Jarir ibn Hozim
Tabaʼ tobeʼin
Siyar aʼlam an-nubalo (az-Zahabiy)Сияр аълам ан-нубало (аз-Заҳабий)
Jarir ibn Hozim al-Basriy — ilm idishlaridan biri. U Ubayd az-Zubaʼiy, misrlik qozi Ibrohim ibn Yazid as-Sotiy, Harmala ibn Imron al-Misriy, Humayd at-Taviyl, Hanzala as-Sadusiy, Aʼmash, Abdulloh ibn Ubayd ibn Umayr, Abdulloh ibn Miloz al-Ashʼariy, Abdurahmon ibn Abdulloh as-Sarroj, Adiy ibn Adiy al-Kindiy, Gʻaylon ibn Jarir, Qatoda, Qays ibn Saʼd, Kulsum ibn Jabr, Muhammad ibn Abdulloh ibn Abu Yaʼqub, Mansur ibn Zozon, Nuʼmon ibn Roshid, Yazid ibn Rumon, Yaʼlo ibn Hakim, Yunus ibn Yazid, tengdoshlaridan bir jamoa va oʻzidan kichik boʻlgan Yahyo ibn Ayyub al-Misriydan hadis eshitgan. Aytilishicha, u sahobalarning oxirgisi Abu Tufayl Omir ibn Vosiladan ham rivoyat qilgan; mahfuz soʻz esa — u Makkada uning janozasini koʻrgani. Muallif koʻp kishilarning Jarirni kichik tobeinlar qatorida sanaganini aytadi; Ali ibn al-Madiniy esa uning Abu Tufayldan eshitganini va Abu Tufaylga yetishganlarning oxirgisi ekanini naql qiladi. Undan oʻgʻli hofiz Vahb ibn Jarir, shuningdek oʻz shayxlaridan boʻlgan Ayyub as-Sixtiyoniy, Aʼmash, Hishom ibn Hasson va Yazid ibn Abu Habib, yana Savriy, Lays ibn Saʼd va tengdoshlaridan bir toifa rivoyat qilgan; Ibn Avn ham undan rivoyat qilgan deyiladi. Yana Ibn Vahb, Yahyo al-Qatton, Ibn al-Muborak, Ibn Mahdiy, Yahyo ibn Odam, Muslim ibn Ibrohim, Muhammad ibn Arʼara, Orim Abun-Nuʼmon, Abu Osim, Abu Salama al-Minqariy, Yazid ibn Horun, Shaybon, Hudba va Abun-Nasr at-Tammor kabi koʻp kishilar undan hadis olgan. Xatib: «Undan Yazid ibn Abu Habib ham, Shaybon ibn Farruh ham rivoyat qilgan; ikkovining vafoti orasida bir yuz sakkiz yil bor», deydi. Shuʼba Abu Nuh Quradga: «Jarir ibn Hozimga yopish va undan eshit», degan. Vahb: «Shuʼba otamning oldiga kelib, Aʼmashning hadislari haqida soʻrardi; otam aytib bergach: “Vallohi, men Aʼmashdan xuddi shunday eshitganman”, derdi», deb naql qiladi. Ibn al-Madiniy Yahyodan: «Abul-Ashhab yoqimliroqmi yoki Jarirmi?» deb soʻraganida: «Ikkovi qanchalar yaqin! Lekin Jarirning vahmi koʻproq edi», dedi; muallif esa: «Rivoyatining kengligi ichida uning vahmlari kechiriladi; u oʻrta yoshida Misrga safar qilib, koʻp hadis olib keldi va u yerda rivoyat qildi», deb izohlaydi. Ibn Mahdiy: «Jarir menda Qurra ibn Xoliddan sobitroq», deydi. Ibn Maʼin: «U Abu Hilaldan afzalroq, kitob sohibi edi», deb uni siqa sanaydi va: «Ibn Abul-Ashhabdan hadisi