حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مَسْلَمَةَ، عَنْ مَالِكٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ دِينَارٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ أَلاَ كُلُّكُمْ رَاعٍ وَكُلُّكُمْ مَسْئُولٌ عَنْ رَعِيَّتِهِ فَالأَمِيرُ الَّذِي عَلَى النَّاسِ رَاعٍ عَلَيْهِمْ وَهُوَ مَسْئُولٌ عَنْهُمْ وَالرَّجُلُ رَاعٍ عَلَى أَهْلِ بَيْتِهِ وَهُوَ مَسْئُولٌ عَنْهُمْ وَالْمَرْأَةُ رَاعِيَةٌ عَلَى بَيْتِ بَعْلِهَا وَوَلَدِهِ وَهِيَ مَسْئُولَةٌ عَنْهُمْ وَالَعَبْدُ رَاعٍ عَلَى مَالِ سَيِّدِهِ وَهُوَ مَسْئُولٌ عَنْهُ فَكُلُّكُمْ رَاعٍ وَكُلُّكُمْ مَسْئُولٌ عَنْ رَعِيَّتِهِ ‏"‏ ‏.‏

Abdulloh ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadiki, Rasululloh ﷺ: «Ogʻoh boʻlingki, hammangiz choʻponsiz va hammangiz oʻz qoʻl ostingizdagilar haqida masʼulsiz. Xalq ustidan turgan amir ularning choʻponi boʻlib, u oʻz qoʻl ostidagilar haqida masʼuldir. Erkak kishi oʻz ahli xonadoni ustidan choʻpon boʻlib, u ular haqida masʼuldir. Ayol kishi erining uyi va bolasi ustidan choʻpona boʻlib, u ular haqida masʼuladir. Qul oʻz xoʻjasining moli ustidan choʻpon boʻlib, u oʻshanisi haqida masʼuldir. Bas, hammangiz choʻponsiz va hammangiz oʻz qoʻl ostingizdagilar haqida masʼulsiz», dedilar.Абдуллоҳ ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинадики, Расулуллоҳ ﷺ: «Оғоҳ бўлингки, ҳаммангиз чўпонсиз ва ҳаммангиз ўз қўл остингиздагилар ҳақида масъулсиз. Халқ устидан турган амир уларнинг чўпони бўлиб, у ўз қўл остидагилар ҳақида масъулдир. Эркак киши ўз аҳли хонадони устидан чўпон бўлиб, у улар ҳақида масъулдир. Аёл киши эрининг уйи ва боласи устидан чўпона бўлиб, у улар ҳақида масъуладир. Қул ўз хўжасининг моли устидан чўпон бўлиб, у ўшаниси ҳақида масъулдир. Бас, ҳаммангиз чўпонсиз ва ҳаммангиз ўз қўл остингиздагилар ҳақида масъулсиз», дедилар.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الصَّبَّاحِ الْبَزَّازُ، حَدَّثَنَا هُشَيْمٌ، أَخْبَرَنَا يُونُسُ، وَمَنْصُورٌ، عَنِ الْحَسَنِ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ سَمُرَةَ، قَالَ قَالَ لِيَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ يَا عَبْدَ الرَّحْمَنِ بْنَ سَمُرَةَ لاَ تَسْأَلِ الإِمَارَةَ فَإِنَّكَ إِذَا أُعْطِيتَهَا عَنْ مَسْأَلَةٍ وُكِلْتَ فِيهَا إِلَى نَفْسِكَ وَإِنْ أُعْطِيتَهَا عَنْ غَيْرِ مَسْأَلَةٍ أُعِنْتَ عَلَيْهَا ‏"‏ ‏.‏

Abdurrahmon ibn Samura (roziyallohu anhu) aytadilar: Nabiy ﷺ menga: «Ey Abdurrahmon ibn Samura, amirlikni soʻrama. Chunki sen uni soʻrab olsang, oʻsha ishda oʻzingga havola qilinasan. Agar uni soʻramay turib olsang, unda senga (Alloh tomonidan) yordam beriladi», dedilar.Абдурраҳмон ибн Самура (розияллоҳу анҳу) айтадилар: Набий ﷺ менга: «Эй Абдурраҳмон ибн Самура, амирликни сўрама. Чунки сен уни сўраб олсанг, ўша ишда ўзингга ҳавола қилинасан. Агар уни сўрамай туриб олсанг, унда сенга (Аллоҳ томонидан) ёрдам берилади», дедилар.

