Абдуллоҳ ибн Касир ад-Дорий ал-Муқрий, Абу Имрон ал-Жавний, Қатода ибн Диъома, Симок ибн Ҳарб, тоғаси Ҳумайд, фақиҳ Ҳаммод ибн Абу Сулаймон, Айюб ас-Сахтиёний, Юнус ибн Убайд, Амр ибн Динор, Абуз-Зубайр ал-Маккий, Ато ибн ас-Соиб ва бошқа сон-саноқсиз кишилардан ҳадис эшитган. Ундан Ибн Журайж, Абдуллоҳ ибн Муборак, Яҳё ал-Қаттон, Ҳарами ибн Умора, Абдурраҳмон ибн Маҳдий, Абу Нуайм, Аффон, ал-Қаънабий, Мусо ибн Исмоил, Шайбон ибн Фаррух, Ҳудба ибн Холид ва яна кўп халойиқ ривоят қилган. Ундан эшитганини даъво қилган энг охирги киши матрук ва туҳматга қолган Аҳмад ибн Абу Сулаймон ал-Қаворирий бўлиб, уни Муҳаммад ибн Нахлад ал-Аттор 270 ҳ.да учратган. У Осим ва Ибн Касирдан қироат ҳарфларини ривоят қилган. Шуъба айтади: Ҳаммод менга Аммор ибн Абу Аммордан фойда етказарди. Вуҳайб ибн Холид: «Ҳаммод ибн Салама саййидимиз ва энг билимдонимиздир», деган. Аҳмад ибн Ҳанбал уни Али ибн Зайд ибн Жудъон ҳадисини бошқалардан яхшироқ билувчи санаган ҳамда: «Собит ал-Бунонийни одамларнинг энг билувчиси Ҳаммоддир, Ҳумайд ат-Тавилда эса у энг ишончлисидир», деган. Ибн Маъин уни сиқа деган; Али ибн ал-Мадиний: «У менимча бир қанча ровийларда ҳужжатдир; ким Ҳаммод ҳақида гап қилса, уни [дин борасида] туҳмат қилинглар», деган. Заҳабий ўзи қўшади: у илм дарёларидан бир дарё эди, ривояти кенглиги сабаб унда ваҳмлар бор, у садуқ ва ҳужжатдир, иншааллоҳ, аммо пухталикда Ҳаммод ибн Зайддек эмас. Бухорий унинг ҳадисини келтиришдан қочиб, фақат «Риқоқ»да биттасини чиқарган; шундай бўлса-да ҳадиси ҳасан даражасидан пастга тушмайди, Муслим эса Собит ва Ҳумайддан қилган ривоятларини асл китобига киритган. Ҳоким унинг ҳифзи ёмонлиги ва бир иснодда бир неча кишини бир лафз билан жамлагани ҳақида гапирилганини эслатади; Ибн Ҳиббон эса ундан четланганларни инсофсизликда айблаб, Басрада Ҳаммоддек киши йўқ эди, уни фақат муътазилий ёки жаҳмий таъна қиларди, дейди. Абдурраҳмон ибн Маҳдий: агар Ҳаммодга «эртага ўласан» дейилса ҳам, амалига бирор нарса қўша олмасди, деган. Аффон: «Ундан обидроқ кишини кўрганман, лекин яхшиликка, Қуръон ўқишга ва Аллоҳ учун амал қилишга ундан қаттиқроқ ёпишганини кўрмадим», дейди. Мусо ибн Исмоил ат-Табузакий: «Ҳаммодни кулган ҳолда кўрмадим десам, рост айтган бўламан», деб унинг кунини ҳадис айтиш, қироат, тасбеҳ ва намозга тақсимлаганини айтади. Ал-Ижлий отасидан ривоят қилади: у мушафга қараб юз оят ўқимагунча ҳадис айтмасди. Бозорида бир кийимдан бир-икки ҳабба фойда кўрса, саватини боғлаб, бошқа ҳеч нарса сотмасди. «Амир сени ҳузурида ъҚул ҳуваллоҳу аҳадъни ўқишга чақирса, борма», «ким ҳадисни Аллоҳдан ўзгаси учун талаб қилса, макр қилинади», дерди. Юнус ибн Муҳаммад ал-Муаддибнинг айтишича, у масжидда намоз ўқиб туриб вафот этган.
