Ummu Habiba Ramla bint Abu Sufyon al-Umaviya
أم حبيبة رملة بنت أبي سفيان الأموية
Sahobiy · Ummul-mu'minin
Sahobalar hayotidan lavhalar (Abdurrahmon Raʼfat al-Bosho)Саҳобалар ҳаётидан лавҳалар (Абдурраҳмон Раъфат ал-Бошо)
Abu Sufyon ibn Harb Qurayshning itoat qilinadigan sardori edi; birov uning hukmiga qarshi chiqishini xayoliga ham keltirmasdi. Ammo qizi Ramla — Ummu Habiba — bu zaʼmni puchga chiqardi: u otasining butlarini inkor qilib, eri Ubaydulloh ibn Jahsh bilan birga yagona Allohga iymon keltirdi va Muhammad ibn Abdulloh ﷺning risolatini tasdiqladi. Abu Sufyon bor kuch-qudrati bilan qizi va kuyovini ota-bobolar diniga qaytarishga urindi, ammo uddalay olmadi: Ramla qalbiga oʻrnashgan iymon otasining boʻronlaridan mustahkamroq edi. Abu Sufyon qizini boʻysundira olmaganidan Qurayshga qanday yuz bilan qarashni bilmay qoldi. Quraysh esa Abu Sufyonning gʻazabini koʻrib, er-xotinga tazyiqni kuchaytirdi, hayot ularga Makkada chidab boʻlmas boʻlib qoldi. Rasululloh ﷺ Habashistonga hijratga izn berganlarida Ramla, qizchasi Habiba va eri Ubaydulloh ilk muhojirlar qatorida Najoshiy himoyasiga yoʻl oldi. Quraysh elchilar yuborib, Najoshiydan musulmonlarni qaytarib berishni soʻradi va ular Iso va Maryam haqida yomon gapiradi, dedi. Najoshiy muhojirlar yoʻlboshchilarini chaqirib, dinlari va Qurʼon haqida soʻradi; oyatlarni eshitib soqoli hoʻl boʻlguncha yigʻladi va: «Bu Qurʼon va Iso keltirgan narsa bir chiroqdondan chiqqan», deb iymon keltirdi, musulmonlarni himoya qilishini eʼlon qildi. Ummu Habiba endi omonlik topdim deb oʻylagan edi, ammo Alloh uni aqllarni shoshirib qoʻyadigan imtihonga duchor qildi. Bir kecha tushida eri Ubayduloh zulmatli dengizda talpinayotganini koʻrdi va qoʻrqib uygʻondi. Tush tez amalga oshdi: Ubaydulloh dindan qaytib nasroniy boʻldi, mayxonalarga berilib, xotinini taloq yoki nasroniylik orasida tanlashga majbur qildi. Ummu Habiba uch yoʻl oldida qoldi: eri bilan murtad boʻlish — temir taroqlar bilan goʻshti suyagidan ajratilsa ham qilmaydigan ish; shirk qoʻrgʻoni boʻlgan Makkaga, otasi uyiga qaytish; yoki Habashistonda yolgʻiz, kimsasiz qolish. U Alloh roziligini hamma narsadan ustun qoʻyib, Allohdan farj kelguncha Habashistonda qolishga qaror qildi. Ubaydulloh koʻp oʻtmay oʻldi, iddasi tugagan paytda farj keldi. Bir kuni Najoshiyning kanizagi Abraha eshik qoqib: «Podshoh sizga salom aytadi va Muhammad Rasululloh sizga sovchilik qilganini, nikohni oʻz nomidan oʻqib berishni topshirganini bildiradi; oʻzingizga vakil tayinlang», dedi. Ummu Habiba sevinchdan bilaguzuk, xalxol, sirgʻa