Zayd ibn Horisa
زيد بن حارثة
Sahobiy
Sahobalar hayotidan lavhalar (Abdurrahmon Raʼfat al-Bosho)Саҳобалар ҳаётидан лавҳалар (Абдурраҳмон Раъфат ал-Бошо)
Suʼdo bint Saʼlaba qavmi Banu Maʼnga ziyoratga borganda, yoniga kichkina oʻgʻli Zayd ibn Horisani olib ketgan edi. Banu Qayn otliqlari ularga bosqin qilib, mol-u tuyalarni haydab, bolalarni asir oldi; sakkiz yoshli Zayd ham asirlar orasida edi. Uni Ukoz bozorida sotishga qoʻydilar; Quraysh boylaridan Hakim ibn Hizom toʻrt yuz dirhamga sotib oldi. Ammasi Xadija bint Xuvaylid uni koʻrgani kelganda, Hakim: «Gʻulomlardan xohlaganingizni tanlang, hadyam», dedi. Xadija bolalar yuziga tikilib, zakovat alomatlari koʻringan Zaydni tanladi. Koʻp oʻtmay Xadija Muhammad ibn Abdulloh bilan turmush qurdi va eng aziz gʻulomini unga hadya qildi. Zayd Muhammad ﷺ himoyasida, goʻzal axloqi bagʻrida ulgʻayarkan, onasi koʻz yoshini tiyolmas, otasi Horisa esa har yurtda uni izlar, har karvondan soʻrar, sogʻinchini hazin sheʼrlarga toʻkar edi: «Zaydga yigʻladim, nima boʻlganini bilmayman — tirikmi, umid qilsam, yo ajal yetdimi…». Nihoyat haj mavsumida Banu Kalbdan bir necha kishi Kaʼba tavofida Zaydga duch kelib uni tanidi. Horisa ukasi Kaʼb bilan fidya olib Makkaga keldi va Muhammad ﷺ huzuriga kirib: «Ey Abdulmuttalib oʻgʻli, siz Alloh qoʻshnilarisiz, asirni ozod qilasiz… oʻgʻlimizni bizga fidya evaziga bering», dedi. U: «Fidyadan yaxshiroq narsa bormi? Uni chaqiraman, sizni tanlasa — malsiz sizniki, meni tanlasa — meni tanlaganni hech kimga bermayman», dedi. Zayd chaqirilgach, otasi va amakisini tanidi, lekin ikkilanmay: «Men siz bilan qolaman», dedi. Otasi: «Qullikni ota-onangdan afzal koʻrasanmi?» dedi. Zayd: «Men bu kishidan shunday narsa koʻrdimki, undan hech qachon ajralmayman», deb javob berdi. Shunda Muhammad ﷺ uni Hijr yoniga, Quraysh jamoasi oldiga olib chiqib: «Guvoh boʻlinglar, bu mening oʻgʻlim, u mendan, men undan meros olaman», dedi. Otasi va amakisi xotirjam qaytdilar. Oʻshandan boshlab u «Zayd ibn Muhammad» deb atalar edi — toki «Ularni otalari nomi bilan chaqiringlar» oyati nozil boʻlguncha. Bir necha yil oʻtib Alloh Muhammad ﷺ ni paygʻambar qilib yubordi; Zayd erkaklardan birinchi boʻlib iymon keltirdi. U Rasululloh ﷺ sirdoshi, sariyalar qoʻmondoni, Madinada uning oʻrinbosarlaridan biri boʻldi. Paygʻambarimiz ﷺ uni oʻz ahli kabi sevardi. Oysha aytadi: «Zayd eshik qoqqanda Rasululloh ﷺ oʻrnidan turib, kiyimini sudrab borib uni quchoqlab oʻpdi». Musulmonlar uni «Rasululloh ﷺ ning suyuklisi», oʻgʻli Usomani esa «suyuklining oʻgʻli» deb atadilar. Hijratning 8-yili Rasululloh ﷺ elchisi Horis ibn Umayr al-Azdiyni gʻassoniy amiri Shurahbil ibn Amr Muʼtada oʻldirdi. Paygʻambarimiz ﷺ uch ming kishilik qoʻshin tuzib, Zaydni amir qildi: «Zayd shahid boʻlsa Jaʼfar, Jaʼfar shahid boʻlsa Abdulloh ibn Ravoha». Muʼtada Hiraql boshchiligidagi ikki yuz ming qoʻshin qarshisida Zayd bayroqni koʻtarib, yuzlab nayza jarohatidan shahid boʻldi; Jaʼfar, soʻng Abdulloh ham ketidan shahid boʻlib, Xolid ibn Valid qoʻshinni omon olib chiqdi. Rasululloh ﷺ uch qoʻmondonga misli koʻrilmagan qaygʻu chekdi; Zaydning kichkina qizi uni quchoqlab yigʻlaganda u ham yigʻladi: «Bu — suyuklining suyuklisiga yigʻisi», dedi.