حَدَّثَنَا وَهْبُ بْنُ بَقِيَّةَ، حَدَّثَنَا خَالِدٌ، عَنْ إِسْمَاعِيلَ بْنِ أَبِي خَالِدٍ، عَنْ أَخِيهِ، عَنْ بِشْرِ بْنِ قُرَّةَ الْكَلْبِيِّ، عَنْ أَبِي بُرْدَةَ، عَنْ أَبِي مُوسَى، قَالَ انْطَلَقْتُ مَعَ رَجُلَيْنِ إِلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَتَشَهَّدَ أَحَدُهُمَا ثُمَّ قَالَ جِئْنَا لِتَسْتَعِينَ بِنَا عَلَى عَمَلِكَ ‏.‏ وَقَالَ الآخَرُ مِثْلَ قَوْلِ صَاحِبِهِ ‏.‏ فَقَالَ ‏"‏ إِنَّ أَخْوَنَكُمْ عِنْدَنَا مَنْ طَلَبَهُ ‏"‏ ‏.‏ فَاعْتَذَرَ أَبُو مُوسَى إِلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَقَالَ لَمْ أَعْلَمْ لِمَا جَاءَا لَهُ ‏.‏ فَلَمْ يَسْتَعِنْ بِهِمَا عَلَى شَىْءٍ حَتَّى مَاتَ ‏.‏

Abu Muso (roziyallohu anhu) aytadilar: Men ikki kishi bilan birga Nabiy ﷺning oldilariga bordim. Ulardan biri tashahhud aytib, soʻng: «Ishingda bizdan foydalanishing uchun keldik», dedi. Boshqasi ham oʻz sherigining gapiga oʻxshash gapni aytdi. Shunda u zot ﷺ: «Bizning huzurimizda eng xiyonatkoringiz uni (lavozimni) talab qilgan kishidir», dedilar. Shunda Abu Muso Nabiy ﷺga uzr aytib: «Men bularning nima uchun kelganini bilmagan edim», dedi. Soʻng u zot ﷺ ular vafot etgunlaricha hech narsada ulardan foydalanmadilar.Абу Мусо (розияллоҳу анҳу) айтадилар: Мен икки киши билан бирга Набий ﷺнинг олдиларига бордим. Улардан бири ташаҳҳуд айтиб, сўнг: «Ишингда биздан фойдаланишинг учун келдик», деди. Бошқаси ҳам ўз шеригининг гапига ўхшаш гапни айтди. Шунда у зот ﷺ: «Бизнинг ҳузуримизда энг хиёнаткорингиз уни (лавозимни) талаб қилган кишидир», дедилар. Шунда Абу Мусо Набий ﷺга узр айтиб: «Мен буларнинг нима учун келганини билмаган эдим», деди. Сўнг у зот ﷺ улар вафот этгунларича ҳеч нарсада улардан фойдаланмадилар.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ الْمُخَرِّمِيُّ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ مَهْدِيٍّ، حَدَّثَنَا عِمْرَانُ الْقَطَّانُ، عَنْ قَتَادَةَ، عَنْ أَنَسٍ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم اسْتَخْلَفَ ابْنَ أُمِّ مَكْتُومٍ عَلَى الْمَدِينَةِ مَرَّتَيْنِ ‏.‏

Anas (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Nabiy ﷺ Ibn Ummu Maktumni Madinaga ikki marta oʻrinbosar qilib tayinladilar.Анас (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Набий ﷺ Ибн Умму Мактумни Мадинага икки марта ўринбосар қилиб тайинладилар.

