Muoviya ibn Solih
Tabaʼ tobeʼin
Siyar aʼlam an-nubalo (az-Zahabiy)Сияр аълам ан-нубало (аз-Заҳабий)
Muoviya ibn Solih ibn Hudayr ibn Said ibn Saʼd ibn Fihr — imom, hofiz, siqa, Andalusiya qozisi, Abu Amr, yana Abu Abdurrahmon al-Hazramiy ash-Shomiy al-Himsiy. Sahobalardan bir toifa hayot chogʻida, Abdulmalik ibn Marvon davlatida, hijratning sakson yillari atrofida tugʻilgan. Roshid ibn Saʼd, Abuz-Zohiriyya Hudayr ibn Kurayb, Makhul, Abu Maryam al-Ansoriy, Yunus ibn Sayf, Yahyo ibn Jobir at-Toiy, Omir ibn Jashib, Zamra ibn Habib, Sulaym ibn Omir, Habib ibn Ubayd, Abdurrahmon ibn Jubayr ibn Nufayr, al-Alo ibn al-Horis, al-Qosim Abu Abdurrahmon ad-Dimashqiy, Yahyo ibn Said al-Ansoriy va koʻp xaloyiqdan hadis soʻzladi. U ilm idishlaridan edi. Undan Sufyon as-Savriy, al-Lays, Ibn Vahb, Maʼn ibn Iso, Abdurrahmon ibn Mahdiy, Bishr ibn as-Sariy, Zayd ibn al-Hubob, Abu Ishoq al-Fazoriy, Voqidiy va Laysning kotibi Abdulloh ibn Solih rivoyat qilishgan. U Shomdan marvoniylar bilan qochib, ular bilan Andalusiyaga kirdi. Abdurrahmon ibn Muoviya ad-Doxil u yurtni egallagach, uni oʻz mamlakatlarining qozisi qilib qoʻydi; umrining oxirida hajga borib, Hijozda hadis soʻzladi. Ahmad ibn Hanbal: «U Himsdan qadim chiqib ketgan, siqa edi», degan; Ibn Maʼindan «siqa» va «solih» deb naql qilingan, Abbos ad-Duriy esa undan: «Rozi boʻlarli emas; Yahyo ibn Said undan rozi emas edi», deb keltirgan. Ali ibn al-Madiniy: «Yahyo ibn Saiddan uni soʻradim; „U zamonda undan bir harf ham olmasdik“, dedi», deydi, ammo yana: «Abdurrahmon uni siqa deb bilardi», deydi. Abu Ishoq al-Fazoriy undan bir hadis soʻzlagach: «U oʻzidan rivoyat qilishga loyiq emas edi», degan; muallif: «Bu bilan, oʻylaymanki, davlat bilan aralashganiga ishora qiladi», deydi. Muso ibn Salama aytadi: undan yozgani borsam, chamamda chalgʻu asboblarini koʻrdim; «Bu nima?» desam: «Andalusiya sohibiga hadya qiladigan narsa», dedi — shu bois undan yozmadim. Ijliy va Nasoiy: «Siqa», deganlar; Abu Zurʼa: «Siqa muhaddis», degan; Abu Hotim esa: «Hadisi solih, hadisi hasan, lekin u bilan hujjat keltirilmaydi», degan. Yahyo ibn Solih al-Vuhoziy va Yazid ibn Abd Rabbih: «U Himsdan bir yuz yigirma beshinchi yili, yosh chogʻida chiqib ketgan va Magʻribga borib, ularga qozi boʻlgan», deydilar. Ibn Saʼd: «Siqa, hadisi koʻp; umrida bir marta haj qilib, Madinadan oʻtgan», degan. Abu Dovud hajini bir yuz ellik beshinchi yilda deydi va oʻshanda Abdurrahmon ibn Mahdiy bilan Sufyon uni Makkada uchratganini aytadi; Abu Solih esa: «Bir yuz ellik toʻrtinchi yili haj qilib bizdan oʻtdi va undan Savriy, Misr hamda Madina ahli yozib oldi», deydi. Ibn Mahdiy aytadi: Makkada hadis muzokara qilib oʻtirganimizda bir kishi orasimizga