HAYIT KUNI JUMA KUNIGA TO‘G‘RI KELIB QOLSA, QANDAY TARTIBDA OʻQILADI?

Bu masalada marfu’ hadislar vamavquf asarlar mavjud, jumladan:

1. Zayd ibn Arqam roziyallohu anhuning hadisi.

عَنْ إِيَاسِ بْنِ أَبِي رَمْلَةَ الشَّامِيِّ، قَالَ: شَهِدْتُ مُعَاوِيَةَ بْنَ أَبِي سُفْيَانَ، وَهُوَ يَسْأَلُ زَيْدَ بْنَ أَرْقَمَ، قَالَ: أَشَهِدْتَ مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ عِيدَيْنِ اجْتَمَعَا فِي يَوْمٍ؟ قَالَ: نَعَمْ، قَالَ: فَكَيْفَ صَنَعَ؟ قَالَ: صَلَّى الْعِيدَ، ثُمَّ رَخَّصَ فِي الْجُمُعَةِ، فَقَالَ: «مَنْ شَاءَ أَنْ يُصَلِّيَ، فَلْيُصَلِّ»

Iyyos ibn Abu Ramla Shomiydan rivoyat qilinadi: «Muoviya ibn Abu Sufyonning Zayd ibn Arqamdan «Rasululloh sollallohu alayhi vasallam bilan bir kunda ikki iyd (hayit va juma) jam bo‘lganini ko‘rganmisan?» deb so‘raganini ko‘rdim. «Ha», dedi u. «U zot nima qildilar?» degan edi, «Hayit namozini o‘qidilar. So‘ng juma(namozini o‘qimaslik)ga ruxsat berib, «Kim o‘qishni xohlasa, o‘qiyversin», dedilar», dedi» (Abu Dovud, 1070; Ibn Moja, 1310; Dorimiy, 1653 Hadis hukmi: «sahih». Manba: «Taxrijul Muhallo», 5/89).
Ushbu hadisni Ahmad, Abu Dovud, Nasoiy, Ibn Moja, Dorimiy, shuningdek, Hokim «Mustadrak»da rivoyat qilgan. Hokim aytgan: «Bu hadisning isnodi sahih, biroq Buxoriy va Muslim uni rivoyat qilmagan. Uning Muslim shartlariga mos keladigan shohidi bor». Zahabiy ham bu fikrga qo‘shilgan. Navaviy «Majmu’»da: «Isnodi jayyid (yaxshi)», degan.

2. Zikr qilingan shohid quyidagihadisdir.

عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ أَنَّهُ قَالَ: «قَدِ اجْتَمَعَ فِي يَوْمِكُمْ هَذَا عِيدَانِ، فَمَنْ شَاءَ أَجْزَأَهُ مِنَ الْجُمُعَةِ، وَإِنَّا مُجَمِّعُونَ»

Abu Hurayra roziyallohu anhudan rivoyat qilinadi: «Rasululloh sollallohu alayhi vasallam shunday dedilar: «Bu kuningizda ikki iyd jam bo‘ldi. Kim xohlasa, u (iyd namozi) jumaga kifoya qiladi, biz esa juma o‘qiymiz» (Abu Dovud, 1073; Ibn Moja, 1311; Hadis hukmi: «sahih». Manba: «Sahihi Abu Dovud», 1073).

3. Ibn Umar roziyallohu anhumoning hadisi.

عَنِ ابْنِ عُمَرَ، قَالَ: اجْتَمَعَ عِيدَانِ عَلَى عَهْدِ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فَصَلَّى بِالنَّاسِ، ثُمَّ قَالَ: «مَنْ شَاءَ أَنْ يَأْتِيَ الْجُمُعَةَ فَلْيَأْتِهَا، وَمَنْ شَاءَ أَنْ يَتَخَلَّفَ فَلْيَتَخَلَّفْ»