حَدَّثَنَا مُوسَى بْنُ عَامِرٍ الْمُرِّيُّ، حَدَّثَنَا الْوَلِيدُ، حَدَّثَنَا زُهَيْرُ بْنُ مُحَمَّدٍ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ الْقَاسِمِ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عَائِشَةَ، قَالَتْ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ إِذَا أَرَادَ اللَّهُ بِالأَمِيرِ خَيْرًا جَعَلَ لَهُ وَزِيرَ صِدْقٍ إِنْ نَسِيَ ذَكَّرَهُ وَإِنْ ذَكَرَ أَعَانَهُ وَإِذَا أَرَادَ اللَّهُ بِهِ غَيْرَ ذَلِكَ جَعَلَ لَهُ وَزِيرَ سُوءٍ إِنْ نَسِيَ لَمْ يُذَكِّرْهُ وَإِنْ ذَكَرَ لَمْ يُعِنْهُ ‏"‏ ‏.‏

Oisha (roziyallohu anho) aytadilar: Rasululloh ﷺ: «Alloh bir amirga yaxshilikni iroda qilsa, unga sodiq vazir ato etadi: agar (amir) unutsa, (vazir) unga eslatadi; agar eslasa, unga yordam beradi. Alloh unga bundan boshqasini iroda qilsa, unga yomon vazir ato etadi: agar (amir) unutsa, unga eslatmaydi; agar eslasa, unga yordam bermaydi», dedilar.Оиша (розияллоҳу анҳо) айтадилар: Расулуллоҳ ﷺ: «Аллоҳ бир амирга яхшиликни ирода қилса, унга содиқ вазир ато этади: агар (амир) унутса, (вазир) унга эслатади; агар эсласа, унга ёрдам беради. Аллоҳ унга бундан бошқасини ирода қилса, унга ёмон вазир ато этади: агар (амир) унутса, унга эслатмайди; агар эсласа, унга ёрдам бермайди», дедилар.

حَدَّثَنَا عَمْرُو بْنُ عُثْمَانَ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ حَرْبٍ، عَنْ أَبِي سَلَمَةَ، سُلَيْمَانَ بْنِ سُلَيْمٍ عَنْ يَحْيَى بْنِ جَابِرٍ، عَنْ صَالِحِ بْنِ يَحْيَى بْنِ الْمِقْدَامِ، عَنْ جَدِّهِ الْمِقْدَامِ بْنِ مَعْدِيكَرِبَ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ضَرَبَ عَلَى مَنْكِبِهِ ثُمَّ قَالَ لَهُ ‏"‏ أَفْلَحْتَ يَا قُدَيْمُ إِنْ مُتَّ وَلَمْ تَكُنْ أَمِيرًا وَلاَ كَاتِبًا وَلاَ عَرِيفًا ‏"‏ ‏.‏

Miqdom ibn Maʼdiykarib (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Rasululloh ﷺ uning yelkasiga urib, soʻng unga: «Ey Qudaym, agar sen amir ham, kotib ham, oqsoqol (orif) ham boʻlmagan holda oʻlsang, najot topibsan», dedilar.Миқдом ибн Маъдийкариб (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Расулуллоҳ ﷺ унинг елкасига уриб, сўнг унга: «Эй Қудайм, агар сен амир ҳам, котиб ҳам, оқсоқол (ориф) ҳам бўлмаган ҳолда ўлсанг, нажот топибсан», дедилар.