va uzuklarini Abrahaga hadya qildi va eng yaqin kishisi Xolid ibn Said ibn al-Osni vakil qildi. Najoshiy saroyida Jaʼfar ibn Abu Tolib, Xolid ibn Said, Abdulloh ibn Huzofa as-Sahmiy va boshqa sahobalar yigʻildi. Najoshiy xutba oʻqib, Rasululloh ﷺ nomidan toʻrt yuz dinor mahr berdi, Xolid nikohni qabul qildi, Najoshiy esa paygʻambarlar sunnati boʻyicha taom ulashdi. Mahr kelgach Ummu Habiba Abrahaga ellik misqol oltin yubordi, ammo Abraha podshoh buyrugʻi bilan uni ham, avvalgi taqinchoqlarni ham qaytardi, shoh ayollaridan xushboʻy moddalar keltirdi va: «Men islomga kirdim, Nabiyga mendan salom yetkazing», dedi. Ummu Habiba Madinaga, Rasululloh ﷺ huzuriga keltirildi; u zot Abraha xabaridan quvonib: «Unga ham salom, Allohning rahmati va barakoti boʻlsin», dedilar.Абу Суфён ибн Ҳарб Қурайшнинг итоат қилинадиган сардори эди; биров унинг ҳукмига қарши чиқишини хаёлига ҳам келтирмасди. Аммо қизи Рамла — Умму Ҳабиба — бу заъмни пучга чиқарди: у отасининг бутларини инкор қилиб, эри Убайдуллоҳ ибн Жаҳш билан бирга ягона Аллоҳга иймон келтирди ва Муҳаммад ибн Абдуллоҳ ﷺнинг рисолатини тасдиқлади. Абу Суфён бор куч-қудрати билан қизи ва куёвини ота-боболар динига қайтаришга уринди, аммо уддалай олмади: Рамла қалбига ўрнашган иймон отасининг бўронларидан мустаҳкамроқ эди. Абу Суфён қизини бўйсундира олмаганидан Қурайшга қандай юз билан қарашни билмай қолди. Қурайш эса Абу Суфённинг ғазабини кўриб, эр-хотинга тазйиқни кучайтирди, ҳаёт уларга Маккада чидаб бўлмас бўлиб қолди. Расулуллоҳ ﷺ Ҳабашистонга ҳижратга изн берганларида Рамла, қизчаси Ҳабиба ва эри Убайдуллоҳ илк муҳожирлар қаторида Нажоший ҳимоясига йўл олди. Қурайш элчилар юбориб, Нажошийдан мусулмонларни қайтариб беришни сўради ва улар Исо ва Марям ҳақида ёмон гапиради, деди. Нажоший муҳожирлар йўлбошчиларини чақириб, динлари ва Қуръон ҳақида сўради; оятларни эшитиб соқоли ҳўл бўлгунча йиғлади ва: «Бу Қуръон ва Исо келтирган нарса бир чироқдондан чиққан», деб иймон келтирди, мусулмонларни ҳимоя қилишини эълон қилди. Умму Ҳабиба энди омонлик топдим деб ўйлаган эди, аммо Аллоҳ уни ақлларни шошириб қўядиган имтиҳонга дучор қилди. Бир кеча тушида эри Убайдулоҳ зулматли денгизда талпинаётганини кўрди ва қўрқиб уйғонди. Туш тез амалга ошди: Убайдуллоҳ диндан қайтиб насроний бўлди, майхоналарга берилиб, хотинини талоқ ёки насронийлик орасида танлашга мажбур қилди. Умму Ҳабиба уч йўл олдида қолди: эри билан муртад бўлиш — темир тароқлар билан гўшти суягидан ажратилса ҳам қилмайдиган иш; ширк қўрғони бўлган Маккага, отаси уйига қайтиш; ёки Ҳабашистонда ёлғиз, кимсасиз