Humayd at-Tavil

Humayd ibn Abu Humayd at-Tavil — imom, hofiz, Abu Ubayda al-Basriy, Talha at-Talahotning (bir qavlda Salmoning) ozod qilgani. Otasining ismida ixtilof bor: mashhuri Tayravayh, yana Tayr, Zozavayh yoki Ibn Zozavayh deyilgan; Dovar, Mehron, Tarxon, Maxlad yoki Abdurrahmon deganlar ham bor. Aytilishicha, uning otasi qirq toʻrtinchi yilda Kobul asirlaridan boʻlgan. U oltmish sakkizinchi yilda — Ibn Abbos vafot etgan yili tugʻilgan. U Anas ibn Molik, Hasan, Abul Mutavakkil, Ikrima, Muso ibn Anas, Bakr ibn Abdulloh, Abdulloh ibn Shaqiq al-Uqayliy, Sobit al-Bunoniy, Ibn Abu Mulayka, Yusuf ibn Mohakdan va bir toifadan eshitgan; hadis, maʼrifat va sidq sohibi edi. Undan Osim ibn Bahdala, Shuʼba, Ziyod ibn Saʼd, Ibn Jurayj, ikki Sufyon, ikki Hammod, Ismoil ibn Jaʼfar, Abu Ishoq al-Fazoriy, Xolid ibn Abdulloh, Zoida, Zuhayr ibn Muoviya, Bishr ibn al-Mufazzal, Xolid ibn al-Horis, Abu Xolid al-Ahmar, Abbod ibn al-Avvom, Ibn al-Muborak, Abdulaʼlo as-Somiy, Abdulaziz ad-Darovardiy, Abdulvahhob as-Saqafiy, Molik, Hushaym, Vuhayb, Yazid ibn Zurayʼ, Yahyo al-Qattoun va koʻplar rivoyat qilishgan; tengdoshlaridan Yahyo ibn Said al-Ansoriy ham undan rivoyat qilgan. Asmaiy aytadi: «Humaydni koʻrdim, u uzun boʻyli emas edi; qoʻllari uzun edi, oʻzi past boʻy edi. Qoʻshnisi Humayd al-Qasir deb atalgani uchun, uni undan ajratish maqsadida Humayd at-Tavil deyilgan». Ibn Main uni ishonchli sanagan; Ajliy: «Basralik tobein, ishonchli, Hammod ibn Salamaning togʻasi», degan; Abu Hotim: «Ishonchli, bir bahosi yoʻq», degan va: «Hasanning eng katta shogirdlari Qatoda bilan Humayddir», degan. Ibn Xiroshning aytishicha, u ishonchli va sadoqatli, «Anasdan rivoyatining koʻpini aslida Sobitdan eshitgan» — yaʼni tadlis qilardi. Hammod ibn Salama: «Humayd Sobit al-Bunoniyning bironta ilmini eshitmay va yod olmay qoʻymadi», degan. Shuʼbadan: «Humayd Anasdan eshitgan hadislar beshtagina», degan soʻz rivoyat qilinadi; Abu Ubayda al-Haddod undan: «Humayd Anasdan faqat yigirma toʻrt hadis eshitgan, qolganini Sobitdan eshitgan yoki Sobit unga sobit qilgan», deb naql qilgan. Muallif esa: «Humaydning Anasdan rivoyati Islom kitoblarida juda koʻp; oltita kitobda undan yuz hadisi bor deb oʻylayman», deydi. Ibn Adiy: «Uning koʻp va toʻgʻri hadislari bor; aytilgan miqdordan boshqasini Sobitdan eshitgan boʻlsa, tadlis qilgan roviylar oz emas», deb uni oqlaydi. Yahyo al-Qattoun: «Humayd namoz oʻqib turgan holida vafot etdi», degan; Muoz ibn Muoz ham shuni aytadi. Uning fazli zikr qilinganda Ibn Avn: «U oʻzi taqdim qilgan narsaga muhtoj boʻldi», degan. Vafoti sanasida ixtilof bor: nabirasi Yaʼqub ibn Ishoq: «Bobom bir yuz qirqinchi yilning jumodul avval oyida vafot etgan», degan, ammo muallif buni «vahm» deydi. Qurash ibn Anas va Ibn Saʼd — Haysam ham — «bir yuz qirq ikkinchi yilda» deganlar; Yahyo ibn Said: «Qirq ikki yoki qirq uchinchi yilning oxirida», degan; oʻgʻli Ibrohim: «Otam qirq uchinchi yilda vafot etdi, men undan eshitmadim, oʻn yoshlar chamasida edim», degan va boshqa rivoyatda «yetmish besh yoshda edi», degan; Xalifa bilan Fallos ham qirq uchinchi yilni koʻrsatganlar.