Ibn Umardan rivoyat qilinadi: «Rasululloh sollallohu alayhi vasallam davrlarida ikki iyd bir kunga to‘g‘ri kelib qoldi. U zot odamlarga namoz o‘qib berdilar, so‘ng dedilar: «Kim jumaga kelmoqchi bo‘lsa, kelsin. Kim qoldirmoqchi bo‘lsa, qoldirsin»(Ibn Moja, 1312; Hadis hukmi: «sahih». Manba: «Sahihi Ibn Moja», 1091).
Imom Tabaroniy «Mo’jamul kabir» asarida quyidagi lafzlar bilan rivoyat qilgan: «Rasululloh sollallohu alayhi vasallam zamonlarida ikki bayram – Iyd al-Fitr (Ramazon hayiti) va juma kuni bir kunga to‘g‘ri kelib qoldi. Shunda Rasululloh sollallohu alayhi vasallam u zot bilan bo‘lganlarga hayit namozini o‘qidilar, so‘ng ularga yuzlanib: «Ey odamlar, sizlar yaxshilik va ajrga erishdingiz. Biz esa jamlaymiz (ya’ni, iyd namozini ham, juma namozini ham oʻqiymiz). Kim biz bilan jamlashni istasa, jamlasin. Kim ahliga qaytmoqchi bo‘lsa, qaytaversin», dedilar».

...
4. Ibn Abbos roziyallohu anhumoning hadisi.

عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، عَنْ رَسُولِ اللَّهِ أَنَّهُ قَالَ: «اجْتَمَعَ عِيدَانِ فِي يَوْمِكُمْ هَذَا، فَمَنْ شَاءَ أَجْزَأَهُ مِنَ الْجُمُعَةِ، وَإِنَّا مُجَمِّعُونَ إِنْ شَاءَ اللَّهُ».

Abdulloh Ibn Abbos roziyallohu anhumodan rivoyat qilinadi:«Rasululloh : «Bu kuningizda ikki iyd jam bo‘ldi. Kim xohlasa, u (iyd namozi) jumaga kifoya qiladi, biz esa juma o‘qiymiz, inshaalloh», dedilar» (Ibn Moja, 1311; Hadis hukmi: «sahih». Manba: «Sahihi Ibn Moja», 1090).

5. Zakvon ibn Solihning mursal hadisi.

عَنْ ذَكْوَانَ أَبِي صَالِحٍ قَالَ: «اجْتَمَعَ عِيدَانِ عَلَى عَهْدِ رَسُولِ اللهِ يَوْمُ جُمُعَةِ وَيَوْمُ عِيدٍ، فَصَلَّى ثُمَّ قَامَ فَخَطَبَ النَّاسَ فَقَالَ: «قَدْ أَصَبْتُمْ ذِكْرًا وَخَيْرًا، وَإِنَّا مُجَمِّعُونَ فَمَنْ أَحَبَّ أَنْ يَجْلِسَ فَلْيَجْلِسْ وَمَنْ أَحَبَّ أَنْ يُجَمِّعَ فَلْيُجَمِّعْ»

Zakvon Abu Solihdan rivoyat qilinadi: «Rasululloh davrlarida ikki iyd – juma kuni va hayit kuni – jamlandi (bir kunga toʻgʻri kelib qoldi). Shunda u zot (Iyd) namozini o‘qidilar, so‘ng o‘rinlaridan turib, odamlarga xutba qildilar va: «Batahqiq, sizlar zikr va yaxshilikka erishdingiz. Biz esa juma namozini o‘qiymiz. Kim (uyida) oʻtirishshni istasa, oʻtirsin, kim juma namozini oʻqishni xohlasa, oʻqisin», dedilar» («Sunanul Kubro lil-Bayhaqiy», 6289; «Hadis roviylari «Sahih» roviylari kabi ishonchli, lekin u mursaldir». Manba: «Shuayb Arnaut: Taxrij mushkil al-osor», 1156).