حَدَّثَنَا مُسَدَّدٌ، حَدَّثَنَا بِشْرُ بْنُ الْمُفَضَّلِ، حَدَّثَنَا غَالِبٌ الْقَطَّانُ، عَنْ رَجُلٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ جَدِّهِ، أَنَّهُمْ كَانُوا عَلَى مَنْهَلٍ مِنَ الْمَنَاهِلِ فَلَمَّا بَلَغَهُمُ الإِسْلاَمُ جَعَلَ صَاحِبُ الْمَاءِ لِقَوْمِهِ مِائَةً مِنَ الإِبِلِ عَلَى أَنْ يُسْلِمُوا فَأَسْلَمُوا وَقَسَمَ الإِبِلَ بَيْنَهُمْ وَبَدَا لَهُ أَنْ يَرْتَجِعَهَا مِنْهُمْ فَأَرْسَلَ ابْنَهُ إِلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ لَهُ ائْتِ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم فَقُلْ لَهُ إِنَّ أَبِي يُقْرِئُكَ السَّلاَمَ وَإِنَّهُ جَعَلَ لِقَوْمِهِ مِائَةً مِنَ الإِبِلِ عَلَى أَنْ يُسْلِمُوا فَأَسْلَمُوا وَقَسَمَ الإِبِلَ بَيْنَهُمْ وَبَدَا لَهُ أَنْ يَرْتَجِعَهَا مِنْهُمْ أَفَهُوَ أَحَقُّ بِهَا أَمْ هُمْ فَإِنْ قَالَ لَكَ نَعَمْ أَوْ لاَ فَقُلْ لَهُ إِنَّ أَبِي شَيْخٌ كَبِيرٌ وَهُوَ عَرِيفُ الْمَاءِ وَإِنَّهُ يَسْأَلُكَ أَنْ تَجْعَلَ لِيَ الْعِرَافَةَ بَعْدَهُ ‏.‏ فَأَتَاهُ فَقَالَ إِنَّ أَبِي يُقْرِئُكَ السَّلاَمَ ‏.‏ فَقَالَ ‏"‏ وَعَلَيْكَ وَعَلَى أَبِيكَ السَّلاَمُ ‏"‏ ‏.‏ فَقَالَ إِنَّ أَبِي جَعَلَ لِقَوْمِهِ مِائَةً مِنَ الإِبِلِ عَلَى أَنْ يُسْلِمُوا فَأَسْلَمُوا وَحَسُنَ إِسْلاَمُهُمْ ثُمَّ بَدَا لَهُ أَنْ يَرْتَجِعَهَا مِنْهُمْ أَفَهُوَ أَحَقُّ بِهَا أَمْ هُمْ فَقَالَ ‏"‏ إِنْ بَدَا لَهُ أَنْ يُسْلِمَهَا لَهُمْ فَلْيُسْلِمْهَا وَإِنْ بَدَا لَهُ أَنْ يَرْتَجِعَهَا فَهُوَ أَحَقُّ بِهَا مِنْهُمْ فَإِنْ هُمْ أَسْلَمُوا فَلَهُمْ إِسْلاَمُهُمْ وَإِنْ لَمْ يُسْلِمُوا قُوتِلُوا عَلَى الإِسْلاَمِ ‏"‏ ‏.‏ فَقَالَ إِنَّ أَبِي شَيْخٌ كَبِيرٌ وَهُوَ عَرِيفُ الْمَاءِ وَإِنَّهُ يَسْأَلُكَ أَنْ تَجْعَلَ لِيَ الْعِرَافَةَ بَعْدَهُ ‏.‏ فَقَالَ ‏"‏ إِنَّ الْعِرَافَةَ حَقٌّ وَلاَ بُدَّ لِلنَّاسِ مِنَ الْعُرَفَاءِ وَلَكِنَّ الْعُرَفَاءَ فِي النَّارِ ‏"‏ ‏.‏

