Ismoil ibn Abu Uvays
Muhaddis
Siyar aʼlam an-nubalo (az-Zahabiy)Сияр аълам ан-нубало (аз-Заҳабий)
Ismoil ibn Abu Uvays Abdulloh ibn Abdulloh ibn Uvays ibn Molik ibn Abu Omir — imom, hofiz, saduq, Abu Abdulloh al-Asbahiy al-Madaniy; Abu Bakr Abdulhamid ibn Abu Uvaysning ukasi. U bir yuz oʻttiz toʻqqizinchi yili tugʻilgan. Qurʼonni Nofeʼga oʻqib, tajvid bilan oʻrgandi va uning shogirdlari ichida eng oxirgi boʻlib vafot etdi; unga Ahmad ibn Solih al-Misriy va boshqalar qiroat qildilar. U otasi Abdullohdan, akasi Abu Bakrdan, togʻasi Molik ibn Anasdan, Abdulaziz ibn Abdulloh ibn al-Mojishundan, Anasning sherigi Salama ibn Vardondan, Sulaymon ibn Biloldan, Ibrohim ibn Ismoil ibn Abu Habibadan, Kasir ibn Abdulloh ibn Amr ibn Avfdan, Abdurrahmon ibn Abuz-Zinoddan va bir nechadan hadis rivoyat qilgan. Undan Buxoriy va Muslim, soʻng vosita bilan Muslim, Abu Dovud, Termiziy va Qazviniy, yana Ahmad ibn Solih, Ahmad ibn Yusuf as-Sulamiy, Abu Muhammad ad-Doramiy, Yaʼqub al-Fasaviy, Muhammad ibn Nasr as-Soigʻ, Ali ibn Jabala al-Asbahoniy, al-Hasan ibn Ali as-Surriy, Usmon ibn Saʼid ad-Doramiy, Muhammad ibn Ismoil at-Termiziy, al-Fazl ibn Muhammad ash-Shaʼroniy va boshqa xaloyiq rivoyat qilgan. Zahabiy aytadi: u oʻz zamonida Madina ahlining olimi va muhaddisi edi, garchi hifzi va itqonida nuqson boʻlsa-da; agar Shayxayn undan hujjat olmaganlarida, hadisi sahih darajasidan hasan darajasiga tushirilgan boʻlardi — «bu men uning haqida oʻylaydigan narsadir», deydi u. Ahmad ibn Hanbal: «Unda zarar yoʻq», degan; boshqa oʻrinda uni siqa deb, «mihna ishida maqtovga sazovor turdi», degan. Ibn Maʼindan Ahmad ibn Zuhayr rivoyat qiladi: «Saduq, aqli zaif, unchalik emas» — yaʼni hadisni yaxshi eplamaydi va uni ado etishni bilmaydi, yoki kitobidan boshqasidan oʻqiydi. Abu Hotim ar-Roziy: «Oʻrni sidq, biroq gʻofil edi». Nasoiy: «Zaif», deb, bir marta mubolagʻa qilib: «Siqa emas», degan. Doraqutniy: «Uni sahihda ixtiyor qilmayman». Ibn Adiy: «Togʻasidan gʻaroyib rivoyatlar qilgan, ularda unga hech kim mutobaat qilmaydi; u otasidan yaxshiroq», degan. Zahabiy aytadi: «Bu kishi u darajaga sakrab chiqqan va “Sahihayn” sohiblari unga suyanganlar; shubhasiz, u afrod va munkarlar sohibi, biroq ular rivoyatining kengligi ichida koʻmilib ketadi, chunki u ilm idishlaridan; u Laysning kotibi Abdullohdan kuchliroq». Barqoniy hikoya qiladi: Doraqutniydan Nasoiy nega Ismoil ibn Abu Uvaysni zaiflagan, deb soʻradim; u Nasoiyning oʻzi maxsus tutgan Muhammad ibn Muso al-Hoshimiy orqali Salama ibn Shabibdan yetgan hikoyani keltirdi: «Ismoil ibn Abu Uvaysning shunday deganini eshitdim: “Madina ahli oʻzaro bir narsada ixtilof qilishsa, baʼzan men ular uchun hadis toʻqir edim”». Ahmad ibn Abu Xaysama Yahyodan yana: «U hech narsa emas», deb rivoyat qilgan va Yamanda uning bir kiyimni ikki barobar bahoga sotib oldirib, sotuvchidan yigirma dinor olgani haqidagi hikoyani keltirgan; Zahabiy: «Bu ochiq-oydin aqlning yengilligidir», deydi. Muhammad ibn Vazzohga Ismoil: «Bugun Madinada Nofeʼga qiroat qilgan mendan boshqa kishi yoʻq», degan. Ahmad ibn Hanbaldan «Bugun Madinada kim bor?» deb soʻralganida: «Ismoil ibn Abu Uvays — u olim, ilmi koʻp kishi», degan. U ikki yuz yigirma oltinchi yili vafot etdi; bir qavlda: yigirma yettinchi yil, rajab oyida deyiladi.