6. Ato ibn Abu Raboh hadisi.

عَنْ عَطَاءِ بْنِ أَبِي رَبَاحٍ، قَالَ: صَلَّى بِنَا ابْنُ الزُّبَيْرِ فِي يَوْمِ عِيدٍ، فِي يَوْمِ جُمُعَةٍ أَوَّلَ النَّهَارِ، ثُمَّ رُحْنَا إِلَى الْجُمُعَةِ، فَلَمْ يَخْرُجْ إِلَيْنَا فَصَلَّيْنَا وُحْدَانًا، وَكَانَ ابْنُ عَبَّاسٍ بِالطَّائِفِ، فَلَمَّا قَدِمَ ذَكَرْنَا ذَلِكَ لَهُ، فَقَالَ: «أَصَابَ السُّنَّةَ»

Ato ibn Rabohdan rivoyat qilinadi: «Ibn Zubayr iyd kuni juma tongida bizga (iyd) namozni o‘qib berdi. So‘ng jumaga borgan edik, oldimizga chiqmadi. (Peshin) namozni o‘zimiz alohida-alohida o‘qidik. Ibn Abbos Toifda edi. Kelganida bu haqda unga aytgan edik, «Ayni sunnatni qilibdi», dedi» («Abu Dovud», 1071; Hadis hukmi: «sahih». Manba: «Shuayb Arnautning «Sunani Abu Dovud» taxriji», 1071).
Ibn Xuzayma bu hadisni boshqalafz bilan rivoyat qilib, oxirida qo‘shimcha qilgan: «Ibn Zubayr: «Umar ibn Xattobni, agar ikki hayit jamlansa, shunday qilganini ko‘rganman» dedi».

7. Imom Buxoriy rahimahulloh«Sahih» toʻplamida va Imom Molik rahimahulloh «Muvatto» asarida Ibn Azharning mavlosi Abu Ubayddan rivoyat qilingan asar.

قَالَ أَبُو عُبَيْدٍ: «ثُمَّ شَهِدْتُ مَعَ عُثْمَانَ بْنِ عَفَّانَ، فَكَانَ ذَلِكَ يَوْمَ الْجُمُعَةِ فَصَلَّى قَبْلَ الْخُطْبَةِ، ثُمَّ خَطَبَ، فَقَالَ: يَا أَيُّهَا النَّاسُ إِنَّ هَذَا يَوْمٌ قَدِ اجْتَمَعَ لَكُمْ فِيهِ عِيدَانِ، فَمَنْ أَحَبَّ أَنْ يَنْتَظِرَ الْجُمُعَةَ مِنْ أَهْلِ الْعَوَالِي فَلْيَنْتَظِرْ، وَمَنْ أَحَبَّ أَنْ يَرْجِعَ فَقَدْ أَذِنْتُ لَهُ»

Abu Ubayd yana dedi: «Keyin Usmon ibn Affon bilan (qurbon hayitiga) qatnashdim. Juma kuni edi. U xutbadan oldin namozni o‘qidi-da, so‘ng xutba qilib, shunday dedi: «Hoy odamlar! Bu sizlarga ikkita bayram jamlangan kundir! Avoliy* ahlidan kim jumani kutishni istasa, kutsin, kim qaytishni istasa, men unga izn berdim»(Sahihi Buxoriy, 5572).
* Avoliy – Madinaning sharqiy tomonida ikki mildan sakkiz milgacha bo‘lgan masofada joylashgan kichik qishloqlarning umumiy nomi.