Gʻolib al-Qatton (rahimahulloh) bir kishidan, u otasidan, u bobosidan rivoyat qiladiki: Ular suvli buloqlardan birining boshida yashar edilar. Ularga Islom yetib kelganida, suv egasi oʻz qavmiga, agar Islomni qabul qilsalar, yuzta tuya berishni vaʼda qildi. Shunda ular Islomni qabul qildilar, u esa tuyalarni ular orasida taqsimlab berdi. Soʻng unga tuyalarni ulardan qaytarib olish fikri kelib qoldi. Shunda u oʻgʻlini Nabiy ﷺning oldilariga yuborib, unga dedi: «Nabiy ﷺning huzurlariga borib, u zotga ayt: ‹Otam senga salom yoʻllamoqda. U oʻz qavmiga, agar Islomni qabul qilsalar, yuzta tuya berishni vaʼda qilgan edi. Ular Islomni qabul qildilar, u esa tuyalarni ular orasida taqsimlab berdi. Endi unga tuyalarni ulardan qaytarib olish fikri kelib qoldi. Bas, ularga u koʻproq haqlimi yoki ular?› Agar u senga ‹ha› yoki ‹yoʻq› desa, unga ayt: ‹Otam keksa chol, u suv boshining orifi (oqsoqoli)dir. U sendan oʻzidan keyin orif (oqsoqol)likni menga berishingni soʻramoqda›». Soʻng u (oʻgʻil) u zotning oldilariga kelib: «Otam senga salom yoʻllamoqda», dedi. U zot ﷺ: «Senga va otangga salom boʻlsin», dedilar. Soʻng u: «Otam oʻz qavmiga, agar Islomni qabul qilsalar, yuzta tuya berishni vaʼda qilgan edi, ular Islomni qabul qildilar va Islomlari goʻzal boʻldi. Keyin unga tuyalarni ulardan qaytarib olish fikri kelib qoldi. Bas, ularga u koʻproq haqlimi yoki ular?» dedi. U zot ﷺ: «Agar u tuyalarni ularga berib yuborishni istasa, bersin; agar ularni qaytarib olishni istasa, u ularga (tuyalarga) oʻsha qavmdan koʻra haqliroqdir. Agar ular Islomda qolsalar, Islomlari oʻzlari uchun; agar Islomda qolmasalar, Islom uchun ular bilan jang qilinadi», dedilar. Soʻng u: «Otam keksa chol, u suv boshining orifi (oqsoqoli)dir. U sendan oʻzidan keyin orif (oqsoqol)likni menga berishingni soʻramoqda», dedi. U zot ﷺ: «Orif (oqsoqol)lik haqdir, odamlarga oqsoqollar zarurdir, lekin oqsoqollar doʻzaxdadirlar», dedilar.Ғолиб ал-Қаттон (раҳимаҳуллоҳ) бир кишидан, у отасидан, у бобосидан ривоят қиладики: Улар сувли булоқлардан бирининг бошида яшар эдилар. Уларга Ислом етиб келганида, сув эгаси ўз қавмига, агар Исломни қабул қилсалар, юзта туя беришни ваъда қилди. Шунда улар Исломни қабул қилдилар, у эса туяларни улар орасида тақсимлаб берди. Сўнг унга туяларни улардан қайтариб олиш фикри келиб қолди. Шунда у ўғлини Набий ﷺнинг олдиларига юбориб, унга деди: «Набий ﷺнинг ҳузурларига бориб, у зотга айт: ‹Отам сенга салом йўлламоқда. У ўз қавмига, агар Исломни қабул қилсалар, юзта туя беришни ваъда қилган эди. Улар Исломни қабул қилдилар, у эса туяларни улар орасида тақсимлаб берди. Энди унга туяларни улардан қайтариб олиш фикри келиб қолди. Бас, уларга у кўпроқ ҳақлими ёки улар?› Агар у сенга ‹ҳа› ёки ‹йўқ› деса, унга айт: ‹Отам кекса чол, у сув бошининг орифи (оқсоқоли)дир. У сендан ўзидан кейин ориф (оқсоқол)ликни менга беришингни сўрамоқда›». Сўнг у (ўғил) у зотнинг олдиларига келиб: «Отам сенга салом йўлламоқда», деди. У зот ﷺ: «Сенга ва отангга салом бўлсин», дедилар. Сўнг у: «Отам ўз қавмига, агар Исломни қабул қилсалар, юзта туя беришни ваъда қилган эди, улар Исломни қабул қилдилар ва Исломлари гўзал бўлди. Кейин унга туяларни улардан қайтариб олиш фикри келиб қолди. Бас, уларга у кўпроқ ҳақлими ёки улар?» деди. У зот ﷺ: «Агар у туяларни уларга бериб юборишни истаса, берсин; агар уларни қайтариб олишни истаса, у уларга (туяларга) ўша қавмдан кўра ҳақлироқдир. Агар улар Исломда қолсалар, Исломлари ўзлари учун; агар Исломда қолмасалар, Ислом учун улар билан жанг қилинади», дедилар. Сўнг у: «Отам кекса чол, у сув бошининг орифи (оқсоқоли)дир. У сендан ўзидан кейин ориф (оқсоқол)ликни менга беришингни сўрамоқда», деди. У зот ﷺ: «Ориф (оқсоқол)лик ҳақдир, одамларга оқсоқоллар зарурдир, лекин оқсоқоллар дўзахдадирлар», дедилар.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ بْنُ سَعِيدٍ، حَدَّثَنَا نُوحُ بْنُ قَيْسٍ، عَنْ يَزِيدَ بْنِ كَعْبٍ، عَنْ عَمْرِو بْنِ مَالِكٍ، عَنْ أَبِي الْجَوْزَاءِ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ السِّجِلُّ كَاتِبٌ كَانَ لِلنَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo) aytadilar: «As-Sijill» Nabiy ﷺning kotiblari edi.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо) айтадилар: «Ас-Сижилл» Набий ﷺнинг котиблари эди.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ الأَسْبَاطِيُّ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّحِيمِ بْنُ سُلَيْمَانَ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْحَاقَ، عَنْ عَاصِمِ بْنِ عُمَرَ بْنِ قَتَادَةَ، عَنْ مَحْمُودِ بْنِ لَبِيدٍ، عَنْ رَافِعِ بْنِ خَدِيجٍ، قَالَ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏"‏ الْعَامِلُ عَلَى الصَّدَقَةِ بِالْحَقِّ كَالْغَازِي فِي سَبِيلِ اللَّهِ حَتَّى يَرْجِعَ إِلَى بَيْتِهِ ‏"‏ ‏.‏

