Muso al-Kozim

Imom, qudva, sayyid Abu al-Hasan al-Alaviy — imom Ali ibn Muso ar-Rizoning otasi; madinalik boʻlib, Bagʻdodga tushgan. U otasidan hadislar rivoyat qilgan; aytilishicha, Abdulloh ibn Dinor va Abdulmalik ibn Qudomadan ham rivoyat qilgan. Undan farzandlari Ali, Ibrohim, Ismoil va Husayn, ikki ogʻa-inisi Ali ibn Jaʼfar bilan Muhammad ibn Jaʼfar, yana Muhammad ibn Sadaqa al-Anbariy va Solih ibn Yazid rivoyat qildilar. Rivoyati oz, chunki u rivoyat vaqti kelmasidan vafot etdi — rahimahulloh. Abu Hotim uni zikr qilib: «Siqa, sadduq, musulmonlar imomlaridan bir imom», degan. Zahabiy: uning at-Termiziy va Ibn Moja huzurida ikkita hadisi bor, deydi. Aytilishicha, u bir yuz yigirma sakkizinchi yilda Madinada tugʻilgan. Al-Xatib aytadi: al-Mahdiy uni Bagʻdodga keltirib, soʻng qaytargan. Keyin u yana keldi va Rashid kunlarida Bagʻdodda turdi; bir yuz yetmish toʻqqizinchi yilda Rashidning hamrohligida kelgan edi, Rashid uni qamab qoʻydi va u qamoqda vafot etdi. Yahyo ibn al-Hasan al-Alaviy aytadi: Muso ibn Jaʼfar ibodati va tirishqoqligi uchun «solih banda» deb atalardi. Ashoblarimiz rivoyat qilishlaricha, u Rasululloh ﷺ ning masjidiga kirib, kechaning avvalida bir sajda qildi va sajdasida: «Gunoh mening nazdimda ulugʻaydi, Sening huzuringdagi avf esa goʻzal boʻlsin; ey taqvo ahli, ey magʻfirat ahli!» deb, tong otguncha shuni takrorlab turgani eshitilgan. U saxiy va karamli edi: biror kishi unga ozor berayotgani xabari yetsa, unga ming dinorlik hamyon yuborardi. Uch yuz, toʻrt yuz va ikki yuz dinorlik hamyonlar tugib, Madinada tarqatar edi; kimga bir hamyon yetsa, boyib qolardi. Zahabiy bunga: «Bu munqatiʼ xabar, ustiga-ustak Yahyo ibn al-Hasan ayblangan kishidir», deb izoh beradi. Muhammad ibn Abdulloh al-Bakriy aytadi: Madinaga qarz undirish uchun bordim va: «Muso ibn Jaʼfarning oldiga borib arz qilsam», dedim. Uni Naqamodagi mulkida topdim; u chiqdi, birga taom yedim, ahvolimni aytdim va u menga uch yuz dinor berdi. Bir necha kishi naql qiladi: Madinada Umar oilasidan bir kishi unga ozor berar va Aliga til tekkizar edi; yaqinlaridan baʼzilari: «Ruxsat ber, uni oʻldiraylik», deganida, u qaytarib, koʻrsatib qoʻydi. Umariyning bir yerda ekin ekayotgani aytilganda, u eshagida uning dalasiga bordi. Umariy: «Ekinimizni bosma!» deb baqirdi; u esa eshagi bilan bosib borib, uning yoniga tushdi, u bilan hazillashdi va: «Bu ekiningga qancha sarf qilding?» dedi. «Yuz dinor», dedi. «Nima kutasan?» dedi. «Gʻaybni bilmayman; ikki yuz dinor kelishidan umidvorman», dedi. Shunda unga uch yuz dinor berdi va: «Ekining ham oʻzingga qolsin», dedi. Umariy oʻrnidan turib, uning boshidan oʻpdi