Yazid ibn Muoviya ibn Abu Sufyon al-Umaviy

Yazid ibn Muoviya ibn Abu Sufyon ibn Harb ibn Umayya — xalifa, Abu Xolid al-Qurashiy al-Umaviy ad-Dimashqiy. Zahabiy: «Uni Ibn Asokir tarjima qilgan, u mening “Tarix al-kabir”imda ham bor», deydi va: «Uning kamchiliklari bilan birga bir yaxshiligi bor — u Qustantiniya gʻazoti; oʻsha lashkarning amiri u edi, ular orasida Abu Ayyub al-Ansoriydek kishilar bor edi», deb qoʻshadi. Otasi undan keyingi valiahdlikni unga bogʻlagan edi; oltmishinchi yilning (60 h.) rajab oyida otasi vafot etganda mulkni qoʻlga oldi, oʻshanda oʻttiz uch yoshda edi. Davlati toʻrt yildan kam davom etdi; Madina ahli uni xalifalikdan chiqarganlarida ularga qilgan ishi uchun Alloh unga muhlat bermadi. Undan keyin oʻgʻli — Abu Laylo Muoviya qariyb qirq kun turdi va vafot etdi; u yigirma yil yashagan va otasidan yaxshiroq edi. Shundan soʻng Hijoz, Iroq va Mashriqda Ibn az-Zubayrga bayʼat qilindi. Zahabiy hukm qiladi: «Yazid — biz soʻkmaydigan va sevmaydigan kishilardandir. Ikki davlatning xalifalari orasida uning oʻxshashlari bor, hatto turli oʻlkalar podshohlari ichida undan-da yomonlari bor. Ish bunchalik ulugʻayganining sababi — u Paygʻambar ﷺ vafotidan qirq toʻqqiz yil keyin hokim boʻlgani, ahd yaqin, sahobalar esa hayot edi; masalan, Ibn Umar bu ishga undan ham, otasidan ham, bobosidan ham haqliroq edi». Otasi halok boʻlganda Yazid Hims tomonida edi; uni Saniyyada kutib olishdi — u togʻalari orasida, boʻyni uzun tuyada, salla ham, qilich ham taqmagan holda kelardi. Yoʻgʻon, sochi koʻp, qoramtir, yuzida chechak izi bor edi. Odamlar: «Ummat ishini qoʻlga olgan aʼrobiy shumi?» deyishdi. U otasining qabri ustida toʻrt takbir bilan janoza oʻqidi; soʻng gʻusl qilib, toza kiyim kiyib peshinni oʻqidi va minbarga chiqib xutba qildi: «Otam sizlarni dengizga gʻazotga chiqarardi, men sizlarni dengizga solmayman; u sizlarni Rum yerida qishlatardi, men musulmonlarni dushman yurtida qishlatmayman; u atoni uch boʻlib berardi, men uni sizlarga jamlab beraman». Odamlar uni maqtab tarqaldilar. Zahabiy uni shunday tavsiflaydi: «U kuchli, jasur, raʼy, hazm, zehn va fasohat sohibi edi, yaxshi sheʼri bor edi. Ammo nosibiy, qoʻpol, dagʻal, qoʻrs edi; mast qiluvchini ichar va munkar ish qilardi. Davlatini shahid Husaynning oʻldirilishi bilan boshlab, Harra voqeasi bilan tugatdi — shu bois odamlar unga nafrat qildilar va umriga baraka berilmadi». Husayndan keyin unga koʻplar qarshi chiqdi: Alloh uchun qoʻzgʻalgan Madina ahli, Mirdos ibn Udayya al-Hanzaliy, Nofiʼ ibn al-Azraq, Tavvof ibn Muallo as-Sadusiy va Makkada Ibn az-Zubayr. Nofiʼ rivoyat qiladi: Abdulloh ibn Mutiʼ va ashoblari Ibn al-Hanafiyaning oldiga borib, Yazidni xalifalikdan chiqarishni istadilar, u koʻnmadi. Ibn Mutiʼ: «U xamr ichadi, namozni tark etadi, Kitob hukmidan chiqadi», dedi. U: «Men undan sen aytgan narsani koʻrmadim; huzurida turdim, uni namozga qattiq rioya qiluvchi, yaxshilikni izlovchi, fiqhdan soʻrovchi holda koʻrdim», dedi. Ibn Mutiʼ: «Bu yasama va riyodir», dedi. Navfal ibn Abul-Furot aytadi: Umar ibn Abdulaziz huzurida bir kishi «amirul-muʼminin Yazid aytdi» degan edi, u buyurib, unga yigirma qamchi urildi. Yazid oltmish toʻrtinchi yilning (64 h.) rabiʼul-avval oyi oʻrtasida vafot etdi.