Masruq ibn al-Ajda'
مسروق بن الأجدع
Tobi'iy
Ular rivoyat qilgan yoki ular haqida rivoyat qilingan hadislarУлар ривоят қилган ёки улар ҳақида ривоят қилинган ҳадислар53Siyar aʼlam an-nubalo (az-Zahabiy)Сияр аълам ан-нубало (аз-Заҳабий)
Masruq ibn al-Ajdaʼ ibn Molik ibn Umayya ibn Abdulloh ibn Murr ibn Salmon ibn Maʼmar — imom, qudva va alam; kunyasi Abu Oisha, nisbasi al-Vodiʼiy al-Hamdoniy al-Kufiy. Xatib al-Bagʻdodiy aytishicha, u kichikligida oʻgʻirlab ketilgan, soʻng topilgan va shuning uchun «Masruq» deb atalgan; otasi al-Ajdaʼ islom qabul qilgan. U Ubay ibn Kaʼbdan, Umardan, Abu Bakr Siddiqdan — agar sahih boʻlsa —, Ummu Rumondan, Muoz ibn Jabaldan, Xabbobdan, Oishadan, Ibn Masʼuddan, Alidan, Abdulloh ibn Amrdan, Ibn Umardan, Subayʼadan, Maʼqil ibn Sinondan, al-Mugʻira ibn Shuʼbadan va Zayddan hadis rivoyat qilgan; hatto Makka qissaxoni Ubayd ibn Umayrdan ham rivoyat qilgan. Undan Shaʼbiy, Ibrohim an-Naxaiy, Yahyo ibn Vassob, Abdulloh ibn Murra, Abu Voil, Yahyo ibn al-Jazzor, Abuz-Zuho, Abdurrahmon ibn Abdulloh ibn Masʼud, Ubayd ibn Nuzayla, Abu Ishoq, Muhammad ibn al-Muntashir, Abul-Ahvas al-Jushaʼiy, Umora ibn Umayr, Anas ibn Sirin va boshqalar rivoyat qilgan. U yirik tobeʼinlardan va Nabiy ﷺ hayotida islom qabul qilgan muxazramlardan sanaladi. Shaʼbiy naql qiladi: Masruq Umar bilan uchrashganda Umar ismini soʻradi; «Masruq ibn al-Ajdaʼ», dedi. Umar: «Men Nabiy ﷺ dan “al-Ajdaʼ shaytondir” deganini eshitganman; sen — Masruq ibn Abdurrahmonsan», dedi; Shaʼbiy: «Men uni devonda “Masruq ibn Abdurrahmon” deb koʻrdim», deydi. Murra: «Hech bir hamdoniy ayol Masruqdek farzand tugʻmagan», degan. Shaʼbiy: «Ufqlarning birortasida ilmni Masruqdan koʻra koʻproq talab qilgan kishini bilmayman», degan. Ibrohim aytadi: Abdulloh (ibn Masʼud)ning odamlarga Qurʼon oʻqitib, sunnat oʻrgatadigan ashobi — Alqama, al-Asvad, Ubayda, Masruq, al-Horis ibn Qays va Amr ibn Shurahbil edi. Shaʼbiy: «Masruq fatvoda Shurayhdan bilimliroq, Shurayh esa qazoda Masruqdan bilimliroq edi; Shurayh Masruq bilan maslahatlashardi, Masruq esa Shurayh bilan maslahatlashmasdi», degan. Abu Ishoq: «Masruq haj qildi va qaytguncha faqat sajda holida uxladi», deydi. Xotini: «Masruq oyoqlari shishguncha namoz oʻqirdi; men baʼzan oʻtirib yigʻlardim», degan. Xolid ibn Abdulloh ibn Usayd unga oʻttiz ming yubordi — u muhtoj boʻlsa-da qabul qilmadi. Qizini as-Soib ibn al-Aqraʼga oʻn ming mahr bilan uzatdi va uni mujohidlar va miskinlarga qoʻydi. Ikki yil amaldorlik qilib qaytganida xurjunidan sopsiz bir bolta chiqdi va u: «Inna lillah, uni ariyat olgan edik, qaytarishni unutibmiz», dedi. Qodisiya kuni qoʻli shol boʻlgan va boshiga