Ҳумайд ибн Абу Ҳумайд ат-Тавил — имом, ҳофиз, Абу Убайда ал-Басрий, Талҳа ат-Талаҳотнинг (бир қавлда Салмонинг) озод қилгани. Отасининг исмида ихтилоф бор: машҳури Тайравайҳ, яна Тайр, Зозавайҳ ёки Ибн Зозавайҳ дейилган; Довар, Меҳрон, Тархон, Махлад ёки Абдурраҳмон деганлар ҳам бор. Айтилишича, унинг отаси қирқ тўртинчи йилда Кобул асирларидан бўлган. У олтмиш саккизинчи йилда — Ибн Аббос вафот этган йили туғилган. У Анас ибн Молик, Ҳасан, Абул Мутаваккил, Икрима, Мусо ибн Анас, Бакр ибн Абдуллоҳ, Абдуллоҳ ибн Шақиқ ал-Уқайлий, Собит ал-Буноний, Ибн Абу Мулайка, Юсуф ибн Моҳакдан ва бир тоифадан эшитган; ҳадис, маърифат ва сидқ соҳиби эди. Ундан Осим ибн Баҳдала, Шуъба, Зиёд ибн Саъд, Ибн Журайж, икки Суфён, икки Ҳаммод, Исмоил ибн Жаъфар, Абу Исҳоқ ал-Фазорий, Холид ибн Абдуллоҳ, Зоида, Зуҳайр ибн Муовия, Бишр ибн ал-Муфаззал, Холид ибн ал-Ҳорис, Абу Холид ал-Аҳмар, Аббод ибн ал-Аввом, Ибн ал-Муборак, Абдулаъло ас-Сомий, Абдулазиз ад-Даровардий, Абдулваҳҳоб ас-Сақафий, Молик, Ҳушайм, Вуҳайб, Язид ибн Зурайъ, Яҳё ал-Қаттоун ва кўплар ривоят қилишган; тенгдошларидан Яҳё ибн Саид ал-Ансорий ҳам ундан ривоят қилган. Асмаий айтади: «Ҳумайдни кўрдим, у узун бўйли эмас эди; қўллари узун эди, ўзи паст бўй эди. Қўшниси Ҳумайд ал-Қасир деб аталгани учун, уни ундан ажратиш мақсадида Ҳумайд ат-Тавил дейилган». Ибн Маин уни ишончли санаган; Ажлий: «Басралик тобеин, ишончли, Ҳаммод ибн Саламанинг тоғаси», деган; Абу Ҳотим: «Ишончли, бир баҳоси йўқ», деган ва: «Ҳасаннинг энг катта шогирдлари Қатода билан Ҳумайддир», деган. Ибн Хирошнинг айтишича, у ишончли ва садоқатли, «Анасдан ривоятининг кўпини аслида Собитдан эшитган» — яъни тадлис қиларди. Ҳаммод ибн Салама: «Ҳумайд Собит ал-Бунонийнинг биронта илмини эшитмай ва ёд олмай қўймади», деган. Шуъбадан: «Ҳумайд Анасдан эшитган ҳадислар бештагина», деган сўз ривоят қилинади; Абу Убайда ал-Ҳаддод ундан: «Ҳумайд Анасдан фақат йигирма тўрт ҳадис эшитган, қолганини Собитдан эшитган ёки Собит унга собит қилган», деб нақл қилган. Муаллиф эса: «Ҳумайднинг Анасдан ривояти Ислом китобларида жуда кўп; олтита китобда ундан юз ҳадиси бор деб ўйлайман», дейди. Ибн Адий: «Унинг кўп ва тўғри ҳадислари бор; айтилган миқдордан бошқасини Собитдан эшитган бўлса, тадлис қилган ровийлар оз эмас», деб уни оқлайди. Яҳё ал-Қаттоун: «Ҳумайд намоз ўқиб турган ҳолида вафот этди», деган; Муоз ибн Муоз ҳам шуни айтади. Унинг фазли зикр қилинганда Ибн Авн: «У ўзи тақдим қилган нарсага муҳтож бўлди», деган. Вафоти санасида ихтилоф бор: набираси Яъқуб ибн Исҳоқ: «Бобом бир юз қирқинчи йилнинг жумодул аввал ойида вафот этган», деган, аммо муаллиф буни «ваҳм» дейди. Қураш ибн Анас ва Ибн Саъд — Ҳайсам ҳам — «бир юз қирқ иккинчи йилда» деганлар; Яҳё ибн Саид: «Қирқ икки ёки қирқ учинчи йилнинг охирида», деган; ўғли Иброҳим: «Отам қирқ учинчи йилда вафот этди, мен ундан эшитмадим, ўн ёшлар чамасида эдим», деган ва бошқа ривоятда «етмиш беш ёшда эди», деган; Халифа билан Фаллос ҳам қирқ учинчи йилни кўрсатганлар.

Manba: Siyar aʼlam an-nubalo (az-Zahabiy), j. 10, b. 163Манба: Сияр аълам ан-нубало (аз-Заҳабий), ж. 10, б. 163