حَدَّثَنَا الْحَسَنُ بْنُ عَلِيٍّ، وَمُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى بْنِ فَارِسٍ الْمَعْنَى، قَالاَ حَدَّثَنَا بِشْرُ بْنُ عُمَرَ الزَّهْرَانِيُّ، حَدَّثَنِي مَالِكُ بْنُ أَنَسٍ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ مَالِكِ بْنِ أَوْسِ بْنِ الْحَدَثَانِ، قَالَ أَرْسَلَ إِلَىَّ عُمَرُ حِينَ تَعَالَى النَّهَارُ فَجِئْتُهُ فَوَجَدْتُهُ جَالِسًا عَلَى سَرِيرٍ مُفْضِيًا إِلَى رِمَالِهِ فَقَالَ حِينَ دَخَلْتُ عَلَيْهِ يَا مَالُ إِنَّهُ قَدْ دَفَّ أَهْلُ أَبْيَاتٍ مِنْ قَوْمِكَ وَإِنِّي قَدْ أَمَرْتُ فِيهِمْ بِشَىْءٍ فَاقْسِمْ فِيهِمْ . قُلْتُ لَوْ أَمَرْتَ غَيْرِي بِذَلِكَ . فَقَالَ خُذْهُ . فَجَاءَهُ يَرْفَأُ فَقَالَ يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ هَلْ لَكَ فِي عُثْمَانَ بْنِ عَفَّانَ وَعَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ عَوْفٍ وَالزُّبَيْرِ بْنِ الْعَوَّامِ وَسَعْدِ بْنِ أَبِي وَقَّاصٍ قَالَ نَعَمْ . فَأَذِنَ لَهُمْ فَدَخَلُوا ثُمَّ جَاءَهُ يَرْفَأُ فَقَالَ يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ هَلْ لَكَ فِي الْعَبَّاسِ وَعَلِيٍّ قَالَ نَعَمْ . فَأَذِنَ لَهُمْ فَدَخَلُوا فَقَالَ الْعَبَّاسُ يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ اقْضِ بَيْنِي وَبَيْنَ هَذَا - يَعْنِي عَلِيًّا - فَقَالَ بَعْضُهُمْ أَجَلْ يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ اقْضِ بَيْنَهُمَا وَارْحَمْهُمَا . قَالَ مَالِكُ بْنُ أَوْسٍ خُيِّلَ إِلَىَّ أَنَّهُمَا قَدَّمَا أُولَئِكَ النَّفَرَ لِذَلِكَ . فَقَالَ عُمَرُ رَحِمَهُ اللَّهُ اتَّئِدَا . ثُمَّ أَقْبَلَ عَلَى أُولَئِكَ الرَّهْطِ فَقَالَ أَنْشُدُكُمْ بِاللَّهِ الَّذِي بِإِذْنِهِ تَقُومُ السَّمَاءُ وَالأَرْضُ هَلْ تَعْلَمُونَ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ " لاَ نُورَثُ مَا تَرَكْنَا صَدَقَةٌ " . قَالُوا نَعَمْ . ثُمَّ أَقْبَلَ عَلَى عَلِيٍّ وَالْعَبَّاسِ رضى الله عنهما فَقَالَ أَنْشُدُكُمَا بِاللَّهِ الَّذِي بِإِذْنِهِ تَقُومُ السَّمَاءُ وَالأَرْضُ هَلْ تَعْلَمَانِ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ " لاَ نُورَثُ مَا تَرَكْنَا صَدَقَةٌ " . فَقَالاَ نَعَمْ . قَالَ فَإِنَّ اللَّهَ خَصَّ رَسُولَهُ صلى الله عليه وسلم بِخَاصَّةٍ لَمْ يَخُصَّ بِهَا أَحَدًا مِنَ النَّاسِ فَقَالَ اللَّهُ تَعَالَى { وَمَا أَفَاءَ اللَّهُ عَلَى رَسُولِهِ مِنْهُمْ فَمَا أَوْجَفْتُمْ عَلَيْهِ مِنْ خَيْلٍ وَلاَ رِكَابٍ وَلَكِنَّ اللَّهَ يُسَلِّطُ رُسُلَهُ عَلَى مَنْ يَشَاءُ وَاللَّهُ عَلَى كُلِّ شَىْءٍ قَدِيرٌ } وَكَانَ اللَّهُ أَفَاءَ عَلَى رَسُولِهِ بَنِي النَّضِيرِ فَوَاللَّهِ مَا اسْتَأْثَرَ بِهَا عَلَيْكُمْ وَلاَ أَخَذَهَا دُونَكُمْ فَكَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَأْخُذُ مِنْهَا نَفَقَةَ سَنَةٍ أَوْ نَفَقَتَهُ وَنَفَقَةَ أَهْلِهِ سَنَةً وَيَجْعَلُ مَا بَقِيَ أُسْوَةَ الْمَالِ . ثُمَّ أَقْبَلَ عَلَى أُولَئِكَ الرَّهْطِ فَقَالَ أَنْشُدُكُمْ بِاللَّهِ الَّذِي