va: «Alloh risolatini qayerga qoʻyishni oʻzi biladi», dedi hamda hamisha unga duo qiladigan boʻldi. Abu al-Hasan Umariyni oʻldirmoqchi boʻlgan yaqinlariga: «Sizlar istagan narsa yaxshimi yoki men shu miqdor bilan uning ishini toʻgʻirlaganim yaxshimi?» dedi. Zahabiy: «Agar bu sahih boʻlsa, hilm va saxovatning eng yuqori choʻqqisi shu», deydi. Toʻqson yoshga yetgan Iso ibn Muhammad ibn Mugʻis al-Qurashiy aytadi: Javoniyyada tarvuz, bodring va qovoq ekkandim; hosil yaqinlashganda kechasi chigirtka bosib, butun ekinni yeb ketdi. Men unga ikki tuyaning bahosi bilan bir yuz yigirma dinor sarflagandim. Oʻtirgan edim, Muso ibn Jaʼfar keldi, salom berdi va: «Ahvoling qalay?» dedi. «Yulib olingandek boʻlib qoldim», dedim. «Qancha sarfliding?» dedi. «Ikki tuya bahosi bilan bir yuz yigirma dinor», dedim va: «Ey muborak zot, ichkariga kirib, menga duo qiling», dedim. U kirib duo qildi va menga Paygʻambar ﷺ dan: «Musibatlarning qoldigʻiga yopishinglar», degan hadisni aytdi. Soʻng ikki tuyani unga qoʻshib, suv berdim; Alloh unga baraka soldi, hosil unib ketdi va men undan oʻn mingga sotdim. Al-Fazl ibn ar-Rabiʼ otasidan naql qiladi: al-Mahdiy Muso ibn Jaʼfarni qamaganida, tushida Alini koʻrdi; u: «Ey Muhammad! «Agar yuz oʻgirsangiz, yerda buzgʻunchilik qilib, qarindoshlik rishtalarini uzishingiz mumkinmi?» deydi», dedi. Rabiʼ aytadi: u meni kechasi chaqirtirdi, men qoʻrqib bordim; qarasam, oʻsha oyatni oʻqib oʻtiribdi — u odamlarning eng chiroyli ovozlisi edi. «Menga Muso ibn Jaʼfarni keltir», dedi; keltirdim. U uni quchoqlab, yoniga oʻtqazdi va: «Ey Abu al-Hasan, amirulmoʻmininni tushimda menga shunday oʻqiyotgan holda koʻrdim. Menga yoki farzandlarimdan biriga qarshi chiqmasligingga omonlik berasanmi?» dedi. U: «Yoʻq, vallohi, buni qilganim yoʻq va bu mening ishim ham emas», dedi. «Rost aytding», dedi va: «Ey Rabiʼ, unga uch ming dinor ber va oilasiga, Madinaga qaytar», dedi. Men uning ishini kechasi bitirdim; toʻsqinliklardan qoʻrqib, tong otganda u allaqachon yoʻlda edi. Abdurrahmon ibn Solih al-Azdiy aytadi: Rashid haj qilib, Paygʻambar ﷺ ning qabri oldiga keldi — yonida Muso ibn Jaʼfar bor edi. U atrofidagilarga faxrlanib: «Assalomu alayka, ey Allohning Rasuli, ey amakivachcha!» dedi. Shunda Muso yaqin kelib: «Assalomu alayka, ey ota!» dedi. Horunning yuzi oʻzgardi va: «Chin faxr mana shu, ey Abu al-Hasan!» dedi. Ammor ibn Abon aytadi: Muso ibn Jaʼfar as-Sindiy ibn Shohakning qoʻlida qamalgan edi; uning singlisi qamoqxonasini oʻz zimmasiga olishni soʻradi va shunday boʻldi. U ayol xizmatida boʻlib, shunday degan: «U xufton namozini oʻqisa, Allohga hamd, tamjid va duo qilar va kecha