Kaʼb ibn Molik al-Ansoriy
كعب بن مالك
Sahobiy
Siyar aʼlam an-nubalo (az-Zahabiy)Сияр аълам ан-нубало (аз-Заҳабий)
Kaʼb ibn Molik ibn Abu Kaʼb — Amr ibn al-Qayn ibn Kaʼb ibn Savod ibn Gʻanm ibn Kaʼb ibn Salama al-Ansoriy al-Xazrajiy al-Aqabiy al-Uhudiy. U Rasululloh ﷺning shoiri va sahobasi, hamda tavbalari qabul qilingan — Alloh tavbalarini qabul qilib qoʻygan — uch kishining biridir. Aytilishicha, johiliyatda kunyasi Abu Bashir edi. Ibn Abu Hotim uni suffa ahlidan sanaydi va koʻzi Muoviya xilofati chogʻida ojiz boʻlganini aytadi. Urva uni Aqabada hozir boʻlgan yetmish kishi ichida zikr qilgan. U Aqabada boʻlgan; hadislari oʻttizga yetadi. Buxoriy bilan Muslim uchtasida ittifoq qilgan, Buxoriy bir hadis, Muslim ikki hadis bilan yolgʻiz qolgan. Undan oʻgʻillari Abdulloh, Ubaydulloh, Abdurrahmon, Muhammad va Maʼbad, yana Jobir, Ibn Abbos, Abu Umoma, Umar ibn al-Hakam, Umar ibn Kasir ibn Aflah, nabirasi Abdurrahmon ibn Abdulloh va boshqalar rivoyat qilganlar. Ibn Ishoqdan: Rasululloh ﷺ Talha ibn Ubaydulloh bilan Kaʼb ibn Molikni birodar qildilar deyiladi; boshqa qavlda Kaʼb bilan Zubayrni. Urva rivoyat qiladi: u zot Zubayr bilan Kaʼbni birodar qilgan edilar; Uhud kuni Kaʼb yaralanib olib chiqildi, uni Zubayr yetaklab keldi — agar oʻsha kuni oʻlganida, unga Zubayr meros olardi; shunda Alloh «Qarindoshlar Allohning Kitobida bir-birlariga haqliroqdirlar» oyatini nozil qildi. Kaʼbning oʻzi aytadi: «Uhud kuni tarqalganimizda Rasulullohni ﷺ birinchi boʻlib tanigan men boʻldim va moʻʼminlarga u zotning sogʻ-omon ekanini bashorat qildim, oʻzim daradagi edim». Rasululloh ﷺ Kaʼbni sariq sovutlari bilan chaqirdilar; Kaʼb uni kiydi va oʻsha kuni oʻn yetti joyidan yaralangunicha qattiq jang qildi. Ibn Sirin aytadi: Rasululloh ﷺ sahobalarining shoirlari Hasson ibn Sobit, Abdulloh ibn Ravoha va Kaʼb ibn Molik edilar. Kaʼb: «Ey Allohning Rasuli, Alloh shoirlar haqida nozil qilganini nozil qildi», deganida u zot: «Mujohid qilichi va tili bilan jihod qiladi; jonim qoʻlida boʻlgan Zot bilan qasamki, siz ularga buni oʻq yogʻdirgandek yogʻdirasiz», dedilar. Ibn Sirin ularning farqini aytadi: Kaʼb urushni eslar, «qildik va qilamiz» deb ularni qoʻrqitardi; Hasson ularning ayblari va ayyomini eslar edi; Ibn Ravoha esa ularni kufr bilan uyaltirar edi. Kaʼb aytgan bir bayt sababli Davs qabilasi qoʻrqib islom qabul qilgan. Jobirdan: Rasululloh ﷺ Kaʼbga: «Robbing sen aytgan bir baytni unutmadi — Robbing unutuvchi emas», dedilar va Abu Bakrga oʻqitdilar: «Saxina Robbisini yengamiz deb oʻyladi, gʻoliblarni yenguvchi albatta gʻolib keladi». Uning Tabuk qissasi «Sahih»da keladi. Oʻzi aytadi: «Badrdan boshqa hech bir gʻazotda Rasulullohdan ﷺ qolib qolmaganman, toki Tabuk boʻlguncha; Badrda hozir boʻlishim evaziga Aqaba kechasidagi bayʼatim qoʻldan ketishini yoqtirmayman». Soʻng u tayyorgarlikni kechiktirgani, gunohga aralashib qolgani, Rasululloh ﷺ qaytganda gʻazabnok tabassum bilan: «Nega qolding?» deganlari, uning rostini aytgani va: «Bu rost soʻzladi, Alloh sen haqingda hukm qilgunicha