jarohat yetgan. U Ali bilan chiqmagani haqida: «Bir farishta tushib «oʻzingizni oʻldirmangiz» oyatini oʻqisa toʻxtar edingizmi? Alloh haqqi, u oyat bilan karamli farishta paygʻambaringiz tiliga tushgan va u muhkam, uni hech nima nasx qilmagan», derdi. Baʼzilar u Siffinda hozir boʻlib vaʼz aytgani, ammo jang qilmaganini aytishadi. Yahyo ibn Maʼin: «Masruq siqa, uning mislidan soʻralmaydi», degan. Abu Nuaym uning oltmish ikkinchi yilda, Yahyo ibn Bukayr, Ibn Saʼd va Ibn Numayr esa oltmish uchinchi yilda vafot etganini aytadilar.Масруқ ибн ал-Аждаъ ибн Молик ибн Умайя ибн Абдуллоҳ ибн Мурр ибн Салмон ибн Маъмар — имом, қудва ва алам; куняси Абу Оиша, нисбаси ал-Водиъий ал-Ҳамдоний ал-Куфий. Хатиб ал-Бағдодий айтишича, у кичиклигида ўғирлаб кетилган, сўнг топилган ва шунинг учун «Масруқ» деб аталган; отаси ал-Аждаъ ислом қабул қилган. У Убай ибн Каъбдан, Умардан, Абу Бакр Сиддиқдан — агар саҳиҳ бўлса —, Умму Румондан, Муоз ибн Жабалдан, Хаббобдан, Оишадан, Ибн Масъуддан, Алидан, Абдуллоҳ ибн Амрдан, Ибн Умардан, Субайъадан, Маъқил ибн Синондан, ал-Муғира ибн Шуъбадан ва Зайддан ҳадис ривоят қилган; ҳатто Макка қиссахони Убайд ибн Умайрдан ҳам ривоят қилган. Ундан Шаъбий, Иброҳим ан-Нахаий, Яҳё ибн Вассоб, Абдуллоҳ ибн Мурра, Абу Воил, Яҳё ибн ал-Жаззор, Абуз-Зуҳо, Абдурраҳмон ибн Абдуллоҳ ибн Масъуд, Убайд ибн Нузайла, Абу Исҳоқ, Муҳаммад ибн ал-Мунташир, Абул-Аҳвас ал-Жушаъий, Умора ибн Умайр, Анас ибн Сирин ва бошқалар ривоят қилган. У йирик тобеъинлардан ва Набий ﷺ ҳаётида ислом қабул қилган мухазрамлардан саналади. Шаъбий нақл қилади: Масруқ Умар билан учрашганда Умар исмини сўради; «Масруқ ибн ал-Аждаъ», деди. Умар: «Мен Набий ﷺ дан “ал-Аждаъ шайтондир” деганини эшитганман; сен — Масруқ ибн Абдурраҳмонсан», деди; Шаъбий: «Мен уни девонда “Масруқ ибн Абдурраҳмон” деб кўрдим», дейди. Мурра: «Ҳеч бир ҳамдоний аёл Масруқдек фарзанд туғмаган», деган. Шаъбий: «Уфқларнинг бирортасида илмни Масруқдан кўра кўпроқ талаб қилган кишини билмайман», деган. Иброҳим айтади: Абдуллоҳ (ибн Масъуд)нинг одамларга Қуръон ўқитиб, суннат ўргатадиган ашоби — Алқама, ал-Асвад, Убайда, Масруқ, ал-Ҳорис ибн Қайс ва Амр ибн Шураҳбил эди. Шаъбий: «Масруқ фатвода Шурайҳдан билимлироқ, Шурайҳ эса қазода Масруқдан билимлироқ эди; Шурайҳ Масруқ билан маслаҳатлашарди, Масруқ эса Шурайҳ билан маслаҳатлашмасди», деган. Абу Исҳоқ: «Масруқ ҳаж қилди ва қайтгунча фақат сажда ҳолида ухлади», дейди. Хотини: «Масруқ оёқлари шишгунча намоз ўқирди; мен баъзан ўтириб йиғлардим», деган. Холид ибн Абдуллоҳ ибн Усайд унга ўттиз минг юборди — у муҳтож бўлса-да қабул қилмади. Қизини ас-Соиб ибн ал-Ақраъга ўн минг маҳр билан