Исмоил ибн Абу Увайс Абдуллоҳ ибн Абдуллоҳ ибн Увайс ибн Молик ибн Абу Омир — имом, ҳофиз, садуқ, Абу Абдуллоҳ ал-Асбаҳий ал-Маданий; Абу Бакр Абдулҳамид ибн Абу Увайснинг укаси. У бир юз ўттиз тўққизинчи йили туғилган. Қуръонни Нофеъга ўқиб, тажвид билан ўрганди ва унинг шогирдлари ичида энг охирги бўлиб вафот этди; унга Аҳмад ибн Солиҳ ал-Мисрий ва бошқалар қироат қилдилар. У отаси Абдуллоҳдан, акаси Абу Бакрдан, тоғаси Молик ибн Анасдан, Абдулазиз ибн Абдуллоҳ ибн ал-Можишундан, Анаснинг шериги Салама ибн Вардондан, Сулаймон ибн Билолдан, Иброҳим ибн Исмоил ибн Абу Ҳабибадан, Касир ибн Абдуллоҳ ибн Амр ибн Авфдан, Абдурраҳмон ибн Абуз-Зиноддан ва бир нечадан ҳадис ривоят қилган. Ундан Бухорий ва Муслим, сўнг восита билан Муслим, Абу Довуд, Термизий ва Қазвиний, яна Аҳмад ибн Солиҳ, Аҳмад ибн Юсуф ас-Суламий, Абу Муҳаммад ад-Дорамий, Яъқуб ал-Фасавий, Муҳаммад ибн Наср ас-Соиғ, Али ибн Жабала ал-Асбаҳоний, ал-Ҳасан ибн Али ас-Суррий, Усмон ибн Саъид ад-Дорамий, Муҳаммад ибн Исмоил ат-Термизий, ал-Фазл ибн Муҳаммад аш-Шаъроний ва бошқа халойиқ ривоят қилган. Заҳабий айтади: у ўз замонида Мадина аҳлининг олими ва муҳаддиси эди, гарчи ҳифзи ва итқонида нуқсон бўлса-да; агар Шайхайн ундан ҳужжат олмаганларида, ҳадиси саҳиҳ даражасидан ҳасан даражасига туширилган бўларди — «бу мен унинг ҳақида ўйлайдиган нарсадир», дейди у. Аҳмад ибн Ҳанбал: «Унда зарар йўқ», деган; бошқа ўринда уни сиқа деб, «миҳна ишида мақтовга сазовор турди», деган. Ибн Маъиндан Аҳмад ибн Зуҳайр ривоят қилади: «Садуқ, ақли заиф, унчалик эмас» — яъни ҳадисни яхши эпламайди ва уни адо этишни билмайди, ёки китобидан бошқасидан ўқийди. Абу Ҳотим ар-Розий: «Ўрни сидқ, бироқ ғофил эди». Насоий: «Заиф», деб, бир марта муболаға қилиб: «Сиқа эмас», деган. Дорақутний: «Уни саҳиҳда ихтиёр қилмайман». Ибн Адий: «Тоғасидан ғаройиб ривоятлар қилган, уларда унга ҳеч ким мутобаат қилмайди; у отасидан яхшироқ», деган. Заҳабий айтади: «Бу киши у даражага сакраб чиққан ва “Саҳиҳайн” соҳиблари унга суянганлар; шубҳасиз, у афрод ва мункарлар соҳиби, бироқ улар ривоятининг кенглиги ичида кўмилиб кетади, чунки у илм идишларидан; у Лайснинг котиби Абдуллоҳдан кучлироқ». Барқоний ҳикоя қилади: Дорақутнийдан Насоий нега Исмоил ибн Абу Увайсни заифлаган, деб сўрадим; у Насоийнинг ўзи махсус тутган Муҳаммад ибн Мусо ал-Ҳошимий орқали Салама ибн Шабибдан етган ҳикояни келтирди: «Исмоил ибн Абу Увайснинг шундай деганини эшитдим: “Мадина аҳли ўзаро бир нарсада ихтилоф қилишса, баъзан мен улар учун ҳадис тўқир эдим”». Аҳмад ибн Абу Хайсама Яҳёдан яна: «У ҳеч нарса эмас», деб ривоят қилган ва Яманда унинг бир кийимни икки баробар баҳога сотиб олдириб, сотувчидан йигирма динор олгани ҳақидаги ҳикояни келтирган; Заҳабий: «Бу очиқ-ойдин ақлнинг енгиллигидир», дейди. Муҳаммад ибн Ваззоҳга Исмоил: «Бугун Мадинада Нофеъга қироат қилган мендан бошқа киши йўқ», деган. Аҳмад ибн Ҳанбалдан «Бугун Мадинада ким бор?» деб сўралганида: «Исмоил ибн Абу Увайс — у олим, илми кўп киши», деган. У икки юз йигирма олтинчи йили вафот этди; бир қавлда: йигирма еттинчи йил, ражаб ойида дейилади.
Manba: Siyar aʼlam an-nubalo (az-Zahabiy), j. 14, b. 391Манба: Сияр аълам ан-нубало (аз-Заҳабий), ж. 14, б. 391
Shazarot az-zahab (Ibn al-Imod al-Hanbaliy)Шазарот аз-заҳаб (Ибн ал-Имод ал-Ҳанбалий)
Abu Abdulloh al-Asbahiy al-Madaniy al-Hofiz. Togʻasi Molik va uning tabaqasidan hadis eshitgan. Unda zaiflik bor edi, ammo bu ikki «Sahih» sohibining uni hujjat qilishiga toʻsqinlik qilmagan. Ibn Nosiriddinning aytishicha, Ahmad va al-Buxoriy uni maqtagan, an-Nasoiy va boshqalar esa u haqda gapirganlar.Абу Абдуллоҳ ал-Асбаҳий ал-Маданий ал-Ҳофиз. Тоғаси Молик ва унинг табақасидан ҳадис эшитган. Унда заифлик бор эди, аммо бу икки «Саҳиҳ» соҳибининг уни ҳужжат қилишига тўсқинлик қилмаган. Ибн Носириддиннинг айтишича, Аҳмад ва ал-Бухорий уни мақтаган, ан-Насоий ва бошқалар эса у ҳақда гапирганлар.
Manba: Shazarot az-zahab (Ibn al-Imod al-Hanbaliy), j. 3, b. 118Манба: Шазарот аз-заҳаб (Ибн ал-Имод ал-Ҳанбалий), ж. 3, б. 118