tur», deganlari; keyin uch kishi bilan gaplashish taqiqlangani, gʻassoniylar podshohidan kelgan maktubni tandirga tashlab yoqqani va nihoyat Salʼ choʻqqisidan: «Suyunchi, ey Kaʼb ibn Molik!» degan nidoni eshitib sajdaga yiqilgani zikr qilinadi. U Aliga Usmon haqidagi sheʼrini oʻqiganida, Ali: «Usmon oʻzini ustun tutdi va bunda yomon qildi, sizlar esa jazavaga tushib, jazani yomon qildingiz», degan. Vafoti haqida ixtilof qilingan: Haysam bilan Madoiniy uni qirqinchi yilda (40 h.) vafot etgan deydilar; Voqidiy ellikinchi yilda deb rivoyat qiladi; Haysam ibn Adiydan yana ellik birinchi yilda vafot etgani ham naql qilingan.Каъб ибн Молик ибн Абу Каъб — Амр ибн ал-Қайн ибн Каъб ибн Савод ибн Ғанм ибн Каъб ибн Салама ал-Ансорий ал-Хазражий ал-Ақабий ал-Уҳудий. У Расулуллоҳ ﷺнинг шоири ва саҳобаси, ҳамда тавбалари қабул қилинган — Аллоҳ тавбаларини қабул қилиб қўйган — уч кишининг биридир. Айтилишича, жоҳилиятда куняси Абу Башир эди. Ибн Абу Ҳотим уни суффа аҳлидан санайди ва кўзи Муовия хилофати чоғида ожиз бўлганини айтади. Урва уни Ақабада ҳозир бўлган етмиш киши ичида зикр қилган. У Ақабада бўлган; ҳадислари ўттизга етади. Бухорий билан Муслим учтасида иттифоқ қилган, Бухорий бир ҳадис, Муслим икки ҳадис билан ёлғиз қолган. Ундан ўғиллари Абдуллоҳ, Убайдуллоҳ, Абдурраҳмон, Муҳаммад ва Маъбад, яна Жобир, Ибн Аббос, Абу Умома, Умар ибн ал-Ҳакам, Умар ибн Касир ибн Афлаҳ, набираси Абдурраҳмон ибн Абдуллоҳ ва бошқалар ривоят қилганлар. Ибн Ишоқдан: Расулуллоҳ ﷺ Талҳа ибн Убайдуллоҳ билан Каъб ибн Моликни биродар қилдилар дейилади; бошқа қавлда Каъб билан Зубайрни. Урва ривоят қилади: у зот Зубайр билан Каъбни биродар қилган эдилар; Уҳуд куни Каъб яраланиб олиб чиқилди, уни Зубайр етаклаб келди — агар ўша куни ўлганида, унга Зубайр мерос оларди; шунда Аллоҳ «Қариндошлар Аллоҳнинг Китобида бир-бирларига ҳақлироқдирлар» оятини нозил қилди. Каъбнинг ўзи айтади: «Уҳуд куни тарқалганимизда Расулуллоҳни ﷺ биринчи бўлиб таниган мен бўлдим ва мўъминларга у зотнинг соғ-омон эканини башорат қилдим, ўзим дарадаги эдим». Расулуллоҳ ﷺ Каъбни сариқ совутлари билан чақирдилар; Каъб уни кийди ва ўша куни ўн етти жойидан яралангунича қаттиқ жанг қилди. Ибн Сирин айтади: Расулуллоҳ ﷺ саҳобаларининг шоирлари Ҳассон ибн Собит, Абдуллоҳ ибн Равоҳа ва Каъб ибн Молик эдилар. Каъб: «Эй Аллоҳнинг Расули, Аллоҳ шоирлар ҳақида нозил қилганини нозил қилди», деганида у зот: «Мужоҳид қиличи ва тили билан жиҳод қилади; жоним қўлида бўлган Зот билан қасамки, сиз уларга буни ўқ ёғдиргандек ёғдирасиз», дедилар. Ибн Сирин уларнинг фарқини айтади: Каъб урушни эслар, «қилдик ва қиламиз» деб уларни қўрқитарди; Ҳассон уларнинг айблари ва айёмини эслар эди; Ибн Равоҳа эса уларни куфр билан уялтирар эди. Каъб айтган бир байт сабабли Давс қабиласи қўрқиб ислом қабул қилган. Жобирдан: Расулуллоҳ ﷺ Каъбга: «Роббинг сен айтган бир байтни унутмади — Роббинг унутувчи эмас», дедилар ва Абу Бакрга ўқитдилар: «Сахина Роббисини енгамиз деб ўйлади, ғолибларни енгувчи албатта ғолиб келади». Унинг Табук қиссаси «Саҳиҳ»да