oʻtguncha shu holda turardi; kecha oʻtgach, bomdodni oʻqiguncha namozda turardi. Soʻng quyosh chiqquncha zikr qilar, keyin chosht koʻtarilguncha oʻtirar, soʻng tayyorlanib, misvok tortib, taom yerdi. Keyin zavolgacha uxlar, soʻng tahorat olib namoz oʻqir, soʻng shom kirguncha qiblaga qarab zikr qilar, shom bilan xufton orasida ham namoz oʻqirdi». U ayol: «Bu kishiga tegishga urinib, bir qavm ziyon koʻrdi; u solih banda edi», der edi. Aytilishicha, Muso al-Kozim qamoqdan Rashidga: «Mendan bir balo kuni oʻtsa, sendan ham u bilan birga bir farogʻat kuni oʻtadi — toki ikkalamiz tugamaydigan bir Kunga yetgunimizcha; oʻsha kunda botil ahli ziyon koʻradi», degan xabar yuborgan. Abdussalom ibn as-Sindiy aytadi: Muso bizning qoʻlimizda mahbus edi; vafot etganida Karxdan bir necha adolatli guvohni chaqirib, huzuriga kiritdik va oʻlimiga guvoh qildik; u Shuniziya qabristoniga dafn qilindi. Zahabiy aytadi: uning Bagʻdodda ulugʻ, mashhur maqbarasi bor; unga nabirasi al-Javod ham dafn qilingan; oʻgʻli Ali ibn Musoning esa Tusda ulugʻ maqbarasi bor. Muso al-Kozimning vafoti bir yuz sakson uchinchi yil rajab oyida boʻldi; u ellik besh yil umr koʻrdi va koʻp farzand qoldirdi — barchasi choʻrilardan: Ali, al-Abbos, Ismoil, Jaʼfar, Horun, Hasan, Ahmad, Muhammad, Ubaydulloh, Hamza, Zayd, Ishoq, Abdulloh, al-Husayn, Fazl, Sulaymon — qizlaridan tashqari; ularning barini az-Zubayr «an-Nasab»da sanab chiqqan.Имом, қудва, саййид Абу ал-Ҳасан ал-Алавий — имом Али ибн Мусо ар-Ризонинг отаси; мадиналик бўлиб, Бағдодга тушган. У отасидан ҳадислар ривоят қилган; айтилишича, Абдуллоҳ ибн Динор ва Абдулмалик ибн Қудомадан ҳам ривоят қилган. Ундан фарзандлари Али, Иброҳим, Исмоил ва Ҳусайн, икки оға-иниси Али ибн Жаъфар билан Муҳаммад ибн Жаъфар, яна Муҳаммад ибн Садақа ал-Анбарий ва Солиҳ ибн Язид ривоят қилдилар. Ривояти оз, чунки у ривоят вақти келмасидан вафот этди — раҳимаҳуллоҳ. Абу Ҳотим уни зикр қилиб: «Сиқа, саддуқ, мусулмонлар имомларидан бир имом», деган. Заҳабий: унинг ат-Термизий ва Ибн Можа ҳузурида иккита ҳадиси бор, дейди. Айтилишича, у бир юз йигирма саккизинчи йилда Мадинада туғилган. Ал-Хатиб айтади: ал-Маҳдий уни Бағдодга келтириб, сўнг қайтарган. Кейин у яна келди ва Рашид кунларида Бағдодда турди; бир юз етмиш тўққизинчи йилда Рашиднинг ҳамроҳлигида келган эди, Рашид уни қамаб қўйди ва у қамоқда вафот этди. Яҳё ибн ал-Ҳасан ал-Алавий айтади: Мусо ибн Жаъфар ибодати ва тиришқоқлиги учун «солиҳ банда» деб аталарди. Ашобларимиз ривоят қилишларича, у Расулуллоҳ ﷺ нинг масжидига кириб, кечанинг аввалида бир сажда қилди ва саждасида: «Гуноҳ менинг наздимда улуғайди, Сенинг ҳузурингдаги авф эса