Суъдо бинт Саълаба қавми Бану Маънга зиёратга борганда, ёнига кичкина ўғли Зайд ибн Ҳорисани олиб кетган эди. Бану Қайн отлиқлари уларга босқин қилиб, мол-у туяларни ҳайдаб, болаларни асир олди; саккиз ёшли Зайд ҳам асирлар орасида эди. Уни Укоз бозорида сотишга қўйдилар; Қурайш бойларидан Ҳаким ибн Ҳизом тўрт юз дирҳамга сотиб олди. Аммаси Хадижа бинт Хувайлид уни кўргани келганда, Ҳаким: «Ғуломлардан хоҳлаганингизни танланг, ҳадям», деди. Хадижа болалар юзига тикилиб, заковат аломатлари кўринган Зайдни танлади. Кўп ўтмай Хадижа Муҳаммад ибн Абдуллоҳ билан турмуш қурди ва энг азиз ғуломини унга ҳадя қилди. Зайд Муҳаммад ﷺ ҳимоясида, гўзал ахлоқи бағрида улғаяркан, онаси кўз ёшини тиёлмас, отаси Ҳориса эса ҳар юртда уни излар, ҳар карвондан сўрар, соғинчини ҳазин шеърларга тўкар эди: «Зайдга йиғладим, нима бўлганини билмайман — тирикми, умид қилсам, ё ажал етдими…». Ниҳоят ҳаж мавсумида Бану Калбдан бир неча киши Каъба тавофида Зайдга дуч келиб уни таниди. Ҳориса укаси Каъб билан фидя олиб Маккага келди ва Муҳаммад ﷺ ҳузурига кириб: «Эй Абдулмутталиб ўғли, сиз Аллоҳ қўшниларисиз, асирни озод қиласиз… ўғлимизни бизга фидя эвазига беринг», деди. У: «Фидядан яхшироқ нарса борми? Уни чақираман, сизни танласа — малсиз сизники, мени танласа — мени танлаганни ҳеч кимга бермайман», деди. Зайд чақирилгач, отаси ва амакисини таниди, лекин иккиланмай: «Мен сиз билан қоламан», деди. Отаси: «Қулликни ота-онангдан афзал кўрасанми?» деди. Зайд: «Мен бу кишидан шундай нарса кўрдимки, ундан ҳеч қачон ажралмайман», деб жавоб берди. Шунда Муҳаммад ﷺ уни Ҳижр ёнига, Қурайш жамоаси олдига олиб чиқиб: «Гувоҳ бўлинглар, бу менинг ўғлим, у мендан, мен ундан мерос оламан», деди. Отаси ва амакиси хотиржам қайтдилар. Ўшандан бошлаб у «Зайд ибн Муҳаммад» деб аталар эди — токи «Уларни оталари номи билан чақиринглар» ояти нозил бўлгунча. Бир неча йил ўтиб Аллоҳ Муҳаммад ﷺ ни пайғамбар қилиб юборди; Зайд эркаклардан биринчи бўлиб иймон келтирди. У Расулуллоҳ ﷺ сирдоши, сариялар қўмондони, Мадинада унинг ўринбосарларидан бири бўлди. Пайғамбаримиз ﷺ уни ўз аҳли каби севарди. Ойша айтади: «Зайд эшик қоққанда Расулуллоҳ ﷺ ўрнидан туриб, кийимини судраб бориб уни қучоқлаб ўпди». Мусулмонлар уни «Расулуллоҳ ﷺ нинг суюклиси», ўғли Усомани эса «суюклининг ўғли» деб атадилар. Ҳижратнинг 8-йили Расулуллоҳ ﷺ элчиси Ҳорис ибн Умайр ал-Аздийни ғассоний амири Шураҳбил ибн Амр Муътада ўлдирди. Пайғамбаримиз ﷺ уч минг кишилик қўшин тузиб, Зайдни амир қилди: «Зайд шаҳид бўлса Жаъфар, Жаъфар шаҳид бўлса Абдуллоҳ ибн Равоҳа». Муътада Ҳирақл бошчилигидаги икки юз минг қўшин қаршисида Зайд байроқни кўтариб, юзлаб найза жароҳатидан шаҳид бўлди; Жаъфар, сўнг Абдуллоҳ ҳам кетидан шаҳид бўлиб, Холид ибн Валид қўшинни омон олиб чиқди. Расулуллоҳ ﷺ уч қўмондонга мисли кўрилмаган қайғу чекди; Зайднинг кичкина қизи уни қучоқлаб йиғлаганда у ҳам йиғлади: «Бу — суюклининг суюклисига йиғиси», деди.
