Muoviya ibn Abu Sufyon
معاوية بن أبي سفيان
Sahobiy
Siyar aʼlam an-nubalo (az-Zahabiy)Сияр аълам ан-нубало (аз-Заҳабий)
Muoviya ibn Abu Sufyon Soxr ibn Harb ibn Umayya ibn Abd Shams ibn Abd Manof ibn Qusay ibn Kilob. Kitob uni amirul moʻminin, Islom podshohi, Abu Abdurrahmon al-Qurashiy al-Umaviy al-Makkiy deb ataydi. Onasi — Hind binti Utba ibn Rabia ibn Abd Shams. Aytilishicha, u otasidan burun, Umratul-qazo yilida musulmon boʻlgan, ammo otasidan qoʻrqib Paygʻambar ﷺ ga qoʻshilolmagan va islomi faqat Fath kuni oshkor boʻlgan. Musʼab az-Zubayriy naqlicha, Muoviyaning oʻzi: «Qaziyya yilida musulmon boʻldim», derdi. Ibn Saʼd Voqidiy orqali uning oʻz soʻzini keltiradi: «Hudaybiya yili, ular Rasululloh ﷺ ni Baytdan toʻsib, oʻzaro sulh bitigini yozganlarida, qalbimga Islom tushdi. Buni onamga aytsam: “Otangga qarshi chiqishdan ehtiyot boʻl”, dedi. Shunday qilib islomimni yashirdim... Islomimni Fath kuni oshkor qildim, Paygʻambar ﷺ meni xush kutib oldi va men unga kotiblik qildim». U Paygʻambar ﷺ dan hadis rivoyat qilgan va bir necha marta unga kotiblik qilgan; yana opasi — ummul moʻminin Umm Habibadan, Abu Bakr va Umardan rivoyat qilgan. Undan Ibn Abbos, Said ibn al-Musayyab, Abu Solih as-Sammon, Abu Idris al-Xavloniy, Abu Salama ibn Abdurrahmon, Urva ibn az-Zubayr, Said al-Maqburiy, Xolid ibn Maʼdon, Hammom ibn Munabbih, Abdulloh ibn Omir al-Muqriʼ, Muhammad ibn Sirin va boshqa koʻplar rivoyat qilishgan; sahobalardan esa Jarir ibn Abdulloh, Abu Said, Nuʼmon ibn Bashir va Ibn az-Zubayr. Ibn Abu Dunyo va boshqalar zikr qilishicha, Muoviya uzun boʻyli, oq yuzli, koʻrkam edi; kulsa, ustki labi qayrilardi; sochini boʻyardi. Said ibn Abdulaziz Abu Abdurabbdan rivoyat qiladi: «Muoviyani soqoli oltindek koʻringuncha sariqqa boʻyaganini koʻrdim». Muallif bunga: «Oʻsha zamonda bu munosib edi, bugun qilinsa, xunuk sanalardi», deb izoh beradi. Umarning ozod qilgani Aslam: «Bizga Muoviya keldi, u odamlarning eng oqi va eng koʻrkami edi», degan. Abon ibn Usmondan: Muoviya bola chogʻida onasi Hind bilan ketayotib qoqilib tushdi; onasi: «Tur, Alloh seni koʻtarmasin!» dedi. Buni koʻrgan aʼrobiy: «Nega unga bunday deysan? Vallohi, u qavmiga sarvar boʻlur, deb oʻylayman», deganda, Hind: «Faqat oʻz qavmiga sarvar boʻlsa, koʻtarmasin», dedi. Mufazzal al-Gʻalobiy Abul Hasan al-Kufiydan naql qiladi: Zayd ibn Sobit vahiy kotibi edi, Muoviya esa Paygʻambar ﷺ bilan arablar orasidagi maktublarni yozar edi. Ibn Abbos: «Bolalar bilan oʻynab yurgan edim, Paygʻambar ﷺ meni chaqirib: “Menga Muoviyani chaqir”, dedi — u vahiy yozar edi», degan. Muallif Voqidiyning «u Hunaynda qatnashib, oʻljadan yuz tuya va qirq uqiya olgan» degan soʻzini rad etadi: «Voqidiy nima deyotganini bilmaydi; agar Muoviya, u naql qilganidek, islomi eski boʻlsa, Paygʻambar ﷺ nima uchun uni koʻngil olib sovgʻa berardi?» Al-Irboz va Abdurrahmon ibn Abu Amiyra rivoyatlarida Paygʻambar ﷺ ning: «Allohim, Muoviyaga kitobni va hisobni oʻrgat, uni azobdan saqla», degan duosi keltiriladi; Maslama ibn Muxallad rivoyatida: «Allohim, unga kitobni oʻrgat, yurtlarda unga imkon ber va uni azobdan saqla» — bu isnodda notanish bir kishi bor, biroq shunga oʻxshashi Zuhriy, Urva ibn Ruvaym va Hariz ibn Usmonning mursal rivoyatlarida ham kelgan.