Zubayr ibn al-Avvom al-Asadiy
الزبير بن العوام الأسدي
Sahobiy · Mujohid · Asharatu Mubashshara · Komandon
Siyar aʼlam an-nubalo (az-Zahabiy)Сияр аълам ан-нубало (аз-Заҳабий)
Zahabiy uning bolaligidan bir voqeani keltiradi: gʻulom qoʻlida qilich bilan Nabiy ﷺ huzuriga keldi. «Senga nima boʻldi, ey Zubayr?» dedilar. U: «Seni ushlab olishibdi, deb menga xabar berildi; seni ushlagan kishini qilichim bilan chopay deb keldim», dedi. Shunda Nabiy ﷺ unga ham, qilichiga ham duo qildilar. Rivoyat qilinishicha, Zubayr baland boʻyli kishi edi: ulovga minsa, oyoqlari yerga tegib turardi; soqoli va yonoq soqoli siyrak edi. Undan ozgina hadis rivoyat qilingan. Undan oʻgʻillari Abdulloh, Musʼab, Urva va Jaʼfar, yana Molik ibn Avs ibn al-Hadason, al-Ahnaf ibn Qays, Abdulloh ibn Omir ibn Kurayz, Muslim ibn Jundab hamda mavlosi Abu Hakim va boshqalar hadis soʻzladilar. Shayxayn uning ikki hadisida ittifoq qilganlar; Buxoriy yolgʻiz oʻzi toʻrt hadis, Muslim esa bir hadis chiqargan. Omir ibn Abdulloh ibn az-Zubayr otasidan rivoyat qiladi: «Otamga: «Nega falonchi va falonchi rivoyat qilganidek, Rasulullohdan ﷺ hadis aytmaysiz?» dedim. U: «Men islomni qabul qilganimdan beri undan ajralmadim, lekin men undan bir soʻzni eshitganman: «Kim menga qasddan yolgʻon toʻqisa, doʻzaxdagi oʻrniga tayyorlansin»», dedi». Ishoq ibn Yahyo Muso ibn Talhadan rivoyat qiladi: Ali, Zubayr, Talha va Saʼd bir yilning tengdoshlari, yaʼni bir yilda tugʻilganlar. Madoiniy ham: «Talha, Zubayr va Ali tengdosh edilar», deydi. Urvaning yetimi (Abul-Asvad) aytadi: Zubayr oʻn sakkiz yoshida hijrat qildi; amakisi uni osib qoʻyib, tutun tutatar, u esa: «Men hech qachon kufrga qaytmayman!», der edi. Hishom otasidan rivoyat qiladi: u baland boʻyli, sertuk edi; yetim chogʻida onasi Safiyya uni qattiq urar edi. Unga: «Uni oʻldiryapsan, halok qilding!» deyilganda, u rajaz aytdi: «Men uni faqat epchil boʻlsin, qoʻshinni tortadigan botir boʻlsin deb uraman». Bir kuni Zubayr bir bolaning qoʻlini sindirdi; bola Safiyyaning oldiga keltirilganda, u yana sheʼr bilan javob qildi. Ibn Ishoq aytadi: «Menga yetishicha, Zubayr, Usmon, Talha, Abdurrahmon va Saʼd Abu Bakrning qoʻlida islomni qabul qilganlar». Umar ibn Musʼab ibn az-Zubayrdan: Zubayr Allohning nabiysi ﷺ bilan birga oʻn yetti yoshida jang qilgan. al-Bahiy aytadi: Badr kuni Rasululloh ﷺ bilan birga ikki otliq bor edi: oʻng qanotda ot ustida Zubayr, chap qanotda al-Miqdod ibn al-Asvad. Hishom otasidan: Badr kuni Zubayrning ustida sariq salla bor edi, Jibril esa Zubayrning shu belgisida tushdi; Abu Jaʼfar al-Boqir rivoyatida: farishtalar ham shunday tushdilar. Muso ibn Uqba va Ibn Ishoqning naqliga koʻra, u Habashistonga hijrat qilganlardan, lekin u yerda uzoq turmagan. Oisha raziyallohu anho: «Ey jiyanim! Sening ikki otang — Zubayr va Abu Bakr — «yara yetgandan keyin ham Alloh va Rasulga javob berganlar»dan edilar», degan; Uhuddan soʻng Nabiy ﷺ mushriklar ortidan kimdir bormaydimi, deganlarida Abu Bakr va Zubayr yetmish kishi bilan chiqqan edilar. Buxoriy va Muslim Jobirdan rivoyat qiladilar: Xandaq kuni Rasululloh ﷺ: «Kim bizga Banu Qurayza xabarini keltiradi?» dedilar; Zubayr: «Men», dedi va otda borib xabar keltirdi. Bu uch marta takrorlangach, Nabiy ﷺ: «Har bir paygʻambarning havoriysi bor, mening havoriyim esa Zubayrdir», dedilar.