Manba: Sahobalar hayotidan lavhalar (Abdurrahmon Raʼfat al-Bosho), b. 214Манба: Саҳобалар ҳаётидан лавҳалар (Абдурраҳмон Раъфат ал-Бошо), б. 214
Siyar aʼlam an-nubalo (az-Zahabiy)Сияр аълам ан-нубало (аз-Заҳабий)
Usoma ibn Zayd otasidan rivoyat qiladi: «Makka kunlarining issiq bir kunida Rasululloh ﷺ bilan chiqdim; u zot meni orqalariga mindirib olgan edilar, butlar uchun tiklangan toshlarning biriga qarab borardik; unga bir qoʻy soʻyib, pishirgan edik. Yoʻlda Zayd ibn Amr ibn Nufaylni uchratdik. Nabiy ﷺ: „Ey Zayd, nega qavmingni senga nafrat qilayotganini koʻraman?“ dedilar. U: „Vallohi, bu mening biror ishim uchun emas; men bu dinni izlab chiqdim: Fadak, Xaybar va Shom ahborlarining oldiga bordim — hammalarini Allohga ibodat qilib, unga shirk keltirayotganlarini koʻrdim va: „Bu men izlayotgan din emas“, dedim. Ulardan bir chol: „Sen shunday din haqida soʻrayapsanki, u bilan Allohga ibodat qiladigan birov bilmaymiz, faqat Hiyrada bir chol bor“, dedi. Uning oldiga borganimda u: „Sen izlayotgan narsa oʻz yurtingda zohir boʻldi: bir paygʻambar yuborildi, yulduzi koʻtarildi; sen koʻrgan hammasi zalolatdadir“, dedi“, dedi». Soʻng unga dasturxon yaqin qoʻyildi; u: «Bu nima, ey Muhammad?» dedi. «Nusub uchun soʻygan qoʻyimiz», dedilar. U: «Men Allohning nomi zikr qilinmagan narsani yemayman», dedi. Rasululloh ﷺ Baytga kelib tavof qildilar, men ham birga edim; Safo va Marva yonida misdan yasalgan ikki sanam — Isof va Noila bor edi. Mushriklar tavof qilganda ularga tegib silardilar. Nabiy ﷺ: «Ularga tegma, ular najosatdir», dedilar. Men koʻnglimda: «Nima deyishlarini koʻrish uchun albatta tegaman», dedim va tegdim. Shunda: «Ey Zayd, senga qaytarilmadimi?» dedilar. Zayd ibn Amr vafot etib, Nabiy ﷺ ga vahiy nozil boʻlgach, u zot uning haqida: «U yolgʻiz oʻzi bir ummat boʻlib tiriltiriladi», dedilar. Zahabiy bu rivoyat haqida: «Isnodida hujjat qilib boʻlmaydigan Muhammad bor va baʼzi qismida ochiq nakorat bor», deydi. Hasan ibn Usoma ibn Zayddan: Nabiy ﷺ Zayddan oʻn yosh katta edilar; Zayd esa past boʻyli, rangi juda qora, burni past kishi edi. Buni Ibn Saʼd Voqidiy orqali rivoyat qilib: «Bu rivoyatda uning sifati shunday; boshqa yoʻldan esa uning oq-oppoq boʻlgani kelgan», deydi. Oʻgʻli Usoma qora edi; shu sababdan Rasululloh ﷺ qiyofashunos Mujazzizning: «Bu oyoqlar bir-biridan», degan soʻzidan xursand boʻlgan edilar. Abu Ishoq aytadi: Jabala ibn Horisadan «Sen kattamisan yoki Zaydmi?» deb soʻrashganida u: «Zayd mendan katta, ammo men undan oldin tugʻilganman. Onamiz Tayʼdan edi; u vafot etib, biz bobomizning qoʻlida qoldik. Amakilarim bizni soʻraganida bobom: „Jabalani olinglar, Zaydni