гўзал бўлсин; эй тақво аҳли, эй мағфират аҳли!» деб, тонг отгунча шуни такрорлаб тургани эшитилган. У сахий ва карамли эди: бирор киши унга озор бераётгани хабари еца, унга минг динорлик ҳамён юборарди. Уч юз, тўрт юз ва икки юз динорлик ҳамёнлар тугиб, Мадинада тарқатар эди; кимга бир ҳамён еца, бойиб қоларди. Заҳабий бунга: «Бу мунқатиъ хабар, устига-устак Яҳё ибн ал-Ҳасан айбланган кишидир», деб изоҳ беради. Муҳаммад ибн Абдуллоҳ ал-Бакрий айтади: Мадинага қарз ундириш учун бордим ва: «Мусо ибн Жаъфарнинг олдига бориб арз қилсам», дедим. Уни Нақамодаги мулкида топдим; у чиқди, бирга таом едим, аҳволимни айтдим ва у менга уч юз динор берди. Бир неча киши нақл қилади: Мадинада Умар оиласидан бир киши унга озор берар ва Алига тил теккизар эди; яқинларидан баъзилари: «Рухсат бер, уни ўлдирайлик», деганида, у қайтариб, кўрсатиб қўйди. Умарийнинг бир ерда экин экаётгани айтилганда, у эшагида унинг даласига борди. Умарий: «Экинимизни босма!» деб бақирди; у эса эшаги билан босиб бориб, унинг ёнига тушди, у билан ҳазиллашди ва: «Бу экинингга қанча сарф қилдинг?» деди. «Юз динор», деди. «Нима кутасан?» деди. «Ғайбни билмайман; икки юз динор келишидан умидворман», деди. Шунда унга уч юз динор берди ва: «Экининг ҳам ўзингга қолсин», деди. Умарий ўрнидан туриб, унинг бошидан ўпди ва: «Аллоҳ рисолатини қаерга қўйишни ўзи билади», деди ҳамда ҳамиша унга дуо қиладиган бўлди. Абу ал-Ҳасан Умарийни ўлдирмоқчи бўлган яқинларига: «Сизлар истаган нарса яхшими ёки мен шу миқдор билан унинг ишини тўғирлаганим яхшими?» деди. Заҳабий: «Агар бу саҳиҳ бўлса, ҳилм ва саховатнинг энг юқори чўққиси шу», дейди. Тўқсон ёшга етган Исо ибн Муҳаммад ибн Муғис ал-Қураший айтади: Жавонийяда тарвуз, бодринг ва қовоқ эккандим; ҳосил яқинлашганда кечаси чигиртка босиб, бутун экинни еб кетди. Мен унга икки туянинг баҳоси билан бир юз йигирма динор сарфлагандим. Ўтирган эдим, Мусо ибн Жаъфар келди, салом берди ва: «Аҳволинг қалай?» деди. «Юлиб олингандек бўлиб қолдим», дедим. «Қанча сарфлидинг?» деди. «Икки туя баҳоси билан бир юз йигирма динор», дедим ва: «Эй муборак зот, ичкарига кириб, менга дуо қилинг», дедим. У кириб дуо қилди ва менга Пайғамбар ﷺ дан: «Мусибатларнинг қолдиғига ёпишинглар», деган ҳадисни айтди. Сўнг икки туяни унга қўшиб, сув бердим; Аллоҳ унга барака солди, ҳосил униб кетди ва мен ундан ўн мингга сотдим. Ал-Фазл ибн ар-Рабиъ отасидан нақл қилади: ал-Маҳдий Мусо ибн Жаъфарни қамаганида, тушида Алини кўрди; у: «Эй Муҳаммад! «Агар юз ўгирсангиз, ерда бузғунчилик қилиб, қариндошлик ришталарини узишингиз мумкинми?» дейди», деди. Рабиъ айтади: у мени кечаси чақиртирди, мен қўрқиб бордим; қарасам, ўша