Заҳабий унинг болалигидан бир воқеани келтиради: ғулом қўлида қилич билан Набий ﷺ ҳузурига келди. «Сенга нима бўлди, эй Зубайр?» дедилар. У: «Сени ушлаб олишибди, деб менга хабар берилди; сени ушлаган кишини қиличим билан чопай деб келдим», деди. Шунда Набий ﷺ унга ҳам, қиличига ҳам дуо қилдилар. Ривоят қилинишича, Зубайр баланд бўйли киши эди: уловга минса, оёқлари ерга тегиб турарди; соқоли ва ёноқ соқоли сийрак эди. Ундан озгина ҳадис ривоят қилинган. Ундан ўғиллари Абдуллоҳ, Мусъаб, Урва ва Жаъфар, яна Молик ибн Авс ибн ал-Ҳадасон, ал-Аҳнаф ибн Қайс, Абдуллоҳ ибн Омир ибн Курайз, Муслим ибн Жундаб ҳамда мавлоси Абу Ҳаким ва бошқалар ҳадис сўзладилар. Шайхайн унинг икки ҳадисида иттифоқ қилганлар; Бухорий ёлғиз ўзи тўрт ҳадис, Муслим эса бир ҳадис чиқарган. Омир ибн Абдуллоҳ ибн аз-Зубайр отасидан ривоят қилади: «Отамга: «Нега фалончи ва фалончи ривоят қилганидек, Расулуллоҳдан ﷺ ҳадис айтмайсиз?» дедим. У: «Мен исломни қабул қилганимдан бери ундан ажралмадим, лекин мен ундан бир сўзни эшитганман: «Ким менга қасддан ёлғон тўқиса, дўзахдаги ўрнига тайёрлансин»», деди». Исҳоқ ибн Яҳё Мусо ибн Талҳадан ривоят қилади: Али, Зубайр, Талҳа ва Саъд бир йилнинг тенгдошлари, яъни бир йилда туғилганлар. Мадоиний ҳам: «Талҳа, Зубайр ва Али тенгдош эдилар», дейди. Урванинг етими (Абул-Асвад) айтади: Зубайр ўн саккиз ёшида ҳижрат қилди; амакиси уни осиб қўйиб, тутун тутатар, у эса: «Мен ҳеч қачон куфрга қайтмайман!», дер эди. Ҳишом отасидан ривоят қилади: у баланд бўйли, сертук эди; етим чоғида онаси Сафийя уни қаттиқ урар эди. Унга: «Уни ўлдиряпсан, ҳалок қилдинг!» дейилганда, у ражаз айтди: «Мен уни фақат эпчил бўлсин, қўшинни тортадиган ботир бўлсин деб ураман». Бир куни Зубайр бир боланинг қўлини синдирди; бола Сафийянинг олдига келтирилганда, у яна шеър билан жавоб қилди. Ибн Исҳоқ айтади: «Менга етишича, Зубайр, Усмон, Талҳа, Абдурраҳмон ва Саъд Абу Бакрнинг қўлида исломни қабул қилганлар». Умар ибн Мусъаб ибн аз-Зубайрдан: Зубайр Аллоҳнинг набийси ﷺ билан бирга ўн етти ёшида жанг қилган. ал-Баҳий айтади: Бадр куни Расулуллоҳ ﷺ билан бирга икки отлиқ бор эди: ўнг қанотда от устида Зубайр, чап қанотда ал-Миқдод ибн ал-Асвад. Ҳишом отасидан: Бадр куни Зубайрнинг устида сариқ салла бор эди, Жибрил эса Зубайрнинг шу белгисида тушди; Абу Жаъфар ал-Боқир ривоятида: фаришталар ҳам шундай тушдилар. Мусо ибн Уқба ва Ибн Ишоқнинг нақлига кўра, у Ҳабашистонга ҳижрат қилганлардан, лекин у ерда узоқ турмаган. Оиша разияллоҳу анҳо: «Эй жияним! Сенинг икки отанг — Зубайр ва Абу Бакр — «яра етгандан кейин ҳам Аллоҳ ва Расулга жавоб берганлар»дан эдилар», деган; Уҳуддан сўнг Набий ﷺ мушриклар ортидан кимдир бормайдими, деганларида Абу Бакр ва Зубайр етмиш киши билан чиққан эдилар. Бухорий ва Муслим Жобирдан ривоят қиладилар: Хандақ куни Расулуллоҳ ﷺ: «Ким бизга Бану Қурайза хабарини келтиради?» дедилар; Зубайр: «Мен», деди ва отда бориб хабар келтирди. Бу уч марта такрорлангач, Набий ﷺ: «Ҳар бир пайғамбарнинг ҳаворийси бор, менинг ҳаворийим эса Зубайрдир», дедилар.