بِإِذْنِهِ تَقُومُ السَّمَاءُ وَالأَرْضُ هَلْ تَعْلَمُونَ ذَلِكَ قَالُوا نَعَمْ . ثُمَّ أَقْبَلَ عَلَى الْعَبَّاسِ وَعَلِيٍّ رضى الله عنهما فَقَالَ أَنْشُدُكُمَا بِاللَّهِ الَّذِي بِإِذْنِهِ تَقُومُ السَّمَاءُ وَالأَرْضُ هَلْ تَعْلَمَانِ ذَلِكَ قَالاَ نَعَمْ . فَلَمَّا تُوُفِّيَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ أَبُو بَكْرٍ أَنَا وَلِيُّ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَجِئْتَ أَنْتَ وَهَذَا إِلَى أَبِي بَكْرٍ تَطْلُبُ أَنْتَ مِيرَاثَكَ مِنِ ابْنِ أَخِيكَ وَيَطْلُبُ هَذَا مِيرَاثَ امْرَأَتِهِ مِنْ أَبِيهَا فَقَالَ أَبُو بَكْرٍ رَحِمَهُ اللَّهُ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " لاَ نُورَثُ مَا تَرَكْنَا صَدَقَةٌ " . وَاللَّهُ يَعْلَمُ إِنَّهُ لَصَادِقٌ بَارٌّ رَاشِدٌ تَابِعٌ لِلْحَقِّ فَوَلِيَهَا أَبُو بَكْرٍ فَلَمَّا تُوُفِّيَ أَبُو بَكْرٍ قُلْتُ أَنَا وَلِيُّ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَوَلِيُّ أَبِي بَكْرٍ فَوَلِيتُهَا مَا شَاءَ اللَّهُ أَنْ أَلِيَهَا فَجِئْتَ أَنْتَ وَهَذَا وَأَنْتُمَا جَمِيعٌ وَأَمْرُكُمَا وَاحِدٌ فَسَأَلْتُمَانِيهَا فَقُلْتُ إِنْ شِئْتُمَا أَنْ أَدْفَعَهَا إِلَيْكُمَا عَلَى أَنَّ عَلَيْكُمَا عَهْدَ اللَّهِ أَنْ تَلِيَاهَا بِالَّذِي كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَلِيهَا فَأَخَذْتُمَاهَا مِنِّي عَلَى ذَلِكَ ثُمَّ جِئْتُمَانِي لأَقْضِيَ بَيْنَكُمَا بِغَيْرِ ذَلِكَ وَاللَّهِ لاَ أَقْضِي بَيْنَكُمَا بِغَيْرِ ذَلِكَ حَتَّى تَقُومَ السَّاعَةُ فَإِنْ عَجَزْتُمَا عَنْهَا فَرُدَّاهَا إِلَىَّ . قَالَ أَبُو دَاوُدَ إِنَّمَا سَأَلاَهُ أَنْ يَكُونَ يُصَيِّرُهُ بَيْنَهُمَا نِصْفَيْنِ لاَ أَنَّهُمَا جَهِلاَ أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَالَ " لاَ نُورَثُ مَا تَرَكْنَا صَدَقَةٌ " . فَإِنَّهُمَا كَانَا لاَ يَطْلُبَانِ إِلاَّ الصَّوَابَ . فَقَالَ عُمَرُ لاَ أُوقِعُ عَلَيْهِ اسْمَ الْقَسْمِ أَدَعُهُ عَلَى مَا هُوَ عَلَيْهِ .
Molik ibn Avs ibn al-Hadason (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadi: Kun koʻtarilganda Umar (roziyallohu anhu) menga (odam) yubordi. Men u kishining oldiga keldim. U kishini soʻri ustida, toʻshamasiz (xurmo poʻstlogʻi toʻldirilgan) boʻyrasiga yastanib oʻtirgan holda topdim. Men kirganimda u: «Ey Mol (Molik), sening qavmingdan baʼzi xonadon ahli (Madinaga) ketma-ket kelishdi. Men ular haqida bir narsa (ato) berishni buyurdim. Bas, uni ular orasida taqsimlab ber», dedi. Men: «Buni mendan boshqaga buyursangiz (yaxshi boʻlardi)», dedim. U: «Ol uni», dedi. Soʻng uning oldiga Yarfaʼ kelib: «Ey amirul-moʻminin, Usmon ibn Affon, Abdurrahmon ibn Avf, az-Zubayr ibn al-Avvom va Saʼd ibn Abu Vaqqos (kirishi)ga (ruxsat bormi)?» dedi. U: «Ha», dedi va ularga izn berdi, ular kirdilar. Soʻng yana uning oldiga Yarfaʼ kelib: «Ey amirul-moʻminin, Abbos va Ali (kirishi)ga (ruxsat