Usoma ibn Zayd ibn Horisa
أسامة بن زيد بن حارثة
Sahobiy
Sahobalar hayotidan lavhalar (Abdurrahmon Raʼfat al-Bosho)Саҳобалар ҳаётидан лавҳалар (Абдурраҳмон Раъфат ал-Бошо)
Hijratdan yetti yil oldin, Makkada, Rasululloh ﷺ Quraysh ozoridan va daʼvat tashvishlaridan qiynalib turgan bir paytda hayotlarida bir quvonch uchquni porladi: Ummu Ayman oʻgʻil koʻrgani haqida xushxabar keldi. Paygʻambarimiz ﷺ ning yuzlari shodlikdan yorishdi. Bu baxtli bola Usoma ibn Zayd edi. Onasi Baraka Habashiya — Ummu Ayman — Paygʻambarimiz ﷺ ning onalari Omina bint Vahbning choʻrisi boʻlib, Rasululloh ﷺ ni tarbiyalagan; u kishi: «U onamdan keyingi onam, ahli baytimning qoldigʻi», derdilar. Otasi esa Rasululloh ﷺ ning «hibbi» — suyuklisi, Islomdan oldin asrandi oʻgʻli, siri saqlanadigan hamrohi Zayd ibn Horisa edi. Shu bois musulmonlar bolaga «al-Hibb ibn al-Hibb» — «Suyuklining suyukli oʻgʻli» laqabini berdilar. Rasululloh ﷺ uni butun dunyo havas qiladigan darajada sevardilar. Usoma yoshi jihatidan nabiralari Hasan ibn Fotimaga tengdosh edi. Lekin Paygʻambarimiz ﷺ ularni sevishda farq qilmay, birini bir tizzalariga, ikkinchisini boshqa tizzalariga olib, koʻksilariga bosib: «Allohim, men ularni yaxshi koʻraman, Sen ham ularni yaxshi koʻr», derdilar. Bir kuni Usoma ostonaga qoqilib peshonasi yorilganida Oysha qonni artishni istamadi; Rasululloh ﷺ oʻzlari uning yarasidagi qonni soʻrib tashlab, mehr bilan koʻnglini koʻtardilar. Hakim ibn Hizom Yamandan ellik dinorga olingan Zu Yazan hullasini hadya qilganida Paygʻambarimiz ﷺ uni mushrikdan hadya sifatida qabul qilmay, pulini toʻlab oldilar va bir juma kiyib, soʻng Usomaga kiydirdilar. Usoma voyaga yetganida oʻtkir zehnli, jasur, iffatli va taqvodor yigit boʻldi. Uhud kuni jihod istab kelgan bolalar bilan birga keldi, yoshligi uchun qaytarilib, koʻzlari yoshga toʻlib ketdi. Xandaqda yana keldi, qaddini tik qilib koʻrsatdi; Rasululloh ﷺ rahm qilib ruxsat berdilar — oʻn besh yoshida qilich koʻtardi. Hunayn kuni musulmonlar chekinganida Abbos, Abu Sufyon ibn al-Horis va yana olti sahoba bilan birga sobit turdi va Rasululloh ﷺ bu kichik guruh bilan magʻlubiyatni gʻalabaga aylantirdilar. Muʼta kuni oʻn sakkizga toʻlmay turib otasi Zayd bayrogʻi ostida jang qildi, otasi shahid boʻlganini koʻrdi, ammo boʻshashmadi: Jaʼfar ibn Abu Tolib, soʻng Abdulloh ibn Ravoha bayrogʻi ostida, soʻng Xolid ibn Valid lashkarni Rum changalidan qutqarguncha jang qildi va otasi shahid boʻlgan otda Madinaga qaytdi. Hijratning oʻn birinchi yili Rasululloh ﷺ Rumga qarshi lashkar tayyorlab, unda Abu Bakr, Umar, Saʼd ibn Abu Vaqqos, Abu Ubaydani qoʻshdilar va yigirmaga yetmagan Usomani amir qildilar. Paygʻambarimiz ﷺ xastalanib, lashkar toʻxtadi. Usoma kirganida u kishi gapirolmay, qoʻllarini osmonga koʻtarib unga qoʻyar, duo qilayotganlarini bildi. Rasululloh ﷺ vafotidan soʻng Abu Bakr lashkarni joʻnatishni buyurdi. Ansordan bir guruh Umar orqali kattaroq amir soʻraganida Siddiq Umarning soqolidan tutib: «Rasululloh ﷺ tayinlagan odamni men olib tashlaymanmi?!» dedi. Xalifa lashkarni piyoda kuzatib qoʻydi va Umarni yonida qoldirishga izn soʻradi. Usoma Balqo va Dorum qalʼasini bosib, Rumning haybatini musulmonlar qalbidan ketkazdi; Umar unga oʻgʻli Abdullohdan koʻra koʻproq — toʻrt ming — ulush belgilab: «Otasi Rasulullohga sening otangdan, u oʻzi sendan sevimliroq edi», dedi va uni uchratganda «Marhabo, amirim», deb kutib olardi.