Муовия ибн Абу Суфён Сохр ибн Ҳарб ибн Умайя ибн Абд Шамс ибн Абд Маноф ибн Қусай ибн Килоб. Китоб уни амирул мўминин, Ислом подшоҳи, Абу Абдурраҳмон ал-Қураший ал-Умавий ал-Маккий деб атайди. Онаси — Ҳинд бинти Утба ибн Рабиа ибн Абд Шамс. Айтилишича, у отасидан бурун, Умратул-қазо йилида мусулмон бўлган, аммо отасидан қўрқиб Пайғамбар ﷺ га қўшилолмаган ва исломи фақат Фатҳ куни ошкор бўлган. Мусъаб аз-Зубайрий нақлича, Муовиянинг ўзи: «Қазийя йилида мусулмон бўлдим», дерди. Ибн Саъд Воқидий орқали унинг ўз сўзини келтиради: «Ҳудайбия йили, улар Расулуллоҳ ﷺ ни Байтдан тўсиб, ўзаро сулҳ битигини ёзганларида, қалбимга Ислом тушди. Буни онамга айцам: “Отангга қарши чиқишдан эҳтиёт бўл”, деди. Шундай қилиб исломимни яширдим... Исломимни Фатҳ куни ошкор қилдим, Пайғамбар ﷺ мени хуш кутиб олди ва мен унга котиблик қилдим». У Пайғамбар ﷺ дан ҳадис ривоят қилган ва бир неча марта унга котиблик қилган; яна опаси — уммул мўминин Умм Ҳабибадан, Абу Бакр ва Умардан ривоят қилган. Ундан Ибн Аббос, Саид ибн ал-Мусайяб, Абу Солиҳ ас-Саммон, Абу Идрис ал-Хавлоний, Абу Салама ибн Абдурраҳмон, Урва ибн аз-Зубайр, Саид ал-Мақбурий, Холид ибн Маъдон, Ҳаммом ибн Мунаббиҳ, Абдуллоҳ ибн Омир ал-Муқриъ, Муҳаммад ибн Сирин ва бошқа кўплар ривоят қилишган; саҳобалардан эса Жарир ибн Абдуллоҳ, Абу Саид, Нуъмон ибн Башир ва Ибн аз-Зубайр. Ибн Абу Дунё ва бошқалар зикр қилишича, Муовия узун бўйли, оқ юзли, кўркам эди; кулса, устки лаби қайриларди; сочини бўярди. Саид ибн Абдулазиз Абу Абдураббдан ривоят қилади: «Муовияни соқоли олтиндек кўрингунча сариққа бўяганини кўрдим». Муаллиф бунга: «Ўша замонда бу муносиб эди, бугун қилинса, хунук саналарди», деб изоҳ беради. Умарнинг озод қилгани Аслам: «Бизга Муовия келди, у одамларнинг энг оқи ва энг кўрками эди», деган. Абон ибн Усмондан: Муовия бола чоғида онаси Ҳинд билан кетаётиб қоқилиб тушди; онаси: «Тур, Аллоҳ сени кўтармасин!» деди. Буни кўрган аъробий: «Нега унга бундай дейсан? Валлоҳи, у қавмига сарвар бўлур, деб ўйлайман», деганда, Ҳинд: «Фақат ўз қавмига сарвар бўлса, кўтармасин», деди. Муфаззал ал-Ғалобий Абул Ҳасан ал-Куфийдан нақл қилади: Зайд ибн Собит ваҳий котиби эди, Муовия эса Пайғамбар ﷺ билан араблар орасидаги мактубларни ёзар эди. Ибн Аббос: «Болалар билан ўйнаб юрган эдим, Пайғамбар ﷺ мени чақириб: “Менга Муовияни чақир”, деди — у ваҳий ёзар эди», деган. Муаллиф Воқидийнинг «у Ҳунайнда қатнашиб, ўлжадан юз туя ва қирқ уқия олган» деган сўзини рад этади: «Воқидий нима деётганини билмайди; агар Муовия, у нақл қилганидек, исломи эски бўлса, Пайғамбар ﷺ нима учун уни кўнгил олиб совға берарди?» Ал-Ирбоз ва Абдурраҳмон ибн Абу Амийра ривоятларида Пайғамбар ﷺ нинг: «Аллоҳим, Муовияга китобни ва ҳисобни ўргат, уни азобдан сақла», деган дуоси келтирилади; Маслама ибн Мухаллад ривоятида: «Аллоҳим, унга китобни ўргат, юртларда унга имкон бер ва уни азобдан сақла» — бу иснодда нотаниш бир киши бор, бироқ шунга ўхшаши Зуҳрий, Урва ибн Рувайм ва Ҳариз ибн Усмоннинг мурсал ривоятларида ҳам келган.