chiroyliroq, isnodliroq», deydi; ammo Abdulloh ibn Ahmad: «Men unga: “U Qatodadan, u Anasdan munkar hadislar rivoyat qiladi-ku”, deganimda, “U Qatodada zaif”, dedi», deb naql qiladi. Ijliy: «Basralik, siqa», deydi; Abu Hotim: «Rostgoʻy, solih; u Sariy ibn Yahyo bilan Misrga keldi; hadisi Sariynikidan chiroyliroq, Sariy esa shirinroq», deydi; Nasoiy va boshqalar: «Unda zarar yoʻq», deganlar. Ibn Adiy: «Jarir Basra ahlining ulugʻlari va oliyjanoblaridan; u Hammod ibn Zaydning otasini sotib olib, ozod qilgan — shu bois Hammod Jarirning mavlosidir. Undan kattalardan Ayyub as-Sixtiyoniy, Lays ibn Saʼd esa uzun bir nusxa rivoyat qilgan. U musulmonlarning siqalaridandir; hadisi mustaqim, faqat Qatodadan rivoyatida boshqalar rivoyat qilmagan narsalarni keltiradi», deydi. Vahb otasidan: «U Abu Amr ibn al-Aloga qiroat oʻqiganida, u: “Sen Maʼadddan ham fasihroqsan”, dedi», deb naql qiladi. Abun-Nasr at-Tammor: «Jarir hadis aytardi; hadis aytishni istamagan kishi kelib qolsa, qoʻlini tishiga urib: “Voy!” derdi», deydi. Abu Salama at-Tabuzakiy: «Hammod ibn Salamaning Jarir ibn Hozimni ulugʻlaganchalik boshqa birovni ulugʻlaganini koʻrmadim», degan. Ibn Mahdiy aytadi: Jarirning xotirasi chalkashdi; hadis ahli boʻlgan oʻgʻillari buni sezishlari bilanoq uni toʻsib qoʻydilar, shu sababli chalkashlik holida undan hech kim hech narsa eshitmadi; Abu Hotim esa: «Vafotidan bir yil avval oʻzgardi», deydi. Asram Ahmaddan naql qiladi: Hammod ibn Zaydning «Jarir bizning eng yod bilganimiz edi» deganini zikr qilganida, Ahmad tabassum qilib: «Lekin oxirida…» dedi va: «Jarir vahm bilan hadis aytardi», dedi hamda: «Uning Qatodadan isnodlagan narsalari botildir», deb qoʻshdi. Abu Nasr al-Kalobozi Vahbdan naql qiladi: «Anas toʻqsoninchi yili vafot etganida men besh yoshda edim», degan Jarirning oʻzi bir yuz yetmishinchi yili vafot etdi. Muallif aytadi: «Jarirni oldinga qoʻydim — garchi vafoti kechroq boʻlsa-da; bunday narsada ish yengil».Жарир ибн Ҳозим ал-Басрий — илм идишларидан бири. У Убайд аз-Зубаъий, мисрлик қози Иброҳим ибн Язид ас-Сотий, Ҳармала ибн Имрон ал-Мисрий, Ҳумайд ат-Тавийл, Ҳанзала ас-Садусий, Аъмаш, Абдуллоҳ ибн Убайд ибн Умайр, Абдуллоҳ ибн Милоз ал-Ашъарий, Абдураҳмон ибн Абдуллоҳ ас-Саррож, Адий ибн Адий ал-Киндий, Ғайлон ибн Жарир, Қатода, Қайс ибн Саъд, Кулсум ибн Жабр, Муҳаммад ибн Абдуллоҳ ибн Абу Яъқуб, Мансур ибн Зозон, Нуъмон ибн Рошид, Язид ибн Румон, Яъло ибн Ҳаким, Юнус ибн Язид, тенгдошларидан бир жамоа ва ўзидан