bormi)?» dedi. U: «Ha», dedi va ularga izn berdi, ular kirdilar. Shunda Abbos: «Ey amirul-moʻminin, men bilan mana shuning — yaʼni Alining — oramizda hukm qil», dedi. Ulardan baʼzilari: «Ha, ey amirul-moʻminin, ularning orasida hukm qil va ularga rahm qil», dedi. Molik ibn Avs aytdi: Menga shunday tasavvur boʻldiki, ular ikkovi (Ali bilan Abbos) oʻsha (Usmon, Abdurrahmon va boshqa) kishilarni shu maqsadda oldinroq yuborgan edilar. Umar (rahimahulloh): «Shoshmanglar», dedi. Soʻng oʻsha jamoaga yuzlanib: «Sizlardan izni bilan osmon va yer turadigan Alloh nomi bilan soʻrayman: bilasizmi, Rasululloh ﷺ: ‹Bizga voris boʻlinmaydi, biz qoldirgan narsa sadaqadir›, deganlar?» dedi. Ular: «Ha», dedilar. Soʻng Ali va Abbos (roziyallohu anhumo)ga yuzlanib: «Sizlar ikkovingizdan izni bilan osmon va yer turadigan Alloh nomi bilan soʻrayman: bilasizlarmi, Rasululloh ﷺ: ‹Bizga voris boʻlinmaydi, biz qoldirgan narsa sadaqadir›, deganlar?» dedi. Ular ikkovi: «Ha», dedilar. U (Umar) dedi: «Bas, Alloh Oʻz Rasuli ﷺni odamlardan birortasiga ato etmagan bir xususiyat bilan xoslagan. Alloh taolo: {Allohning ularning (mol-mulkidan) Oʻz Rasuliga qaytarib bergan (oʻljasi) uchun sizlar na ot va na tuya choptirdingiz. Lekin Alloh Oʻz paygʻambarlarini Oʻzi xohlagan kishilar ustidan gʻolib qiladi. Alloh har bir narsaga qodirdir} (Hashr 6) degan. Alloh Banun-Naziyr (mollarini) Oʻz Rasuliga (oʻlja qilib) qaytarib bergan edi. Allohga qasamki, u zot ﷺ uni sizlardan (afzal koʻrib) oʻzlariga olib qolmadilar va sizlarni qoldirib uni egallab olmadilar. Bas, Rasululloh ﷺ undan bir yillik nafaqani — yoki oʻzlarining nafaqasi va ahllarining bir yillik nafaqasini — olar, qolganini esa (umumiy musulmonlar) moliga oʻxshatib (Alloh yoʻliga) sarflar edilar.» Soʻng oʻsha jamoaga yuzlanib: «Sizlardan izni bilan osmon va yer turadigan Alloh nomi bilan soʻrayman: buni bilasizmi?» dedi. Ular: «Ha», dedilar. Soʻng Abbos va Ali (roziyallohu anhumo)ga yuzlanib: «Sizlar ikkovingizdan izni bilan osmon va yer turadigan Alloh nomi bilan soʻrayman: buni bilasizlarmi?» dedi. Ular ikkovi: «Ha», dedilar. «Rasululloh ﷺ vafot etganlarida, Abu Bakr: ‹Men Rasululloh ﷺning vorisi (oʻrinbosari)man›, dedi. Bas, sen va mana bu (Abbos) Abu Bakrning oldiga keldingiz — sen aka-ukangning oʻgʻlidan (yaʼni Paygʻambardan) merosingni, mana bu esa xotinining (Fotimaning) otasidan merosini soʻrab. Shunda Abu Bakr (rahimahulloh): ‹Rasululloh ﷺ: ‹Bizga voris boʻlinmaydi, biz qoldirgan narsa sadaqadir›, deganlar›, dedi. Alloh biladiki, u (Abu Bakr) rostgoʻy, yaxshilik qiluvchi, toʻgʻri yoʻldagi, haqqa ergashuvchi edi. Bas, uni (oʻsha mol ishini) Abu Bakr boshqardi. Abu Bakr vafot etganida, men: ‹Men Rasululloh ﷺning va Abu Bakrning