Manba: Siyar aʼlam an-nubalo (az-Zahabiy), j. 11, b. 444Манба: Сияр аълам ан-нубало (аз-Заҳабий), ж. 11, б. 444
Shazarot az-zahab (Ibn al-Imod al-Hanbaliy)Шазарот аз-заҳаб (Ибн ал-Имод ал-Ҳанбалий)
Yil oxirida vafot etgan hofiz. Qatoda, Abu Jamra az-Zubaʼiy va ularning tabaqasidan eshitgan; oʻz zamonasi ahlining sayyidi edi. Vuhayb ibn Xolid: «Hammod ibn Salama bizning sayyidimiz va eng bilimdonimiz», degan. Ibn al-Madiyniy: Yahyo ibn Zurays huzurida undan oʻn ming hadis bor edi, deydi. Abdurrahmon ibn Mahdiy: «Hammodga: “Ertaga oʻlasan” deyilsa ham, amaliga biror narsa qoʻsha olmasdi». Shihob al-Balxiy uni abdollardan sanardi. Boshqalar: fasih, notiq, arab tilida imom, sunnat sohibi edi, hadisda tasniflari bor. Kasbi astarfurushlik boʻlgan: Savvor ibn Abdulloh otasidan naql qiladi — «Bozorida yoniga borardim; bir kiyimda bir-ikki don foyda koʻrsa, xaltasini bogʻlab, turib ketardi». Muso ibn Ismoiyl: «Hammodni kulgan holda koʻrmadim desam, rost aytgan boʻlardim; u yo hadis aytar, yo tasbeh aytar, yo qiroat qilar, yo namoz oʻqirdi — kunini shularga boʻlib olgandi». U ikki Hammodning ulugʻrogʻidir; Abdulloh ibn Muoviya bu haqda nozik aytgan: «Bizga Hammod ibn Salama ibn Dinor va Hammod ibn Zayd ibn Dirham hadis aytdi; Ibn Salamaning Ibn Zayddan afzalligi dinorning dirhamdan afzalligicha».Йил охирида вафот этган ҳофиз. Қатода, Абу Жамра аз-Зубаъий ва уларнинг табақасидан эшитган; ўз замонаси аҳлининг саййиди эди. Вуҳайб ибн Холид: «Ҳаммод ибн Салама бизнинг саййидимиз ва энг билимдонимиз», деган. Ибн ал-Мадийний: Яҳё ибн Зурайс ҳузурида ундан ўн минг ҳадис бор эди, дейди. Абдурраҳмон ибн Маҳдий: «Ҳаммодга: “Эртага ўласан” дейилса ҳам, амалига бирор нарса қўша олмасди». Шиҳоб ал-Балхий уни абдоллардан санарди. Бошқалар: фасиҳ, нотиқ, араб тилида имом, суннат соҳиби эди, ҳадисда таснифлари бор. Касби астарфурушлик бўлган: Саввор ибн Абдуллоҳ отасидан нақл қилади — «Бозорида ёнига борардим; бир кийимда бир-икки дон фойда кўрса, халтасини боғлаб, туриб кетарди». Мусо ибн Исмоийл: «Ҳаммодни кулган ҳолда кўрмадим десам, рост айтган бўлардим; у ё ҳадис айтар, ё тасбеҳ айтар, ё қироат қилар, ё намоз ўқирди — кунини шуларга бўлиб олганди». У икки Ҳаммоднинг улуғроғидир; Абдуллоҳ ибн Муовия бу ҳақда нозик айтган: «Бизга Ҳаммод ибн Салама ибн Динор ва Ҳаммод ибн Зайд ибн Дирҳам ҳадис айтди; Ибн Саламанинг Ибн Зайддан афзаллиги динорнинг дирҳамдан афзаллигича».
Manba: Shazarot az-zahab (Ibn al-Imod al-Hanbaliy)Манба: Шазарот аз-заҳаб (Ибн ал-Имод ал-Ҳанбалий)
at-Tarix al-kabir (al-Buxoriy)ат-Тарих ал-кабир (ал-Бухорий)
Sobit va Qatodadan eshitgan. Muhammad ibn Mahbub aytdi: bir yuz oltmish yettinchi yili vafot etgan. Muso ibn Ismoil aytdi: Hammod ibn Zaydning shunday deganini eshitdim: «Bizdan Hammod ibn Salamadan boshqa hech kim (xolis) niyat bilan ilm oʻrganayotganini koʻrmas edik, bugun ham undan boshqa niyat bilan ilm oʻrgatayotgan birovni koʻrmayapmiz». Amr ibn Ali aytdi: Abdurrahmon ibn Mahdiyning shunday deganini eshitdim: «Hammod ibn Salama va Molik ibn Anasga oʻxshaganini koʻrmadim — ikkovi hadisda savob istab ish qilardilar». Aytiladi: Tamimning mavlosi; Quraysh mavlosi ham deyiladi; Himyariy ibn Karosaning mavlosi ham deyiladi. U — Salama ibn Dinorning oʻgʻli, al-Xazzoz.Собит ва Қатодадан эшитган. Муҳаммад ибн Маҳбуб айтди: бир юз олтмиш еттинчи йили вафот этган. Мусо ибн Исмоил айтди: Ҳаммод ибн Зайднинг шундай деганини эшитдим: «Биздан Ҳаммод ибн Саламадан бошқа ҳеч ким (холис) ният билан илм ўрганаётганини кўрмас эдик, бугун ҳам ундан бошқа ният билан илм ўргатаётган бировни кўрмаяпмиз». Амр ибн Али айтди: Абдурраҳмон ибн Маҳдийнинг шундай деганини эшитдим: «Ҳаммод ибн Салама ва Молик ибн Анасга ўхшаганини кўрмадим — иккови ҳадисда савоб истаб иш қилардилар». Айтилади: Тамимнинг мавлоси; Қурайш мавлоси ҳам дейилади; Ҳимярий ибн Каросанинг мавлоси ҳам дейилади. У — Салама ибн Динорнинг ўғли, ал-Хаззоз.
Manba: at-Tarix al-kabir (al-Buxoriy), j. 3, b. 361Манба: ат-Тарих ал-кабир (ал-Бухорий), ж. 3, б. 361