8. Ali ibn Abu Tolib roziyallohu anhuning hadisi.

عَنْ عَلِيٍّ قَالَ: اجْتَمَعَ عِيدَانِ فِي يَوْمٍ، فَقَالَ: «مَنْ أَرَادَ أَنْ يُجَمِّعَ فَلْيُجَمِّعْ، وَمَنْ أَرَادَ أَنْ يَجْلِسَ فَلْيَجْلِسْ». قَالَ سُفْيَانُ: يَعْنِي
يَجْلِسُ فِي بَيْتِهِ

Ali roziyallohu anhudan
rivoyat qilinadi: «Ikki iyd bir kunga to‘g‘ri kelib qolganda, u zot:«Kim juma namozini oʻqishni istasa, oʻqisin. Kim o‘tirmoqchi bo‘lsa, o‘tirsin», dedi». Sufyon aytadi: «Ya’ni, uyida o‘tirsin». Abdurrazzoq «Musannaf»da rivoyat qilgan va shunga o‘xshashi Ibn Abu Shaybada ham kelgan.

...
Silsilasi Nabiy sollallohu alayhi vasallamgacha borib yetadigan yuqorida zikr etilgan marfu’ hadislarga, bir qancha sahobalar roziyallohu anhumdan rivoyat qilingan mavquf asarlarga, shuningdek, aksariyat ilm ahlining bu boradagi fiqhiy qarorlariga asoslanib, Ilmiy tadqiqotlar va fatvolar boʻyicha Doimiy Qo‘mita quyidagi hukmlarni bayon qiladi:

1. Kimki hayit namozida qatnashgan bo‘lsa, uning juma namoziga bormasligiga ruxsat beriladi va bu holatda u peshin namozini o‘z vaqtida ado etadi. Ammo azimat ko‘rsatib, juma namozini boshqalar bilan birga o‘qisa, bu afzalroqdir.

2. Hayit namozida qatnashmagan kishiga esa bu ruxsat berilmaydi. Shu sababli uning zimmasidan juma namozi farzligi soqit bo‘lmaydi. Uning juma namozi uchun masjidga borishi farzdir. Agar juma namozini ado etish uchun yetarli odam yig‘ilmasa, u peshin namozini o‘qiydi.

3. Jome masjidi imomiga bu kuni juma namozini o‘qishni xohlaganlar va hayit namozida qatnashmaganlar ado etishlari uchun jumani qoim qilishi vojibdir. Bu juma namozi uchun kerakli miqdordagi namozxonlar to‘plangan taqdirdagina amalga oshiriladi, aks holda peshin namozi o‘qiladi.

4. Hayit namozida qatnashib, juma namoziga bormaslik ruxsatidan foydalangan kishi peshin namozini vaqti kirgach o‘qiydi.

5. Bu kunda azon aytish faqat juma namozi o‘qiladigan masjidlardagina shariatda buyurilgan. Peshin namozi uchun azon aytish esa shariatda ko‘rsatilmagan.

6. «Hayit namozida qatnashgan kishining zimmasidan o‘sha kuni ham juma, ham peshin namozining farzligi soqit bo‘ladi», degan qarash sahih emas. Shu bois ulamolar uni rad etib, xato va g‘arib degan xulosaga kelishgan. Zero, bu qarash Sunnatga zid bo‘lib, Allohning hukmlaridan birini hech bir dalilsiz bekor qiladi. Ehtimol, bu fikrni aytgan kishiga hayit namozida qatnashgan odamga juma namoziga bormaslikka ruxsat berilishi, biroq unga peshin namozini o‘qish vojib ekani haqidagi sunnatlar va asarlar yetib kelmagandir.

Alloh bilguvchiroqdir. Payg‘ambarimiz MuhammadMustafoga, u zotning oilalari va sahobalariga Allohning salovoti va salomi bo‘lsin.

Ilmiy Tadqiqotlar va Fatvolar bo‘yicha Doimiy Qo‘mita

Imzo chekuvchi ulamolar:
1. Shayx Abdulaziz ibn Abdulloh Oli Shayx
2. Shayx Abdulloh ibn Abdurahmon al-G‘udayyon
3. Shayx Bakr ibn Abdulloh Abu Zayd
4. Shayx Solih ibn Favzon al-Favzon.

Barchangizga Iyd Ramazon Muborak boʻlsin!
 
Manba: Doimiy Qo‘mita