Yusuf ibn Abdulmuʼmin
Faqih
Abu Yaʼqub Yusuf ibn sulton Abdulmuʼmin ibn Ali — katta sulton, Magʻrib sohibi (muvahhidlar davlati hukmdori). Akasi Muhammad yengiltakligi va xamr ichgani uchun bir yarim oyda xalʼ qilingach taxtga oʻtirdi. U yosh, chiroyli, oq-qizil yuzli, yuzi dumaloq, qomati tik, soʻzi shirin va fasih, lugʻat, axbor va fiqhni biladigan, himmati baland, saxiy, javod, haybatli, shijoatli, mulkka loyiq kishi edi. Abdulvohid ibn Ali at-Tamimiy (al-Marokushiy) aytadi: «Ikki “Sahih”dan birini — chamamda Buxoriyni — yod bilgani menda sobit boʻldi. Keyin tib va falsafaga nazar solib, “al-Malakiy” kitobining koʻpini yodladi, faylasuflar kitoblarini toʻpladi; faylasuf Ibn Tufayl doim suhbatida boʻlardi». Ibn Rushd al-Hafid hikoya qilganki: uning huzuriga kirganda u osmon qadimmi yo hodismi degan masalada Arastu gapini ham, Islom ahli hujjatlarini ham keltirib, ilmining moʻlligi bilan uni hayratga solgan, soʻng unga inʼom bergan. Hofiz Abu Bakr ibn al-Jadd aytadi: bizdan «Nabiy ﷺ sehrlangan holda qancha turdi?» deb soʻradi, javob berolmadik; «Bir oy toʻliq — shunday sahih boʻlgan», dedi; u mazhablar haqida soʻzlab: «Falonchining gapi toʻgʻri, dalili Kitob va Sunnatdan bunday», deydigan faqih edi. 567 h. da jihod uchun Andalusga kirdi; Ibn Mardanishga qoʻshin yubordi, uni Mursiya yaqinida yengdi va yerlarini oldi; Vabzo shahrini oylab qamal qildi; Ishbiliyada ikki yarim yil turib, Andalus unga boʻysundi. Rum bilan urush oldidan olimlarga jihod hadislarini jamlashni buyurar, oʻzi ham askarga imlo qilar edi. Ifriqiyadan har yili yuz ellik xachir yuki xiroj kelardi. 579-yili xalqni safarbar qilib Andalusga oʻtdi va Shantarin qalʼasini qamal qildi; sovuq tushib chekinish arafasida tartibsizlik yuz berdi, rumliklar payt poylab hujum qildi va sulton chodiri oldida koʻp bahodirlar oʻldirildi; oʻziga kindigi ostidan nayza urildi, shu jarohatdan bir necha kundan soʻng vafot etdi. Tobutda Tinmalga eltilib, otasi va Ibn Tumart yoniga dafn qilindi. 580 h. rajabining yettinchisida vafot etdi; oʻgʻli Yaʼqubga bayʼat qilindi.Абу Яъқуб Юсуф ибн султон Абдулмуъмин ибн Али — катта султон, Мағриб соҳиби (муваҳҳидлар давлати ҳукмдори). Акаси Муҳаммад енгилтаклиги ва хамр ичгани учун бир ярим ойда халъ қилингач тахтга ўтирди. У ёш, чиройли, оқ-қизил юзли, юзи думалоқ, қомати тик, сўзи ширин ва фасиҳ, луғат, ахбор ва фиқҳни биладиган, ҳиммати баланд, сахий, жавод, ҳайбатли, шижоатли, мулкка лойиқ киши эди. Абдулвоҳид ибн Али ат-Тамимий (ал-Марокуший) айтади: «Икки “Саҳиҳ”дан бирини — чамамда Бухорийни — ёд билгани менда собит бўлди. Кейин тиб ва фалсафага назар солиб, “ал-Малакий” китобининг кўпини ёдлади, файласуфлар китобларини тўплади; файласуф Ибн Туфайл доим суҳбатида бўларди». Ибн Рушд ал-Ҳафид ҳикоя қилганки: унинг ҳузурига кирганда у осмон қадимми ё ҳодисми деган масалада Арасту гапини ҳам, Ислом аҳли ҳужжатларини ҳам келтириб, илмининг мўллиги билан уни ҳайратга солган, сўнг унга инъом берган. Ҳофиз Абу Бакр ибн ал-Жадд айтади: биздан «Набий ﷺ сеҳрланган ҳолда қанча турди?» деб сўради, жавоб беролмадик; «Бир ой тўлиқ — шундай саҳиҳ бўлган», деди; у мазҳаблар ҳақида сўзлаб: «Фалончининг гапи тўғри, далили Китоб ва Суннатдан бундай», дейдиган фақиҳ эди. 567 ҳ. да жиҳод учун Андалусга кирди; Ибн Марданишга қўшин юборди, уни Мурсия яқинида енгди ва ерларини олди; Вабзо шаҳрини ойлаб қамал қилди; Ишбилияда икки ярим йил туриб, Андалус унга бўйсунди. Рум билан уруш олдидан олимларга жиҳод ҳадисларини жамлашни буюрар, ўзи ҳам аскарга имло қилар эди. Ифриқиядан ҳар йили юз эллик хачир юки хирож келарди. 579-йили халқни сафарбар қилиб Андалусга ўтди ва Шантарин қалъасини қамал қилди; совуқ тушиб чекиниш арафасида тартибсизлик юз берди, румликлар пайт пойлаб ҳужум қилди ва султон чодири олдида кўп баҳодирлар ўлдирилди; ўзига киндиги остидан найза урилди, шу жароҳатдан бир неча кундан сўнг вафот этди. Тобутда Тинмалга элтилиб, отаси ва Ибн Тумарт ёнига дафн қилинди. 580 ҳ. ражабининг еттинчисида вафот этди; ўғли Яъқубга байъат қилинди.
Manba: Siyar aʼlam an-nubalo (az-Zahabiy), j. 25, b. 98Манба: Сияр аълам ан-нубало (аз-Заҳабий), ж. 25, б. 98