Manba: Siyar aʼlam an-nubalo (az-Zahabiy), j. 4, b. 41Манба: Сияр аълам ан-нубало (аз-Заҳабий), ж. 4, б. 41
al-Bidoya van-nihoya (Ibn Kasir)ал-Бидоя ван-ниҳоя (Ибн Касир)
Amr ibn Jurmuz, Fazola ibn Hobis va Nufayʼ Banu Tamimning bir toʻda gumrohlari bilan uning ortidan tushishdi. Aytilishicha, ular unga yetib olishgach, birin-ketin uning ustiga tashlanib, uni oʻldirishgan. Yana aytilishicha, unga Amr ibn Jurmuz yetib olib: «Sizdan bir hojatim bor», dedi. U: «Yaqin kel!» dedi. Zubayrning Atiyya ismli mavlosi: «Yonida quroli bor», dedi; u: «Boʻlsa boʻlar», dedi. U yaqin kelib gaplasha boshladi; namoz vaqti kirdi va Zubayr: «Namoz», dedi, u ham: «Namoz», dedi. Zubayr ikkoviga imomlik qilish uchun oldinga oʻtganida, Amr ibn Jurmuz uni nayza bilan urib oʻldirdi. Yana bir qavlga koʻra, Amr unga «Vodis-sibaʼ» degan vodiyda, tush paytida uxlab yotganida yetib borib, ustiga bostirib kirib oʻldirgan.Амр ибн Журмуз, Фазола ибн Ҳобис ва Нуфайъ Бану Тамимнинг бир тўда гумроҳлари билан унинг ортидан тушишди. Айтилишича, улар унга етиб олишгач, бирин-кетин унинг устига ташланиб, уни ўлдиришган. Яна айтилишича, унга Амр ибн Журмуз етиб олиб: «Сиздан бир ҳожатим бор», деди. У: «Яқин кел!» деди. Зубайрнинг Атийя исмли мавлоси: «Ёнида қуроли бор», деди; у: «Бўлса бўлар», деди. У яқин келиб гаплаша бошлади; намоз вақти кирди ва Зубайр: «Намоз», деди, у ҳам: «Намоз», деди. Зубайр икковига имомлик қилиш учун олдинга ўтганида, Амр ибн Журмуз уни найза билан уриб ўлдирди. Яна бир қавлга кўра, Амр унга «Водис-сибаъ» деган водийда, туш пайтида ухлаб ётганида етиб бориб, устига бостириб кириб ўлдирган.
Manba: al-Bidoya van-nihoya (Ibn Kasir), b. 3633Манба: ал-Бидоя ван-ниҳоя (Ибн Касир), б. 3633
at-Tarix al-kabir (al-Buxoriy)ат-Тарих ал-кабир (ал-Бухорий)
Rajab oyida, oʻttiz oltinchi yili qatl qilingan; Badrda qatnashgan. Abu Nuaym aytdi: Sufyondan, u Muhammad ibn al-Munkadirdan, u Jobirdan: Paygʻambar ﷺ: «Har bir paygʻambarning havoriysi bor, mening havoriyim — Zubayr», dedilar. Ibrohim ibn Muso aytdi: Oiz ibn Habib bizga aytdi, Hishom ibn Urva bizga aytdi: Safiyya Zubayr va Soibni tugʻdi; Soib Yamoma kuni qatl qilingan. Abu Usoma aytdi: Hishom ibn Urva bizga aytdi, u otasidan: az-Zubayr ibn al-Avvom dedi: «Badr kuni Ubayd ibn Saʼid ibn al-Osga duch keldim; u sovutga burkangan, faqat koʻzlari koʻrinardi, kunyasi Abu Zotil-Karsh edi. U: “Men Abu Zotil-Karshman”, dedi. Men unga nayza bilan hamla qilib, koʻziga sanchdim, u oʻldi».Ражаб ойида, ўттиз олтинчи йили қатл қилинган; Бадрда қатнашган. Абу Нуайм айтди: Суфёндан, у Муҳаммад ибн ал-Мункадирдан, у Жобирдан: Пайғамбар ﷺ: «Ҳар бир пайғамбарнинг ҳаворийси бор, менинг ҳаворийим — Зубайр», дедилар. Иброҳим ибн Мусо айтди: Оиз ибн Ҳабиб бизга айтди, Ҳишом ибн Урва бизга айтди: Сафийя Зубайр ва Соибни туғди; Соиб Ямома куни қатл қилинган. Абу Усома айтди: Ҳишом ибн Урва бизга айтди, у отасидан: аз-Зубайр ибн ал-Аввом деди: «Бадр куни Убайд ибн Саъид ибн ал-Осга дуч келдим; у совутга бурканган, фақат кўзлари кўринарди, куняси Абу Зотил-Карш эди. У: “Мен Абу Зотил-Каршман”, деди. Мен унга найза билан ҳамла қилиб, кўзига санчдим, у ўлди».
Manba: at-Tarix al-kabir (al-Buxoriy), j. 4, b. 365Манба: ат-Тарих ал-кабир (ал-Бухорий), ж. 4, б. 365