Язид ибн Муовия ибн Абу Суфён ибн Ҳарб ибн Умайя — халифа, Абу Холид ал-Қураший ал-Умавий ад-Димашқий. Заҳабий: «Уни Ибн Асокир таржима қилган, у менинг “Тарих ал-кабир”имда ҳам бор», дейди ва: «Унинг камчиликлари билан бирга бир яхшилиги бор — у Қустантиния ғазоти; ўша лашкарнинг амири у эди, улар орасида Абу Айюб ал-Ансорийдек кишилар бор эди», деб қўшади. Отаси ундан кейинги валиаҳдликни унга боғлаган эди; олтмишинчи йилнинг (60 ҳ.) ражаб ойида отаси вафот этганда мулкни қўлга олди, ўшанда ўттиз уч ёшда эди. Давлати тўрт йилдан кам давом этди; Мадина аҳли уни халифаликдан чиқарганларида уларга қилган иши учун Аллоҳ унга муҳлат бермади. Ундан кейин ўғли — Абу Лайло Муовия қарийб қирқ кун турди ва вафот этди; у йигирма йил яшаган ва отасидан яхшироқ эди. Шундан сўнг Ҳижоз, Ироқ ва Машриқда Ибн аз-Зубайрга байъат қилинди. Заҳабий ҳукм қилади: «Язид — биз сўкмайдиган ва севмайдиган кишилардандир. Икки давлатнинг халифалари орасида унинг ўхшашлари бор, ҳатто турли ўлкалар подшоҳлари ичида ундан-да ёмонлари бор. Иш бунчалик улуғайганининг сабаби — у Пайғамбар ﷺ вафотидан қирқ тўққиз йил кейин ҳоким бўлгани, аҳд яқин, саҳобалар эса ҳаёт эди; масалан, Ибн Умар бу ишга ундан ҳам, отасидан ҳам, бобосидан ҳам ҳақлироқ эди». Отаси ҳалок бўлганда Язид Ҳимс томонида эди; уни Санийяда кутиб олишди — у тоғалари орасида, бўйни узун туяда, салла ҳам, қилич ҳам тақмаган ҳолда келарди. Йўғон, сочи кўп, қорамтир, юзида чечак изи бор эди. Одамлар: «Уммат ишини қўлга олган аъробий шуми?» дейишди. У отасининг қабри устида тўрт такбир билан жаноза ўқиди; сўнг ғусл қилиб, тоза кийим кийиб пешинни ўқиди ва минбарга чиқиб хутба қилди: «Отам сизларни денгизга ғазотга чиқарарди, мен сизларни денгизга солмайман; у сизларни Рум ерида қишлатарди, мен мусулмонларни душман юртида қишлатмайман; у атони уч бўлиб берарди, мен уни сизларга жамлаб бераман». Одамлар уни мақтаб тарқалдилар. Заҳабий уни шундай тавсифлайди: «У кучли, жасур, раъй, ҳазм, зеҳн ва фасоҳат соҳиби эди, яхши шеъри бор эди. Аммо носибий, қўпол, дағал, қўрс эди; маст қилувчини ичар ва мункар иш қиларди. Давлатини шаҳид Ҳусайннинг ўлдирилиши билан бошлаб, Ҳарра воқеаси билан тугатди — шу боис одамлар унга нафрат қилдилар ва умрига барака берилмади». Ҳусайндан кейин унга кўплар қарши чиқди: Аллоҳ учун қўзғалган Мадина аҳли, Мирдос ибн Удайя ал-Ҳанзалий, Нофиъ ибн ал-Азрақ, Таввоф ибн Муалло ас-Садусий ва Маккада Ибн аз-Зубайр. Нофиъ ривоят қилади: Абдуллоҳ ибн Мутиъ ва ашоблари Ибн ал-Ҳанафиянинг олдига бориб, Язидни халифаликдан чиқаришни истадилар, у кўнмади. Ибн Мутиъ: «У хамр ичади, намозни тарк этади, Китоб ҳукмидан чиқади», деди. У: «Мен ундан сен айтган нарсани кўрмадим; ҳузурида турдим, уни намозга қаттиқ риоя қилувчи, яхшиликни изловчи, фиқҳдан сўровчи ҳолда кўрдим», деди. Ибн Мутиъ: «Бу ясама ва риёдир», деди. Навфал ибн Абул-Фурот айтади: Умар ибн Абдулазиз ҳузурида бир киши «амирул-муъминин Язид айтди» деган эди, у буюриб, унга йигирма қамчи урилди. Язид олтмиш тўртинчи йилнинг (64 ҳ.) рабиъул-аввал ойи ўртасида вафот этди.

Manba: Siyar aʼlam an-nubalo (az-Zahabiy), j. 8, b. 35Манба: Сияр аълам ан-нубало (аз-Заҳабий), ж. 8, б. 35