кичик бўлган Яҳё ибн Айюб ал-Мисрийдан ҳадис эшитган. Айтилишича, у саҳобаларнинг охиргиси Абу Туфайл Омир ибн Восиладан ҳам ривоят қилган; маҳфуз сўз эса — у Маккада унинг жанозасини кўргани. Муаллиф кўп кишиларнинг Жарирни кичик тобеинлар қаторида санаганини айтади; Али ибн ал-Мадиний эса унинг Абу Туфайлдан эшитганини ва Абу Туфайлга етишганларнинг охиргиси эканини нақл қилади. Ундан ўғли ҳофиз Ваҳб ибн Жарир, шунингдек ўз шайхларидан бўлган Айюб ас-Сихтиёний, Аъмаш, Ҳишом ибн Ҳассон ва Язид ибн Абу Ҳабиб, яна Саврий, Лайс ибн Саъд ва тенгдошларидан бир тоифа ривоят қилган; Ибн Авн ҳам ундан ривоят қилган дейилади. Яна Ибн Ваҳб, Яҳё ал-Қаттон, Ибн ал-Муборак, Ибн Маҳдий, Яҳё ибн Одам, Муслим ибн Иброҳим, Муҳаммад ибн Аръара, Орим Абун-Нуъмон, Абу Осим, Абу Салама ал-Минқарий, Язид ибн Ҳорун, Шайбон, Ҳудба ва Абун-Наср ат-Таммор каби кўп кишилар ундан ҳадис олган. Хатиб: «Ундан Язид ибн Абу Ҳабиб ҳам, Шайбон ибн Фарруҳ ҳам ривоят қилган; икковининг вафоти орасида бир юз саккиз йил бор», дейди. Шуъба Абу Нуҳ Қурадга: «Жарир ибн Ҳозимга ёпиш ва ундан эшит», деган. Ваҳб: «Шуъба отамнинг олдига келиб, Аъмашнинг ҳадислари ҳақида сўрарди; отам айтиб бергач: “Валлоҳи, мен Аъмашдан худди шундай эшитганман”, дерди», деб нақл қилади. Ибн ал-Мадиний Яҳёдан: «Абул-Ашҳаб ёқимлироқми ёки Жарирми?» деб сўраганида: «Иккови қанчалар яқин! Лекин Жарирнинг ваҳми кўпроқ эди», деди; муаллиф эса: «Ривоятининг кенглиги ичида унинг ваҳмлари кечирилади; у ўрта ёшида Мисрга сафар қилиб, кўп ҳадис олиб келди ва у ерда ривоят қилди», деб изоҳлайди. Ибн Маҳдий: «Жарир менда Қурра ибн Холиддан собитроқ», дейди. Ибн Маъин: «У Абу Ҳилалдан афзалроқ, китоб соҳиби эди», деб уни сиқа санайди ва: «Ибн Абул-Ашҳабдан ҳадиси чиройлироқ, иснодлироқ», дейди; аммо Абдуллоҳ ибн Аҳмад: «Мен унга: “У Қатодадан, у Анасдан мункар ҳадислар ривоят қилади-ку”, деганимда, “У Қатодада заиф”, деди», деб нақл қилади. Ижлий: «Басралик, сиқа», дейди; Абу Ҳотим: «Ростгўй, солиҳ; у Сарий ибн Яҳё билан Мисрга келди; ҳадиси Сарийникидан чиройлироқ, Сарий эса ширинроқ», дейди; Насоий ва бошқалар: «Унда зарар йўқ», деганлар. Ибн Адий: «Жарир Басра аҳлининг улуғлари ва олийжанобларидан; у Ҳаммод ибн Зайднинг отасини сотиб олиб, озод қилган — шу боис Ҳаммод Жарирнинг мавлосидир. Ундан катталардан Айюб ас-Сихтиёний, Лайс ибн Саъд эса узун бир нусха ривоят қилган. У мусулмонларнинг сиқаларидандир; ҳадиси мустақим, фақат Қатодадан ривоятида бошқалар ривоят