Manba: Siyar aʼlam an-nubalo (az-Zahabiy), j. 7, b. 119Манба: Сияр аълам ан-нубало (аз-Заҳабий), ж. 7, б. 119
al-Bidoya van-nihoya (Ibn Kasir)ал-Бидоя ван-ниҳоя (Ибн Касир)
Eshik ogʻasi oʻz mavlosi Saʼd edi; shurtaga Qays ibn Hamza, soʻng Zumayl ibn Amr al-Uzriy, soʻng az-Zahhok ibn Qays al-Fihriy boshliq boʻldi. Ishlarini yurituvchisi Sarjun ibn Mansur ar-Rumiy edi. Muhr devonini tuzib, maktublarni muhrlagan birinchi kishi ham Muoviya boʻldi.Эшик оғаси ўз мавлоси Саъд эди; шуртага Қайс ибн Ҳамза, сўнг Зумайл ибн Амр ал-Узрий, сўнг аз-Заҳҳок ибн Қайс ал-Фиҳрий бошлиқ бўлди. Ишларини юритувчиси Саржун ибн Мансур ар-Румий эди. Муҳр девонини тузиб, мактубларни муҳрлаган биринчи киши ҳам Муовия бўлди.
Manba: al-Bidoya van-nihoya (Ibn Kasir), b. 4045Манба: ал-Бидоя ван-ниҳоя (Ибн Касир), б. 4045
at-Tarix al-kabir (al-Buxoriy)ат-Тарих ал-кабир (ал-Бухорий)
Ali ibn Abdulloh aytdi: oltmishinchi yili vafot etdi. Ibrohim ibn Muso — mendan uni naql qilganlar aytishicha — Hishom ibn Yusufdan, u Maʼmardan (rivoyat qildi): Hammom ibn Munabbihdan eshitdim, u Ibn Abbosdan, u aytdi: Muoviyadan koʻra podshohlikka yaratilganroq birovni koʻrmadim. Bizga Abu Mushir aytdi, u Saʼid ibn Abdulazizdan, u Rabiʼa ibn Yaziddan, u Abdurrahmon ibn Abu Amiradan, u Paygʻambar ﷺ dan: «Allohim, Muoviyaga hisobni oʻrgat va uni azobdan saqla». Menga Ibn Azhar, yaʼni Abu al-Azhar aytdi: bizga Marvon ibn Muhammad ad-Dimashqiy aytdi, bizga Saʼid aytdi, bizga Rabiʼa ibn Yazid aytdi: Abdurrahmon ibn Abu Amira al-Muzaniyning shunday deganini eshitdim: Paygʻambar ﷺ ning Muoviya ibn Abu Sufyon haqida: «Allohim, uni hidoyat qiluvchi, hidoyat topgan qilgin, uni hidoyatga boshla va u orqali hidoyat qil», deganlarini eshitdim. Xattob al-Favziy al-Himsiy aytdi: bizga Muhammad ibn Umar al-Maxzumiy aytdi, u aytdi: Sobit ibn Saʼddan eshitdim, u Muoviyadan, u aytdi: Paygʻambar ﷺ ning shunday deganlarini eshitdim: «Ummatimdan bir toifa Allohning amri ustida — yoki haq ustida — turaveradi; ularga muxolif boʻlganlar zarar yetkaza olmaydi, ularni tashlab qoʻyganlar ularni kamaytira olmaydi — toki Allohning amri kelguncha, yoki qiyomat qoim boʻlguncha». Menga Ahmad an-Nufayliydan aytdi, u ularga Amr ibn Voqiddan aytgan, u ularga Yunus ibn Halbasdan, u Abu Idris al-Xavloniydan, u Umayr ibn Saʼddan aytgan, u aytdi: Muoviyani faqat yaxshilik bilan zikr