kirib, hadisimizni tinglay boshladi. «Kimsan?» dedim. «Men Muoviya ibn Solihman», dedi — shunda uni oʻrtaga oldik. Abdulloh ibn Solih aytadi: Muoviya bizga kelib, Lays bilan oʻtirdi; Lays menga: «Shayxning oldiga borib, imlo qilganini yoz», dedi. Bordim, u menga imlo qilar, soʻng Laysga borib oʻqib berardik; shunday qilib men undan ikki marta eshitdim. Humayd ibn Zanjavayh Ali ibn al-Madiniyga: «Sen gʻaroyibni istaysan; Abdulloh ibn Solihning oldiga borib, Muoviya ibn Solihning kitobini yoz — ikki yuz hadis foyda olasan», degan. Yaʼqub ibn Shayba: «Baʼzilar uni oʻrtacha — na sobit, na zaif deydi; baʼzilar zaiflashtiradi», deydi; Ibn Xirosh: «Saduq», degan. Ibn Adiy: «Siqa odamlar undan rivoyat qilgan; hadisida zarar koʻrmayman, u menimcha saduq, faqat hadisida yakka qolgan narsalar uchraydi», degan; Ibn Hibbon uni «as-Siqot»ida zikr qilgan. Abu Said ibn Yunus aytadi: Muoviya Misrga kelib, soʻng Andalusiyaga ketdi; Abdurrahmon u yerni egallagach unga qoʻshildi, u esa uni ayrim ishlarda Shomga yubordi va qaytgach jamoat qozisi qildi. U bir yuz ellik sakkizinchi yili (158 h.) vafot etdi; Andalusiyada bugungacha nasli bor.Муовия ибн Солиҳ ибн Ҳудайр ибн Саид ибн Саъд ибн Фиҳр — имом, ҳофиз, сиқа, Андалусия қозиси, Абу Амр, яна Абу Абдурраҳмон ал-Ҳазрамий аш-Шомий ал-Ҳимсий. Саҳобалардан бир тоифа ҳаёт чоғида, Абдулмалик ибн Марвон давлатида, ҳижратнинг саксон йиллари атрофида туғилган. Рошид ибн Саъд, Абуз-Зоҳирийя Ҳудайр ибн Курайб, Макҳул, Абу Марям ал-Ансорий, Юнус ибн Сайф, Яҳё ибн Жобир ат-Тоий, Омир ибн Жашиб, Замра ибн Ҳабиб, Сулайм ибн Омир, Ҳабиб ибн Убайд, Абдурраҳмон ибн Жубайр ибн Нуфайр, ал-Ало ибн ал-Ҳорис, ал-Қосим Абу Абдурраҳмон ад-Димашқий, Яҳё ибн Саид ал-Ансорий ва кўп халойиқдан ҳадис сўзлади. У илм идишларидан эди. Ундан Суфён ас-Саврий, ал-Лайс, Ибн Ваҳб, Маън ибн Исо, Абдурраҳмон ибн Маҳдий, Бишр ибн ас-Сарий, Зайд ибн ал-Ҳубоб, Абу Исҳоқ ал-Фазорий, Воқидий ва Лайснинг котиби Абдуллоҳ ибн Солиҳ ривоят қилишган. У Шомдан марвонийлар билан қочиб, улар билан Андалусияга кирди. Абдурраҳмон ибн Муовия ад-Дохил у юртни эгаллагач, уни ўз мамлакатларининг қозиси қилиб қўйди; умрининг охирида ҳажга бориб, Ҳижозда ҳадис сўзлади. Аҳмад ибн Ҳанбал: «У Ҳимсдан қадим чиқиб кетган, сиқа эди», деган; Ибн Маъиндан «сиқа» ва «солиҳ» деб нақл қилинган, Аббос ад-Дурий эса ундан: «Рози бўларли эмас; Яҳё ибн Саид ундан рози эмас эди», деб келтирган. Али ибн ал-Мадиний: «Яҳё ибн Саиддан уни сўрадим; „У замонда ундан бир ҳарф ҳам олмасдик“, деди», дейди, аммо яна: «Абдурраҳмон уни сиқа деб биларди», дейди. Абу Исҳоқ ал-Фазорий ундан бир ҳадис сўзлагач: «У ўзидан ривоят қилишга лойиқ эмас эди», деган; муаллиф: «Бу билан, ўйлайманки, давлат