узатди ва уни мужоҳидлар ва мискинларга қўйди. Икки йил амалдорлик қилиб қайтганида хуржунидан сопсиз бир болта чиқди ва у: «Инна лиллаҳ, уни арият олган эдик, қайтаришни унутибмиз», деди. Қодисия куни қўли шол бўлган ва бошига жароҳат етган. У Али билан чиқмагани ҳақида: «Бир фаришта тушиб «ўзингизни ўлдирмангиз» оятини ўқиса тўхтар эдингизми? Аллоҳ ҳаққи, у оят билан карамли фаришта пайғамбарингиз тилига тушган ва у муҳкам, уни ҳеч нима насх қилмаган», дерди. Баъзилар у Сиффинда ҳозир бўлиб ваъз айтгани, аммо жанг қилмаганини айтишади. Яҳё ибн Маъин: «Масруқ сиқа, унинг мислидан сўралмайди», деган. Абу Нуайм унинг олтмиш иккинчи йилда, Яҳё ибн Букайр, Ибн Саъд ва Ибн Нумайр эса олтмиш учинчи йилда вафот этганини айтадилар.
Manba: Siyar aʼlam an-nubalo (az-Zahabiy), j. 8, b. 63Манба: Сияр аълам ан-нубало (аз-Заҳабий), ж. 8, б. 63
al-Bidoya van-nihoya (Ibn Kasir)ал-Бидоя ван-ниҳоя (Ибн Касир)
Otasi al-Ajdaʼ — ismi Abdurrahmon ibn Molik — Yamandagi eng mohir suvoriy edi. Aytilishicha, Masruq baʼzi yurtlarga omil boʻlgan; ahlining oldiga qaytganida xurjinini qarasalar, ichida sopsiz boltadan boshqa narsa yoʻq ekan. «Ikki yil gʻoyib boʻlib, sopsiz bolta bilan keldingizmi?» deyishganda: «Inna lillahi va inna ilayhi rojiʼun — u boltani omonatga olgan edik, qaytarishni unutibmiz», dedi. Basra omili unga oʻttiz ming hadya qilganida, unga odamlarning eng muhtoji boʻlsa-da, qabul qilmadi; qozilikni olganida esa buning uchun bir kumush ham olmadi. Shurayh undan maslahat soʻrardi, u esa Shurayhdan soʻramasdi. Oyoqlari shishib ketguncha namozga turardi. Abu Bakr, Umar va Usmonga yetishgan, sahobalardan bir jamoadan rivoyat qilgan va hakamlar voqeasida hozir boʻlgan. U: «Kishiga johilligidan oʻz amalidan xursand boʻlishi, ilmidan esa Allohdan qoʻrqishi yetarli», degan.Отаси ал-Аждаъ — исми Абдурраҳмон ибн Молик — Ямандаги энг моҳир суворий эди. Айтилишича, Масруқ баъзи юртларга омил бўлган; аҳлининг олдига қайтганида хуржинини қарасалар, ичида сопсиз болтадан бошқа нарса йўқ экан. «Икки йил ғойиб бўлиб, сопсиз болта билан келдингизми?» дейишганда: «Инна лиллаҳи ва инна илайҳи рожиъун — у болтани омонатга олган эдик, қайтаришни унутибмиз», деди. Басра омили унга ўттиз минг ҳадя қилганида, унга одамларнинг энг муҳтожи бўлса-да, қабул қилмади; қозиликни олганида эса бунинг учун бир кумуш ҳам олмади. Шурайҳ ундан маслаҳат сўрарди, у эса Шурайҳдан сўрамасди. Оёқлари шишиб кетгунча намозга турарди. Абу Бакр, Умар ва Усмонга етишган, саҳобалардан бир жамоадан ривоят қилган ва ҳакамлар воқеасида ҳозир бўлган. У: «Кишига жоҳиллигидан ўз амалидан хурсанд бўлиши, илмидан эса Аллоҳдан қўрқиши етарли», деган.