qilinglar, chunki men Rasululloh ﷺ ning: «Allohim, uni hidoyatga boshla...», deganlarini eshitganman. Bizga Ishoq aytdi, bizga Vakiʼ aytdi, bizga Abu al-Muʼtamir Yazid ibn Tahmon aytdi, u Ibn Siyrindan (rivoyat qildi), u aytdi: Muoviya Paygʻambar ﷺ dan rivoyat qilar edi: «Xazz (ipak) ustiga ham, yoʻlbars terilari ustiga ham minmanglar». U aytdi: Muoviya Rasululloh ﷺ dan hadis (rivoyat qilishda) ayblanmas edi.Али ибн Абдуллоҳ айтди: олтмишинчи йили вафот этди. Иброҳим ибн Мусо — мендан уни нақл қилганлар айтишича — Ҳишом ибн Юсуфдан, у Маъмардан (ривоят қилди): Ҳаммом ибн Мунаббиҳдан эшитдим, у Ибн Аббосдан, у айтди: Муовиядан кўра подшоҳликка яратилганроқ бировни кўрмадим. Бизга Абу Мушир айтди, у Саъид ибн Абдулазиздан, у Рабиъа ибн Язиддан, у Абдурраҳмон ибн Абу Амирадан, у Пайғамбар ﷺ дан: «Аллоҳим, Муовияга ҳисобни ўргат ва уни азобдан сақла». Менга Ибн Азҳар, яъни Абу ал-Азҳар айтди: бизга Марвон ибн Муҳаммад ад-Димашқий айтди, бизга Саъид айтди, бизга Рабиъа ибн Язид айтди: Абдурраҳмон ибн Абу Амира ал-Музанийнинг шундай деганини эшитдим: Пайғамбар ﷺ нинг Муовия ибн Абу Суфён ҳақида: «Аллоҳим, уни ҳидоят қилувчи, ҳидоят топган қилгин, уни ҳидоятга бошла ва у орқали ҳидоят қил», деганларини эшитдим. Хаттоб ал-Фавзий ал-Ҳимсий айтди: бизга Муҳаммад ибн Умар ал-Махзумий айтди, у айтди: Собит ибн Саъддан эшитдим, у Муовиядан, у айтди: Пайғамбар ﷺ нинг шундай деганларини эшитдим: «Умматимдан бир тоифа Аллоҳнинг амри устида — ёки ҳақ устида — тураверади; уларга мухолиф бўлганлар зарар етказа олмайди, уларни ташлаб қўйганлар уларни камайтира олмайди — токи Аллоҳнинг амри келгунча, ёки қиёмат қоим бўлгунча». Менга Аҳмад ан-Нуфайлийдан айтди, у уларга Амр ибн Воқиддан айтган, у уларга Юнус ибн Ҳалбасдан, у Абу Идрис ал-Хавлонийдан, у Умайр ибн Саъддан айтган, у айтди: Муовияни фақат яхшилик билан зикр қилинглар, чунки мен Расулуллоҳ ﷺ нинг: «Аллоҳим, уни ҳидоятга бошла...», деганларини эшитганман. Бизга Исҳоқ айтди, бизга Вакиъ айтди, бизга Абу ал-Муътамир Язид ибн Таҳмон айтди, у Ибн Сийриндан (ривоят қилди), у айтди: Муовия Пайғамбар ﷺ дан ривоят қилар эди: «Хазз (ипак) устига ҳам, йўлбарс терилари устига ҳам минманглар». У айтди: Муовия Расулуллоҳ ﷺ дан ҳадис (ривоят қилишда) айбланмас эди.
Manba: at-Tarix al-kabir (al-Buxoriy), j. 9, b. 96Манба: ат-Тарих ал-кабир (ал-Бухорий), ж. 9, б. 96