қолиш. У Аллоҳ розилигини ҳамма нарсадан устун қўйиб, Аллоҳдан фарж келгунча Ҳабашистонда қолишга қарор қилди. Убайдуллоҳ кўп ўтмай ўлди, иддаси тугаган пайтда фарж келди. Бир куни Нажошийнинг канизаги Абраҳа эшик қоқиб: «Подшоҳ сизга салом айтади ва Муҳаммад Расулуллоҳ сизга совчилик қилганини, никоҳни ўз номидан ўқиб беришни топширганини билдиради; ўзингизга вакил тайинланг», деди. Умму Ҳабиба севинчдан билагузук, халхол, сирға ва узукларини Абраҳага ҳадя қилди ва энг яқин кишиси Холид ибн Саид ибн ал-Осни вакил қилди. Нажоший саройида Жаъфар ибн Абу Толиб, Холид ибн Саид, Абдуллоҳ ибн Ҳузофа ас-Саҳмий ва бошқа саҳобалар йиғилди. Нажоший хутба ўқиб, Расулуллоҳ ﷺ номидан тўрт юз динор маҳр берди, Холид никоҳни қабул қилди, Нажоший эса пайғамбарлар суннати бўйича таом улашди. Маҳр келгач Умму Ҳабиба Абраҳага эллик мисқол олтин юборди, аммо Абраҳа подшоҳ буйруғи билан уни ҳам, аввалги тақинчоқларни ҳам қайтарди, шоҳ аёлларидан хушбўй моддалар келтирди ва: «Мен исломга кирдим, Набийга мендан салом етказинг», деди. Умму Ҳабиба Мадинага, Расулуллоҳ ﷺ ҳузурига келтирилди; у зот Абраҳа хабаридан қувониб: «Унга ҳам салом, Аллоҳнинг раҳмати ва баракоти бўлсин», дедилар.
Manba: Sahobalar hayotidan lavhalar (Abdurrahmon Raʼfat al-Bosho), b. 324Манба: Саҳобалар ҳаётидан лавҳалар (Абдурраҳмон Раъфат ал-Бошо), б. 324
Siyar aʼlam an-nubalo (az-Zahabiy)Сияр аълам ан-нубало (аз-Заҳабий)
Ummu Habiba — Abu Sufyon ibn Harb ibn Umayya ibn Abd Shams ibn Abd Manof ibn Qusayning qizi, muʼminlar onasi. Uning musnadi oltmish besh hadisdan iborat; Buxoriy va Muslim ikki hadisda ittifoq qilgan, yana ikkitasida Muslim yakka qolgan. U Rasululloh ﷺ ning amakivachchalaridan boʻlib, u zotning ayollari orasida nasab jihatidan unga bundan yaqinrogʻi ham, mahri undan koʻprogʻi ham, uylanganda uyi undan uzoqrogʻi ham yoʻq edi. Nikohi Habashada oqd qilingan va Habasha podshohi u zot nomidan toʻrt yuz dinor mahr berib, uni turli narsalar bilan jihozlab yuborgan. Undan akalari — xalifa Muoviya va Anbasa, jiyani Abdulloh ibn Utba ibn Abu Sufyon, Urva ibn az-Zubayr, Abu Solih as-Sammon, Safiyya bint Shayba, Zaynab bint Abu Salama, Shutayr ibn Shakal va Abul-Malih Omir al-Huzaliy hamda boshqalar rivoyat qilganlar. Ibn Saʼd aytadi: «Abu Sufyonning farzandlari: Badr kuni oʻldirilgan Hanzala va Ummu Habiba. Ummu Habibani Habashaga hijrat qildirgan eri Ubaydulloh ibn Jahsh ibn Riyob al-Asadiy nasroniylikka oʻtib, murtad holida vafot etgan». Ibn Saʼdning aytishicha, Nabiy ﷺ uchun nikoh oltinchi yilda Habashada oqd qilingan va vali Usmon ibn