Manba: al-Bidoya van-nihoya (Ibn Kasir), b. 4150Манба: ал-Бидоя ван-ниҳоя (Ибн Касир), б. 4150
at-Tarix al-kabir (al-Buxoriy)ат-Тарих ал-кабир (ал-Бухорий)
Abu Nuʼaym aytdi: oltmish ikkinchi yilda vafot etgan. Abu Bakr, Umar, Abdulloh ibn Masʼud, Ali va Zayd ibn Sobitni koʻrgan. Undan Ibrohim va ash-Shaʼbiy rivoyat qilgan. Muso ibn Ismoil aytdi: Abu Avonadan, u al-Mugʻiyradan, u ash-Shaʼbiydan (rivoyat qilishicha), bir kishi Masruqning huzurida oʻtirar, yuzidan tanilar, lekin ismi aytilmas edi. U (Masruqni) kuzatib qoʻygani keldi va: «Sen qorilarning peshvosi va ularning sayyidisan, sening ziynating ular uchun ziynatdir; koʻnglingga na faqirlikni, na umr uzunligini solgin», dedi. Ayyosh ibn al-Valid aytdi: bizga Abdulaʼlo aytdi, bizga Qurra ibn Xolid aytdi, bizga Muhammad ibn Siyrin aytdi: Ibn Masʼudning ashoblari besh kishi edi — ulardan (ilm) olinardi. Men ulardan toʻrttasiga yetishdim, al-Horisni esa koʻra olmadim. U aytdi: (u) ulardan afzal sanalar edi, ularning eng pasti Shurayh edi; mana bu uch kishi — Alqama, Masruq va Ubayda — qaysi biri afzal ekanida ixtilof qilinadi.Абу Нуъайм айтди: олтмиш иккинчи йилда вафот этган. Абу Бакр, Умар, Абдуллоҳ ибн Масъуд, Али ва Зайд ибн Собитни кўрган. Ундан Иброҳим ва аш-Шаъбий ривоят қилган. Мусо ибн Исмоил айтди: Абу Авонадан, у ал-Муғийрадан, у аш-Шаъбийдан (ривоят қилишича), бир киши Масруқнинг ҳузурида ўтирар, юзидан танилар, лекин исми айтилмас эди. У (Масруқни) кузатиб қўйгани келди ва: «Сен қориларнинг пешвоси ва уларнинг саййидисан, сенинг зийнатинг улар учун зийнатдир; кўнглингга на фақирликни, на умр узунлигини солгин», деди. Айёш ибн ал-Валид айтди: бизга Абдулаъло айтди, бизга Қурра ибн Холид айтди, бизга Муҳаммад ибн Сийрин айтди: Ибн Масъуднинг ашоблари беш киши эди — улардан (илм) олинарди. Мен улардан тўрттасига етишдим, ал-Ҳорисни эса кўра олмадим. У айтди: (у) улардан афзал саналар эди, уларнинг энг пасти Шурайҳ эди; мана бу уч киши — Алқама, Масруқ ва Убайда — қайси бири афзал эканида ихтилоф қилинади.
Manba: at-Tarix al-kabir (al-Buxoriy), j. 9, b. 392Манба: ат-Тарих ал-кабир (ал-Бухорий), ж. 9, б. 392