vorisiman›, dedim va Alloh xohlagancha uni boshqardim. Soʻng sen va mana bu (Abbos) keldingiz, ikkovingiz birga va ikkovingizning ishingiz bitta edi. Sizlar uni mendan soʻradingiz. Men: ‹Agar xohlasangiz, uni sizlarga, Rasululloh ﷺ uni boshqargan yoʻsinda boshqarishingizga Allohning ahdi (zimmangizda) boʻlishi sharti bilan topshiraman›, dedim. Bas, uni mendan shu shart bilan oldingiz. Soʻng ikkovingiz oramda boshqacha (taqsim) hukm qilishimni soʻrab kelyapsizlar. Allohga qasamki, men oraingizda undan boshqacha hukm qilmayman, toki qiyomat qoim boʻlguncha. Agar uni (boshqarishga) ojizlik qilsangiz, uni menga qaytaringlar.» Abu Dovud aytdi: Ular ikkovi faqat uni oralarida ikki boʻlakka boʻlishini soʻragan edilar; Paygʻambar ﷺ: ‹Bizga voris boʻlinmaydi, biz qoldirgan narsa sadaqadir›, deganlarini bilmaganliklaridan emas. Chunki ular ikkovi faqat toʻgʻrini (haqni) talab qilardilar. Bas, Umar: «Men unga ‹taqsim› nomini bermayman, uni oʻz holicha qoldiraman», dedi.Молик ибн Авс ибн ал-Ҳадасон (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинади: Кун кўтарилганда Умар (розияллоҳу анҳу) менга (одам) юборди. Мен у кишининг олдига келдим. У кишини сўри устида, тўшамасиз (хурмо пўстлоғи тўлдирилган) бўйрасига ястаниб ўтирган ҳолда топдим. Мен кирганимда у: «Эй Мол (Молик), сенинг қавмингдан баъзи хонадон аҳли (Мадинага) кетма-кет келишди. Мен улар ҳақида бир нарса (ато) беришни буюрдим. Бас, уни улар орасида тақсимлаб бер», деди. Мен: «Буни мендан бошқага буюрсангиз (яхши бўларди)», дедим. У: «Ол уни», деди. Сўнг унинг олдига Ярфаъ келиб: «Эй амирул-мўминин, Усмон ибн Аффон, Абдурраҳмон ибн Авф, аз-Зубайр ибн ал-Аввом ва Саъд ибн Абу Ваққос (кириши)га (рухсат борми)?» деди. У: «Ҳа», деди ва уларга изн берди, улар кирдилар. Сўнг яна унинг олдига Ярфаъ келиб: «Эй амирул-мўминин, Аббос ва Али (кириши)га (рухсат борми)?» деди. У: «Ҳа», деди ва уларга изн берди, улар кирдилар. Шунда Аббос: «Эй амирул-мўминин, мен билан мана шунинг — яъни Алининг — орамизда ҳукм қил», деди. Улардан баъзилари: «Ҳа, эй амирул-мўминин, уларнинг орасида ҳукм қил ва уларга раҳм қил», деди. Молик ибн Авс айтди: Менга шундай тасаввур бўлдики, улар иккови (Али билан Аббос) ўша (Усмон, Абдурраҳмон ва бошқа) кишиларни шу мақсадда олдинроқ юборган эдилар. Умар (раҳимаҳуллоҳ): «Шошманглар», деди. Сўнг ўша жамоага юзланиб: «Сизлардан изни билан осмон ва ер турадиган Аллоҳ номи билан сўрайман: биласизми, Расулуллоҳ ﷺ: ‹Бизга ворис бўлинмайди, биз қолдирган нарса садақадир›, деганлар?» деди. Улар: «Ҳа», дедилар. Сўнг Али ва Аббос (розияллоҳу анҳумо)га юзланиб: «Сизлар икковингиздан изни билан осмон ва ер турадиган Аллоҳ номи билан сўрайман: биласизларми, Расулуллоҳ ﷺ: ‹Бизга ворис