Affon boʻlgan; Abu Jaʼfar al-Boqirdan esa Rasululloh ﷺ Amr ibn Umayyani Najoshiyning oldiga Ummu Habibaga sovchi qilib yuborgani va Najoshi oʻz yonidan toʻrt yuz dinor mahr bergani rivoyat qilinadi. Abdulloh ibn Abu Bakr ibn Hazm va yana biri esa: «Uni nikohlab bergan va Najoshi undan sovchilik qilgan kishi Xolid ibn Saʼid ibn al-Os ibn Umayya edi; Madinaga keltirilganda uning yoshi oʻttiz nechada edi», deydilar. Zuhriy Urva orqali uning oʻzidan: Najoshi uni nikohlab, toʻrt ming dirham mahr bergani, Shurahbil ibn Hasana bilan joʻnatgani va jihozining hammasi Najoshi tomonidan boʻlgani rivoyat qilinadi. Uning eri haqidagi tush voqeasi ham naql qilinadi, ammo Zahabiy uni munkar deb baholaydi. Aytilishicha, otasi Abu Sufyon sulh ahdini mustahkamlash uchun Nabiy ﷺ huzuriga kelganida, qizinikiga kirdi va Rasululloh ﷺ ning toʻshaklariga oʻtirmoqchi boʻlganida u toʻshakni yigʻishtirib qoʻydi. «Ey qizim, bu toʻshakni mendan ayadingmi yoki meni undan ayadingmi?» deganida, u: «Bu — Rasulullohning toʻshagi, sen esa najis mushrik kishisan», dedi. Otasi: «Ey qizim, mendan keyin senga yomonlik yetibdi», dedi. Zahabiy Abu Sufyonning Nabiy ﷺ dan Ummu Habibaga uylanishini soʻrashi haqidagi rivoyat sahih emasligini, garchi hadis Muslimda boʻlsa-da, sharhlovchilar uni aqdni yangilash talabiga yoʻyganini aytadi. Ummu Habibaning hurmati va ulugʻligi katta edi, ayniqsa akasining davlati zamonida; shu munosabat bilan Muoviyaga «xolul-muʼminin» deb aytilgan. Voqidiy, Abu Ubayd va Fasaviy uning qirq toʻrt (44 h.) yilda vafot etganini aytadilar; Mufazzal al-Gʻalobiy esa qirq ikki (42 h.) yil deydi. Ahmad ibn Zuhayr «U Muoviyadan bir yil oldin vafot etgan» deb yolgʻiz qolgan. Aytilishicha, qabri Damashqda emish; Zahabiy buni rad etib: «Bu hech narsa emas, uning qabri Madinada; Bobus-Sagʻir qabristonidagi esa Ummu Salama Asmo bint Yazid al-Ansoriyadir», deydi. Vafoti oldidan u Oisha va Ummu Salamani chaqirib, kundoshlar orasida boʻladigan narsalar uchun ulardan rozilik soʻragan.Умму Ҳабиба — Абу Суфён ибн Ҳарб ибн Умайя ибн Абд Шамс ибн Абд Маноф ибн Қусайнинг қизи, муъминлар онаси. Унинг муснади олтмиш беш ҳадисдан иборат; Бухорий ва Муслим икки ҳадисда иттифоқ қилган, яна иккитасида Муслим якка қолган. У Расулуллоҳ ﷺ нинг амакиваччаларидан бўлиб, у зотнинг аёллари орасида насаб жиҳатидан унга бундан яқинроғи ҳам, маҳри ундан кўпроғи ҳам, уйланганда уйи ундан узоқроғи ҳам йўқ эди. Никоҳи Ҳабашада оқд қилинган ва Ҳабаша подшоҳи у зот номидан тўрт юз динор маҳр бериб, уни турли нарсалар билан жиҳозлаб юборган. Ундан акалари — халифа