Ҳижратдан етти йил олдин, Маккада, Расулуллоҳ ﷺ Қурайш озоридан ва даъват ташвишларидан қийналиб турган бир пайтда ҳаётларида бир қувонч учқуни порлади: Умму Айман ўғил кўргани ҳақида хушхабар келди. Пайғамбаримиз ﷺ нинг юзлари шодликдан ёришди. Бу бахтли бола Усома ибн Зайд эди. Онаси Барака Ҳабашия — Умму Айман — Пайғамбаримиз ﷺ нинг оналари Омина бинт Ваҳбнинг чўриси бўлиб, Расулуллоҳ ﷺ ни тарбиялаган; у киши: «У онамдан кейинги онам, аҳли байтимнинг қолдиғи», дердилар. Отаси эса Расулуллоҳ ﷺ нинг «ҳибби» — суюклиси, Исломдан олдин асранди ўғли, сири сақланадиган ҳамроҳи Зайд ибн Ҳориса эди. Шу боис мусулмонлар болага «ал-Ҳибб ибн ал-Ҳибб» — «Суюклининг суюкли ўғли» лақабини бердилар. Расулуллоҳ ﷺ уни бутун дунё ҳавас қиладиган даражада севардилар. Усома ёши жиҳатидан набиралари Ҳасан ибн Фотимага тенгдош эди. Лекин Пайғамбаримиз ﷺ уларни севишда фарқ қилмай, бирини бир тиззаларига, иккинчисини бошқа тиззаларига олиб, кўксиларига босиб: «Аллоҳим, мен уларни яхши кўраман, Сен ҳам уларни яхши кўр», дердилар. Бир куни Усома остонага қоқилиб пешонаси ёрилганида Ойша қонни артишни истамади; Расулуллоҳ ﷺ ўзлари унинг ярасидаги қонни сўриб ташлаб, меҳр билан кўнглини кўтардилар. Ҳаким ибн Ҳизом Ямандан эллик динорга олинган Зу Язан ҳулласини ҳадя қилганида Пайғамбаримиз ﷺ уни мушрикдан ҳадя сифатида қабул қилмай, пулини тўлаб олдилар ва бир жума кийиб, сўнг Усомага кийдирдилар. Усома вояга етганида ўткир зеҳнли, жасур, иффатли ва тақводор йигит бўлди. Уҳуд куни жиҳод истаб келган болалар билан бирга келди, ёшлиги учун қайтарилиб, кўзлари ёшга тўлиб кетди. Хандақда яна келди, қаддини тик қилиб кўрсатди; Расулуллоҳ ﷺ раҳм қилиб рухсат бердилар — ўн беш ёшида қилич кўтарди. Ҳунайн куни мусулмонлар чекинганида Аббос, Абу Суфён ибн ал-Ҳорис ва яна олти саҳоба билан бирга собит турди ва Расулуллоҳ ﷺ бу кичик гуруҳ билан мағлубиятни ғалабага айлантирдилар. Муъта куни ўн саккизга тўлмай туриб отаси Зайд байроғи остида жанг қилди, отаси шаҳид бўлганини кўрди, аммо бўшашмади: Жаъфар ибн Абу Толиб, сўнг Абдуллоҳ ибн Равоҳа байроғи остида, сўнг Холид ибн Валид лашкарни Рум чангалидан қутқаргунча жанг қилди ва отаси шаҳид бўлган отда Мадинага қайтди. Ҳижратнинг ўн биринчи йили Расулуллоҳ ﷺ Румга қарши лашкар тайёрлаб, унда Абу Бакр, Умар, Саъд ибн Абу Ваққос, Абу Убайдани қўшдилар ва йигирмага етмаган Усомани амир қилдилар. Пайғамбаримиз ﷺ хасталаниб, лашкар тўхтади. Усома кирганида у киши гапиролмай, қўлларини осмонга кўтариб унга қўяр, дуо қилаётганларини билди. Расулуллоҳ ﷺ вафотидан сўнг Абу Бакр лашкарни жўнатишни буюрди. Ансордан бир гуруҳ Умар орқали каттароқ амир сўраганида Сиддиқ Умарнинг соқолидан тутиб: «Расулуллоҳ ﷺ тайинлаган одамни мен олиб ташлайманми?!» деди. Халифа лашкарни пиёда кузатиб қўйди ва Умарни ёнида қолдиришга изн сўради. Усома Балқо ва Дорум қалъасини босиб, Румнинг ҳайбатини мусулмонлар қалбидан кетказди; Умар унга ўғли Абдуллоҳдан кўра кўпроқ — тўрт минг — улуш белгилаб: «Отаси Расулуллоҳга сенинг отангдан, у ўзи сендан севимлироқ эди», деди ва уни учратганда «Марҳабо, амирим», деб кутиб оларди.