бўлинмайди, биз қолдирган нарса садақадир›, деганлар?» деди. Улар иккови: «Ҳа», дедилар. У (Умар) деди: «Бас, Аллоҳ Ўз Расули ﷺни одамлардан бирортасига ато этмаган бир хусусият билан хослаган. Аллоҳ таоло: {Аллоҳнинг уларнинг (мол-мулкидан) Ўз Расулига қайтариб берган (ўлжаси) учун сизлар на от ва на туя чоптирдингиз. Лекин Аллоҳ Ўз пайғамбарларини Ўзи хоҳлаган кишилар устидан ғолиб қилади. Аллоҳ ҳар бир нарсага қодирдир} (Ҳашр 6) деган. Аллоҳ Банун-Назийр (молларини) Ўз Расулига (ўлжа қилиб) қайтариб берган эди. Аллоҳга қасамки, у зот ﷺ уни сизлардан (афзал кўриб) ўзларига олиб қолмадилар ва сизларни қолдириб уни эгаллаб олмадилар. Бас, Расулуллоҳ ﷺ ундан бир йиллик нафақани — ёки ўзларининг нафақаси ва аҳлларининг бир йиллик нафақасини — олар, қолганини эса (умумий мусулмонлар) молига ўхшатиб (Аллоҳ йўлига) сарфлар эдилар.» Сўнг ўша жамоага юзланиб: «Сизлардан изни билан осмон ва ер турадиган Аллоҳ номи билан сўрайман: буни биласизми?» деди. Улар: «Ҳа», дедилар. Сўнг Аббос ва Али (розияллоҳу анҳумо)га юзланиб: «Сизлар икковингиздан изни билан осмон ва ер турадиган Аллоҳ номи билан сўрайман: буни биласизларми?» деди. Улар иккови: «Ҳа», дедилар. «Расулуллоҳ ﷺ вафот этганларида, Абу Бакр: ‹Мен Расулуллоҳ ﷺнинг вориси (ўринбосари)ман›, деди. Бас, сен ва мана бу (Аббос) Абу Бакрнинг олдига келдингиз — сен ака-укангнинг ўғлидан (яъни Пайғамбардан) меросингни, мана бу эса хотинининг (Фотиманинг) отасидан меросини сўраб. Шунда Абу Бакр (раҳимаҳуллоҳ): ‹Расулуллоҳ ﷺ: ‹Бизга ворис бўлинмайди, биз қолдирган нарса садақадир›, деганлар›, деди. Аллоҳ биладики, у (Абу Бакр) ростгўй, яхшилик қилувчи, тўғри йўлдаги, ҳаққа эргашувчи эди. Бас, уни (ўша мол ишини) Абу Бакр бошқарди. Абу Бакр вафот этганида, мен: ‹Мен Расулуллоҳ ﷺнинг ва Абу Бакрнинг ворисиман›, дедим ва Аллоҳ хоҳлаганча уни бошқардим. Сўнг сен ва мана бу (Аббос) келдингиз, икковингиз бирга ва икковингизнинг ишингиз битта эди. Сизлар уни мендан сўрадингиз. Мен: ‹Агар хоҳласангиз, уни сизларга, Расулуллоҳ ﷺ уни бошқарган йўсинда бошқаришингизга Аллоҳнинг аҳди (зиммангизда) бўлиши шарти билан топшираман›, дедим. Бас, уни мендан шу шарт билан олдингиз. Сўнг икковингиз орамда бошқача (тақсим) ҳукм қилишимни сўраб келяпсизлар. Аллоҳга қасамки, мен ораингизда ундан бошқача ҳукм қилмайман, токи қиёмат қоим бўлгунча. Агар уни (бошқаришга) ожизлик қилсангиз, уни менга қайтаринглар.» Абу Довуд айтди: Улар иккови фақат уни ораларида икки бўлакка бўлишини сўраган эдилар; Пайғамбар ﷺ: ‹Бизга ворис бўлинмайди, биз қолдирган нарса садақадир›, деганларини билмаганликларидан эмас. Чунки улар иккови фақат тўғрини (ҳақни) талаб қилардилар. Бас, Умар: «Мен унга ‹тақсим› номини бермайман, уни ўз ҳолича қолдираман», деди.