оятни ўқиб ўтирибди — у одамларнинг энг чиройли овозлиси эди. «Менга Мусо ибн Жаъфарни келтир», деди; келтирдим. У уни қучоқлаб, ёнига ўтқазди ва: «Эй Абу ал-Ҳасан, амирулмўмининни тушимда менга шундай ўқиётган ҳолда кўрдим. Менга ёки фарзандларимдан бирига қарши чиқмаслигингга омонлик берасанми?» деди. У: «Йўқ, валлоҳи, буни қилганим йўқ ва бу менинг ишим ҳам эмас», деди. «Рост айтдинг», деди ва: «Эй Рабиъ, унга уч минг динор бер ва оиласига, Мадинага қайтар», деди. Мен унинг ишини кечаси битирдим; тўсқинликлардан қўрқиб, тонг отганда у аллақачон йўлда эди. Абдурраҳмон ибн Солиҳ ал-Аздий айтади: Рашид ҳаж қилиб, Пайғамбар ﷺ нинг қабри олдига келди — ёнида Мусо ибн Жаъфар бор эди. У атрофидагиларга фахрланиб: «Ассалому алайка, эй Аллоҳнинг Расули, эй амакивачча!» деди. Шунда Мусо яқин келиб: «Ассалому алайка, эй ота!» деди. Ҳоруннинг юзи ўзгарди ва: «Чин фахр мана шу, эй Абу ал-Ҳасан!» деди. Аммор ибн Абон айтади: Мусо ибн Жаъфар ас-Синдий ибн Шоҳакнинг қўлида қамалган эди; унинг синглиси қамоқхонасини ўз зиммасига олишни сўради ва шундай бўлди. У аёл хизматида бўлиб, шундай деган: «У хуфтон намозини ўқиса, Аллоҳга ҳамд, тамжид ва дуо қилар ва кеча ўтгунча шу ҳолда турарди; кеча ўтгач, бомдодни ўқигунча намозда турарди. Сўнг қуёш чиққунча зикр қилар, кейин чошт кўтарилгунча ўтирар, сўнг тайёрланиб, мисвок тортиб, таом ерди. Кейин заволгача ухлар, сўнг таҳорат олиб намоз ўқир, сўнг шом киргунча қиблага қараб зикр қилар, шом билан хуфтон орасида ҳам намоз ўқирди». У аёл: «Бу кишига тегишга уриниб, бир қавм зиён кўрди; у солиҳ банда эди», дер эди. Айтилишича, Мусо ал-Козим қамоқдан Рашидга: «Мендан бир бало куни ўца, сендан ҳам у билан бирга бир фароғат куни ўтади — токи иккаламиз тугамайдиган бир Кунга етгунимизча; ўша кунда ботил аҳли зиён кўради», деган хабар юборган. Абдуссалом ибн ас-Синдий айтади: Мусо бизнинг қўлимизда маҳбус эди; вафот этганида Кархдан бир неча адолатли гувоҳни чақириб, ҳузурига киритдик ва ўлимига гувоҳ қилдик; у Шунизия қабристонига дафн қилинди. Заҳабий айтади: унинг Бағдодда улуғ, машҳур мақбараси бор; унга набираси ал-Жавод ҳам дафн қилинган; ўғли Али ибн Мусонинг эса Тусда улуғ мақбараси бор. Мусо ал-Козимнинг вафоти бир юз саксон учинчи йил ражаб ойида бўлди; у эллик беш йил умр кўрди ва кўп фарзанд қолдирди — барчаси чўрилардан: Али, ал-Аббос, Исмоил, Жаъфар, Ҳорун, Ҳасан, Аҳмад, Муҳаммад, Убайдуллоҳ, Ҳамза, Зайд, Исҳоқ, Абдуллоҳ, ал-Ҳусайн, Фазл, Сулаймон — қизларидан ташқари; уларнинг барини аз-Зубайр «ан-Насаб»да санаб чиққан.

Manba: Siyar aʼlam an-nubalo (az-Zahabiy), j. 10, b. 270Манба: Сияр аълам ан-нубало (аз-Заҳабий), ж. 10, б. 270