qoʻyinglar“, dedi. Meni olib ketdilar; soʻng Tihomadan otliqlar kelib Zaydni olib ketdilar va u Xadijaning qoʻliga tushdi, u esa uni Rasululloh ﷺ ga hadya qildi», dedi. Abu Fazora rivoyatida: Rasululloh ﷺ Zaydni kokilli bir bola holida, qavmi Bathoda sotuvga qoʻyganida koʻrdilar; Xadija narxini soʻrab, yetti yuzni berdi. U zot uni sotib olib: «Agar u meniki boʻlganida, uni ozod qilardim», dedilar. Xadija: «U seniki, ozod qil», dedi. Ibn Umar: «Biz uni faqat „Zayd ibn Muhammad“ deb chaqirardik; toki: „Ularni otalariga nisbat berib chaqiringlar“, degan oyat nozil boʻldi», deydi.Усома ибн Зайд отасидан ривоят қилади: «Макка кунларининг иссиқ бир кунида Расулуллоҳ ﷺ билан чиқдим; у зот мени орқаларига миндириб олган эдилар, бутлар учун тикланган тошларнинг бирига қараб борардик; унга бир қўй сўйиб, пиширган эдик. Йўлда Зайд ибн Амр ибн Нуфайлни учратдик. Набий ﷺ: „Эй Зайд, нега қавмингни сенга нафрат қилаётганини кўраман?“ дедилар. У: „Валлоҳи, бу менинг бирор ишим учун эмас; мен бу динни излаб чиқдим: Фадак, Хайбар ва Шом аҳборларининг олдига бордим — ҳаммаларини Аллоҳга ибодат қилиб, унга ширк келтираётганларини кўрдим ва: „Бу мен излаётган дин эмас“, дедим. Улардан бир чол: „Сен шундай дин ҳақида сўраяпсанки, у билан Аллоҳга ибодат қиладиган биров билмаймиз, фақат Ҳийрада бир чол бор“, деди. Унинг олдига борганимда у: „Сен излаётган нарса ўз юртингда зоҳир бўлди: бир пайғамбар юборилди, юлдузи кўтарилди; сен кўрган ҳаммаси залолатдадир“, деди“, деди». Сўнг унга дастурхон яқин қўйилди; у: «Бу нима, эй Муҳаммад?» деди. «Нусуб учун сўйган қўйимиз», дедилар. У: «Мен Аллоҳнинг номи зикр қилинмаган нарсани емайман», деди. Расулуллоҳ ﷺ Байтга келиб тавоф қилдилар, мен ҳам бирга эдим; Сафо ва Марва ёнида мисдан ясалган икки санам — Исоф ва Ноила бор эди. Мушриклар тавоф қилганда уларга тегиб силардилар. Набий ﷺ: «Уларга тегма, улар нажосатдир», дедилар. Мен кўнглимда: «Нима дейишларини кўриш учун албатта тегаман», дедим ва тегдим. Шунда: «Эй Зайд, сенга қайтарилмадими?» дедилар. Зайд ибн Амр вафот этиб, Набий ﷺ га ваҳий нозил бўлгач, у зот унинг ҳақида: «У ёлғиз ўзи бир уммат бўлиб тирилтирилади», дедилар. Заҳабий бу ривоят ҳақида: «Иснодида ҳужжат қилиб бўлмайдиган Муҳаммад бор ва баъзи қисмида очиқ накорат бор», дейди. Ҳасан ибн Усома ибн Зайддан: Набий ﷺ Зайддан ўн ёш катта эдилар; Зайд эса паст бўйли, ранги жуда қора, бурни паст киши эди. Буни Ибн Саъд Воқидий орқали ривоят қилиб: «Бу ривоятда унинг сифати шундай; бошқа йўлдан эса унинг оқ-оппоқ бўлгани келган», дейди. Ўғли Усома қора эди; шу сабабдан Расулуллоҳ ﷺ қиёфашунос Мужаззизнинг: «Бу оёқлар бир-биридан», деган сўзидан