келади. Ўзи айтади: «Бадрдан бошқа ҳеч бир ғазотда Расулуллоҳдан ﷺ қолиб қолмаганман, токи Табук бўлгунча; Бадрда ҳозир бўлишим эвазига Ақаба кечасидаги байъатим қўлдан кетишини ёқтирмайман». Сўнг у тайёргарликни кечиктиргани, гуноҳга аралашиб қолгани, Расулуллоҳ ﷺ қайтганда ғазабнок табассум билан: «Нега қолдинг?» деганлари, унинг ростини айтгани ва: «Бу рост сўзлади, Аллоҳ сен ҳақингда ҳукм қилгунича тур», деганлари; кейин уч киши билан гаплашиш тақиқлангани, ғассонийлар подшоҳидан келган мактубни тандирга ташлаб ёққани ва ниҳоят Салъ чўққисидан: «Суюнчи, эй Каъб ибн Молик!» деган нидони эшитиб саждага йиқилгани зикр қилинади. У Алига Усмон ҳақидаги шеърини ўқиганида, Али: «Усмон ўзини устун тутди ва бунда ёмон қилди, сизлар эса жазавага тушиб, жазани ёмон қилдингиз», деган. Вафоти ҳақида ихтилоф қилинган: Ҳайсам билан Мадоиний уни қирқинчи йилда (40 ҳ.) вафот этган дейдилар; Воқидий элликинчи йилда деб ривоят қилади; Ҳайсам ибн Адийдан яна эллик биринчи йилда вафот этгани ҳам нақл қилинган.
Manba: Siyar aʼlam an-nubalo (az-Zahabiy), j. 6, b. 523Манба: Сияр аълам ан-нубало (аз-Заҳабий), ж. 6, б. 523
Shazarot az-zahab (Ibn al-Imod al-Hanbaliy)Шазарот аз-заҳаб (Ибн ал-Имод ал-Ҳанбалий)
Ansoriy, Salama urugʻidan; Talha ibn Ubaydulloh bilan birodar qilingan. U tavbalari qabul qilinib, Alloh yuzlangan uch kishining biridir. Nabiy ﷺ ning dushmanga javob qaytargan shoirlaridan edi. Tabukdan boshqa barcha gʻazotlarda qatnashgan. Umrining oxirida koʻzi ojiz boʻlib qolgan. «Saxina Robbisini yengmoqchi boʻlib keldi — yengganlarni Yengguvchi albatta yengadi», — degan zot shudir; shunda Nabiy ﷺ unga: «Bu soʻzing uchun Alloh senga shukr qildi, ey Kaʼb», — deganlar.Ансорий, Салама уруғидан; Талҳа ибн Убайдуллоҳ билан биродар қилинган. У тавбалари қабул қилиниб, Аллоҳ юзланган уч кишининг биридир. Набий ﷺ нинг душманга жавоб қайтарган шоирларидан эди. Табукдан бошқа барча ғазотларда қатнашган. Умрининг охирида кўзи ожиз бўлиб қолган. «Сахина Роббисини енгмоқчи бўлиб келди — енгганларни Енггувчи албатта енгади», — деган зот шудир; шунда Набий ﷺ унга: «Бу сўзинг учун Аллоҳ сенга шукр қилди, эй Каъб», — деганлар.
Manba: Shazarot az-zahab (Ibn al-Imod al-Hanbaliy), j. 1, b. 244Манба: Шазарот аз-заҳаб (Ибн ал-Имод ал-Ҳанбалий), ж. 1, б. 244
at-Tarix al-kabir (al-Buxoriy)ат-Тарих ал-кабир (ал-Бухорий)
Abdurrahmon ibn Hammod aytdi, u Ibn Avndan, u Muhammaddan (rivoyat qildi): Rasululloh ﷺ ning sahobalari orasida eng shoirlari Hasson ibn Sobit, Kaʼb ibn Molik va Abdulloh ibn Ravoha edi. Yahyo ibn Sulaymon aytdi: Ibn Idrisdan, u Ibn Ishoqdan: Usmon oʻldirilganida Kaʼb ibn Molik baʼzi baytlar aytgan.Абдурраҳмон ибн Ҳаммод айтди, у Ибн Авндан, у Муҳаммаддан (ривоят қилди): Расулуллоҳ ﷺ нинг саҳобалари орасида энг шоирлари Ҳассон ибн Собит, Каъб ибн Молик ва Абдуллоҳ ибн Равоҳа эди. Яҳё ибн Сулаймон айтди: Ибн Идрисдан, у Ибн Ишоқдан: Усмон ўлдирилганида Каъб ибн Молик баъзи байтлар айтган.
Manba: at-Tarix al-kabir (al-Buxoriy), j. 8, b. 412Манба: ат-Тарих ал-кабир (ал-Бухорий), ж. 8, б. 412