Manba: Sahobalar hayotidan lavhalar (Abdurrahmon Raʼfat al-Bosho), b. 222Манба: Саҳобалар ҳаётидан лавҳалар (Абдурраҳмон Раъфат ал-Бошо), б. 222
at-Tarix al-kabir (al-Buxoriy)ат-Тарих ал-кабир (ал-Бухорий)
Paygʻambarning ﷺ mavlosi. Yamandagi Kalbdan, deyiladi. Shuʼba Saʼd ibn Ibrohimdan aytdi: Usoma Usmondan keyin ham yashagan. Menga Yahyo ibn Bukayr aytdi: bizga Abdulloh ibn Suvayd aytdi, Ayyosh ibn Abbosdan, u Iso ibn Muso ibn Muhammad ibn Iyos ibn al-Bukayrdan, u Usoma ibn Zayddan: Paygʻambar ﷺ bilan bir gʻazotda safar qildim; soya qaytganda, agar qoʻllarida bir ish boʻlsa, uni tashlab, namozga yuzlanardilar. Bizga Muso aytdi: bizga Hammod aytdi, Hishomdan, u otasidan: Paygʻambar ﷺ ifozani biroz kechiktirdilar — Usoma ibn Zayd sababli, u hojatini oʻtagani ketgan edi. U kelganda, qora, pachaq burunli bir yigit boʻlib keldi. Shunda yaman ahli: «Bugun ifozadan bizni faqat shu ushlab turdi», dedilar. Urva dedi: Yaman (ahli) Paygʻambar ﷺ vafotidan keyin Usoma sababli kufr keltirgan.Пайғамбарнинг ﷺ мавлоси. Ямандаги Калбдан, дейилади. Шуъба Саъд ибн Иброҳимдан айтди: Усома Усмондан кейин ҳам яшаган. Менга Яҳё ибн Букайр айтди: бизга Абдуллоҳ ибн Сувайд айтди, Айёш ибн Аббосдан, у Исо ибн Мусо ибн Муҳаммад ибн Иёс ибн ал-Букайрдан, у Усома ибн Зайддан: Пайғамбар ﷺ билан бир ғазотда сафар қилдим; соя қайтганда, агар қўлларида бир иш бўлса, уни ташлаб, намозга юзланардилар. Бизга Мусо айтди: бизга Ҳаммод айтди, Ҳишомдан, у отасидан: Пайғамбар ﷺ ифозани бироз кечиктирдилар — Усома ибн Зайд сабабли, у ҳожатини ўтагани кетган эди. У келганда, қора, пачақ бурунли бир йигит бўлиб келди. Шунда яман аҳли: «Бугун ифозадан бизни фақат шу ушлаб турди», дедилар. Урва деди: Яман (аҳли) Пайғамбар ﷺ вафотидан кейин Усома сабабли куфр келтирган.
Manba: at-Tarix al-kabir (al-Buxoriy), j. 2, b. 314Манба: ат-Тарих ал-кабир (ал-Бухорий), ж. 2, б. 314
al-Bidoya van-nihoya (Ibn Kasir)ал-Бидоя ван-ниҳоя (Ибн Касир)
Kunyasi Abu Muhammad al-Madaniy; Rasululloh ﷺning ozod qilgan qullari va qullarining oʻgʻli, sevimlisi va sevimlisining oʻgʻli edi. Onasi Baraka — Ummu Ayman Rasululloh ﷺning choʻrisi va enagalari edi. Otasi shahid boʻlgach, Rasululloh ﷺ uni qoʻshinga amir qildilar; baʼzilar uning amirligiga til tekkizganda: «Uning amirligiga til tekkizsangiz, bundan oldin otasining amirligiga ham til tekkizgan edingiz. Alloh nomiga qasamki, otasi amirlikka loyiq edi va menga odamlarning eng sevimlisi edi; bu esa undan keyin menga odamlarning eng sevimlisidir», dedilar. «Sahihi Buxoriy»da undan rivoyat qilinishicha, Rasululloh ﷺ Hasan ibn Aliyni bir tizzalariga, Usomani ikkinchi tizzalariga oʻtqazib: «Allohim, men bularni sevaman, Sen ham ularni sevgin», derdilar.Куняси Абу Муҳаммад ал-Маданий; Расулуллоҳ ﷺнинг озод қилган қуллари ва қулларининг ўғли, севимлиси ва севимлисининг ўғли эди. Онаси Барака — Умму Айман Расулуллоҳ ﷺнинг чўриси ва энагалари эди. Отаси шаҳид бўлгач, Расулуллоҳ ﷺ уни қўшинга амир қилдилар; баъзилар унинг амирлигига тил теккизганда: «Унинг амирлигига тил теккизсангиз, бундан олдин отасининг амирлигига ҳам тил теккизган эдингиз. Аллоҳ номига қасамки, отаси амирликка лойиқ эди ва менга одамларнинг энг севимлиси эди; бу эса ундан кейин менга одамларнинг энг севимлисидир», дедилар. «Саҳиҳи Бухорий»да ундан ривоят қилинишича, Расулуллоҳ ﷺ Ҳасан ибн Алийни бир тиззаларига, Усомани иккинчи тиззаларига ўтқазиб: «Аллоҳим, мен буларни севаман, Сен ҳам уларни севгин», дердилар.
Manba: al-Bidoya van-nihoya (Ibn Kasir), b. 3927Манба: ал-Бидоя ван-ниҳоя (Ибн Касир), б. 3927