Муовия ва Анбаса, жияни Абдуллоҳ ибн Утба ибн Абу Суфён, Урва ибн аз-Зубайр, Абу Солиҳ ас-Саммон, Сафийя бинт Шайба, Зайнаб бинт Абу Салама, Шутайр ибн Шакал ва Абул-Малиҳ Омир ал-Ҳузалий ҳамда бошқалар ривоят қилганлар. Ибн Саъд айтади: «Абу Суфённинг фарзандлари: Бадр куни ўлдирилган Ҳанзала ва Умму Ҳабиба. Умму Ҳабибани Ҳабашага ҳижрат қилдирган эри Убайдуллоҳ ибн Жаҳш ибн Риёб ал-Асадий насронийликка ўтиб, муртад ҳолида вафот этган». Ибн Саъднинг айтишича, Набий ﷺ учун никоҳ олтинчи йилда Ҳабашада оқд қилинган ва вали Усмон ибн Аффон бўлган; Абу Жаъфар ал-Боқирдан эса Расулуллоҳ ﷺ Амр ибн Умайяни Нажошийнинг олдига Умму Ҳабибага совчи қилиб юборгани ва Нажоши ўз ёнидан тўрт юз динор маҳр бергани ривоят қилинади. Абдуллоҳ ибн Абу Бакр ибн Ҳазм ва яна бири эса: «Уни никоҳлаб берган ва Нажоши ундан совчилик қилган киши Холид ибн Саъид ибн ал-Ос ибн Умайя эди; Мадинага келтирилганда унинг ёши ўттиз нечада эди», дейдилар. Зуҳрий Урва орқали унинг ўзидан: Нажоши уни никоҳлаб, тўрт минг дирҳам маҳр бергани, Шураҳбил ибн Ҳасана билан жўнатгани ва жиҳозининг ҳаммаси Нажоши томонидан бўлгани ривоят қилинади. Унинг эри ҳақидаги туш воқеаси ҳам нақл қилинади, аммо Заҳабий уни мункар деб баҳолайди. Айтилишича, отаси Абу Суфён сулҳ аҳдини мустаҳкамлаш учун Набий ﷺ ҳузурига келганида, қизиникига кирди ва Расулуллоҳ ﷺ нинг тўшакларига ўтирмоқчи бўлганида у тўшакни йиғиштириб қўйди. «Эй қизим, бу тўшакни мендан аядингми ёки мени ундан аядингми?» деганида, у: «Бу — Расулуллоҳнинг тўшаги, сен эса нажис мушрик кишисан», деди. Отаси: «Эй қизим, мендан кейин сенга ёмонлик етибди», деди. Заҳабий Абу Суфённинг Набий ﷺ дан Умму Ҳабибага уйланишини сўраши ҳақидаги ривоят саҳиҳ эмаслигини, гарчи ҳадис Муслимда бўлса-да, шарҳловчилар уни ақдни янгилаш талабига йўйганини айтади. Умму Ҳабибанинг ҳурмати ва улуғлиги катта эди, айниқса акасининг давлати замонида; шу муносабат билан Муовияга «холул-муъминин» деб айтилган. Воқидий, Абу Убайд ва Фасавий унинг қирқ тўрт (44 ҳ.) йилда вафот этганини айтадилар; Муфаззал ал-Ғалобий эса қирқ икки (42 ҳ.) йил дейди. Аҳмад ибн Зуҳайр «У Муовиядан бир йил олдин вафот этган» деб ёлғиз қолган. Айтилишича, қабри Дамашқда эмиш; Заҳабий буни рад этиб: «Бу ҳеч нарса эмас, унинг қабри Мадинада; Бобус-Сағир қабристонидаги эса Умму Салама Асмо бинт Язид ал-Ансориядир», дейди. Вафоти олдидан у Оиша ва Умму Саламани чақириб, кундошлар орасида бўладиган нарсалар учун улардан розилик сўраган.
Manba: Siyar aʼlam an-nubalo (az-Zahabiy), j. 6, b. 218Манба: Сияр аълам ан-нубало (аз-Заҳабий), ж. 6, б. 218