қилмаган нарсаларни келтиради», дейди. Ваҳб отасидан: «У Абу Амр ибн ал-Алога қироат ўқиганида, у: “Сен Маъадддан ҳам фасиҳроқсан”, деди», деб нақл қилади. Абун-Наср ат-Таммор: «Жарир ҳадис айтарди; ҳадис айтишни истамаган киши келиб қолса, қўлини тишига уриб: “Вой!” дерди», дейди. Абу Салама ат-Табузакий: «Ҳаммод ибн Саламанинг Жарир ибн Ҳозимни улуғлаганчалик бошқа бировни улуғлаганини кўрмадим», деган. Ибн Маҳдий айтади: Жарирнинг хотираси чалкашди; ҳадис аҳли бўлган ўғиллари буни сезишлари биланоқ уни тўсиб қўйдилар, шу сабабли чалкашлик ҳолида ундан ҳеч ким ҳеч нарса эшитмади; Абу Ҳотим эса: «Вафотидан бир йил аввал ўзгарди», дейди. Асрам Аҳмаддан нақл қилади: Ҳаммод ибн Зайднинг «Жарир бизнинг энг ёд билганимиз эди» деганини зикр қилганида, Аҳмад табассум қилиб: «Лекин охирида…» деди ва: «Жарир ваҳм билан ҳадис айтарди», деди ҳамда: «Унинг Қатодадан иснодлаган нарсалари ботилдир», деб қўшди. Абу Наср ал-Калобози Ваҳбдан нақл қилади: «Анас тўқсонинчи йили вафот этганида мен беш ёшда эдим», деган Жарирнинг ўзи бир юз етмишинчи йили вафот этди. Муаллиф айтади: «Жарирни олдинга қўйдим — гарчи вафоти кечроқ бўлса-да; бундай нарсада иш енгил».
Manba: Siyar aʼlam an-nubalo (az-Zahabiy), j. 11, b. 98Манба: Сияр аълам ан-нубало (аз-Заҳабий), ж. 11, б. 98
at-Tarix al-kabir (al-Buxoriy)ат-Тарих ал-кабир (ал-Бухорий)
Abu Rajo va Ibn Sirindan eshitgan. Undan as-Savriy va Ibn al-Muborak rivoyat qilgan. Ibn Mahbub menga aytdi: yuz yetmishinchi yilning oxirida vafot etgan. Sulaymon ibn Harb bizga aytdi, u Vahb ibn Jarirdan, u otasidan: «al-Hasanning oldiga sakkiz yil qatnadim». Vahb ibn Jarir aytdi: Shuʼbaning: «Basrada ikki kishidan — Hishom ad-Dastavoiy va Jarir ibn Hozimdan koʻra hofizaliroq birovni koʻrmadim», deganini eshitdim. Vahb otasidan (aytdi): «Anas ibn Molik toʻqsoninchi yilda vafot etdi, men besh yoshda edim».Абу Ражо ва Ибн Сириндан эшитган. Ундан ас-Саврий ва Ибн ал-Муборак ривоят қилган. Ибн Маҳбуб менга айтди: юз етмишинчи йилнинг охирида вафот этган. Сулаймон ибн Ҳарб бизга айтди, у Ваҳб ибн Жарирдан, у отасидан: «ал-Ҳасаннинг олдига саккиз йил қатнадим». Ваҳб ибн Жарир айтди: Шуъбанинг: «Басрада икки кишидан — Ҳишом ад-Даставоий ва Жарир ибн Ҳозимдан кўра ҳофизалироқ бировни кўрмадим», деганини эшитдим. Ваҳб отасидан (айтди): «Анас ибн Молик тўқсонинчи йилда вафот этди, мен беш ёшда эдим».
Manba: at-Tarix al-kabir (al-Buxoriy), j. 2, b. 730Манба: ат-Тарих ал-кабир (ал-Бухорий), ж. 2, б. 730