хурсанд бўлган эдилар. Абу Исҳоқ айтади: Жабала ибн Ҳорисадан «Сен каттамисан ёки Зайдми?» деб сўрашганида у: «Зайд мендан катта, аммо мен ундан олдин туғилганман. Онамиз Тайъдан эди; у вафот этиб, биз бобомизнинг қўлида қолдик. Амакиларим бизни сўраганида бобом: „Жабалани олинглар, Зайдни қўйинглар“, деди. Мени олиб кетдилар; сўнг Тиҳомадан отлиқлар келиб Зайдни олиб кетдилар ва у Хадижанинг қўлига тушди, у эса уни Расулуллоҳ ﷺ га ҳадя қилди», деди. Абу Фазора ривоятида: Расулуллоҳ ﷺ Зайдни кокилли бир бола ҳолида, қавми Батҳода сотувга қўйганида кўрдилар; Хадижа нархини сўраб, етти юзни берди. У зот уни сотиб олиб: «Агар у меники бўлганида, уни озод қилардим», дедилар. Хадижа: «У сеники, озод қил», деди. Ибн Умар: «Биз уни фақат „Зайд ибн Муҳаммад“ деб чақирардик; токи: „Уларни оталарига нисбат бериб чақиринглар“, деган оят нозил бўлди», дейди.
Manba: Siyar aʼlam an-nubalo (az-Zahabiy), j. 4, b. 220Манба: Сияр аълам ан-нубало (аз-Заҳабий), ж. 4, б. 220
at-Tarix al-kabir (al-Buxoriy)ат-Тарих ал-кабир (ал-Бухорий)
Uning hadisi hijozliklar orasida. Saʼid ibn Yahyo ibn Saʼid: bizga otam soʻzlab berdi, bizga Ibn Jurayj soʻzlab berdi, u Kasir ibn Kasirdan, u Ali ibn Ubaydullohdan, u Zayd ibn Horisadan: Paygʻambar ﷺ dan bomdodning vaqti haqida soʻraldi.Унинг ҳадиси ҳижозликлар орасида. Саъид ибн Яҳё ибн Саъид: бизга отам сўзлаб берди, бизга Ибн Журайж сўзлаб берди, у Касир ибн Касирдан, у Али ибн Убайдуллоҳдан, у Зайд ибн Ҳорисадан: Пайғамбар ﷺ дан бомдоднинг вақти ҳақида сўралди.
Manba: at-Tarix al-kabir (al-Buxoriy), j. 4, b. 334Манба: ат-Тарих ал-кабир (ал-Бухорий), ж. 4, б. 334
Oila va qarindoshlarОила ва қариндошлар
Esla, Alloh ne'mat bergan va sen ham ne'mat bergan shaxsga: «Juftingni o`zing ila tutib tur va Allohga taqvo qil», der eding. Va ichingda Alloh oshkor qilguvchi bo`lgan narsani maxfiy tutarding va odamlardan qo`rqarding, holbuki, Allohdan qo`rqmog`ing haqliroq edi. Qachonki Zayd undan o`z hojatini ado etgach, Biz seni unga uylantirdik. Toki, mo`minlarga o`z asrandi bolalari xotinlarida, ulardan hojatlarini ado qilishgach, tanglik bo`lmasin deb. Va Allohning amri amal qilinishi lozim bo`lgandir.Эсла, Аллоҳ неъмат берган ва сен ҳам неъмат берган шахсга: «Жуфтингни ўзинг ила тутиб тур ва Аллоҳга тақво қил», дер эдинг. Ва ичингда Аллоҳ ошкор қилгувчи бўлган нарсани махфий тутардинг ва одамлардан қўрқардинг, ҳолбуки, Аллоҳдан қўрқмоғинг ҳақлироқ эди. Қачонки Зайд ундан ўз ҳожатини адо этгач, Биз сени унга уйлантирдик. Токи, мўминларга ўз асранди болалари хотинларида, улардан ҳожатларини адо қилишгач, танглик бўлмасин деб. Ва Аллоҳнинг амри амал қилиниши лозим бўлгандир.