билан аралашганига ишора қилади», дейди. Мусо ибн Салама айтади: ундан ёзгани борсам, чамамда чалғу асбобларини кўрдим; «Бу нима?» десам: «Андалусия соҳибига ҳадя қиладиган нарса», деди — шу боис ундан ёзмадим. Ижлий ва Насоий: «Сиқа», деганлар; Абу Зуръа: «Сиқа муҳаддис», деган; Абу Ҳотим эса: «Ҳадиси солиҳ, ҳадиси ҳасан, лекин у билан ҳужжат келтирилмайди», деган. Яҳё ибн Солиҳ ал-Вуҳозий ва Язид ибн Абд Раббиҳ: «У Ҳимсдан бир юз йигирма бешинчи йили, ёш чоғида чиқиб кетган ва Мағрибга бориб, уларга қози бўлган», дейдилар. Ибн Саъд: «Сиқа, ҳадиси кўп; умрида бир марта ҳаж қилиб, Мадинадан ўтган», деган. Абу Довуд ҳажини бир юз эллик бешинчи йилда дейди ва ўшанда Абдурраҳмон ибн Маҳдий билан Суфён уни Маккада учратганини айтади; Абу Солиҳ эса: «Бир юз эллик тўртинчи йили ҳаж қилиб биздан ўтди ва ундан Саврий, Миср ҳамда Мадина аҳли ёзиб олди», дейди. Ибн Маҳдий айтади: Маккада ҳадис музокара қилиб ўтирганимизда бир киши орасимизга кириб, ҳадисимизни тинглай бошлади. «Кимсан?» дедим. «Мен Муовия ибн Солиҳман», деди — шунда уни ўртага олдик. Абдуллоҳ ибн Солиҳ айтади: Муовия бизга келиб, Лайс билан ўтирди; Лайс менга: «Шайхнинг олдига бориб, имло қилганини ёз», деди. Бордим, у менга имло қилар, сўнг Лайсга бориб ўқиб берардик; шундай қилиб мен ундан икки марта эшитдим. Ҳумайд ибн Занжавайҳ Али ибн ал-Мадинийга: «Сен ғаройибни истайсан; Абдуллоҳ ибн Солиҳнинг олдига бориб, Муовия ибн Солиҳнинг китобини ёз — икки юз ҳадис фойда оласан», деган. Яъқуб ибн Шайба: «Баъзилар уни ўртача — на собит, на заиф дейди; баъзилар заифлаштиради», дейди; Ибн Хирош: «Садуқ», деган. Ибн Адий: «Сиқа одамлар ундан ривоят қилган; ҳадисида зарар кўрмайман, у менимча садуқ, фақат ҳадисида якка қолган нарсалар учрайди», деган; Ибн Ҳиббон уни «ас-Сиқот»ида зикр қилган. Абу Саид ибн Юнус айтади: Муовия Мисрга келиб, сўнг Андалусияга кетди; Абдурраҳмон у ерни эгаллагач унга қўшилди, у эса уни айрим ишларда Шомга юборди ва қайтгач жамоат қозиси қилди. У бир юз эллик саккизинчи йили (158 ҳ.) вафот этди; Андалусияда бугунгача насли бор.
Manba: Siyar aʼlam an-nubalo (az-Zahabiy), j. 11, b. 158Манба: Сияр аълам ан-нубало (аз-Заҳабий), ж. 11, б. 158
Shazarot az-zahab (Ibn al-Imod al-Hanbaliy)Шазарот аз-заҳаб (Ибн ал-Имод ал-Ҳанбалий)
Damashqlik hofiz, Abu Ubaydulloh al-Ashʼariy. Ubaydulloh ibn Muso va Abu Mushirdan rivoyat qildi; Yahyo ibn Maʼindan soʻrab-oʻrgandi va uning qoʻlida yetishdi.Дамашқлик ҳофиз, Абу Убайдуллоҳ ал-Ашъарий. Убайдуллоҳ ибн Мусо ва Абу Муширдан ривоят қилди; Яҳё ибн Маъиндан сўраб-ўрганди ва унинг қўлида етишди.
Manba: Shazarot az-zahab (Ibn al-Imod al-Hanbaliy), j. 3, b. 276Манба: Шазарот аз-заҳаб (Ибн ал-Имод ал-Ҳанбалий), ж. 3, б. 276