Rofiʼ ibn Xadij (roziyallohu anhu) aytadilar: Men Rasululloh ﷺning: «Sadaqani (zakotni) haqqoniy ravishda yigʻadigan amaldor uyiga qaytguniga qadar Alloh yoʻlida jihod qiluvchi gʻoziy kabidir», deganlarini eshitdim.Рофиъ ибн Хадиж (розияллоҳу анҳу) айтадилар: Мен Расулуллоҳ ﷺнинг: «Садақани (закотни) ҳаққоний равишда йиғадиган амалдор уйига қайтгунига қадар Аллоҳ йўлида жиҳод қилувчи ғозий кабидир», деганларини эшитдим.

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مُحَمَّدٍ النُّفَيْلِيُّ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ سَلَمَةَ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْحَاقَ، عَنْ يَزِيدَ بْنِ أَبِي حَبِيبٍ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ شِمَاسَةَ، عَنْ عُقْبَةَ بْنِ عَامِرٍ، قَالَ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ لاَ يَدْخُلُ الْجَنَّةَ صَاحِبُ مَكْسٍ ‏"‏ ‏.‏

Uqba ibn Omir (roziyallohu anhu) aytadilar: Men Rasululloh ﷺning: «Boj (maks) yigʻuvchi jannatga kirmaydi», deganlarini eshitdim.Уқба ибн Омир (розияллоҳу анҳу) айтадилар: Мен Расулуллоҳ ﷺнинг: «Бож (макс) йиғувчи жаннатга кирмайди», деганларини эшитдим.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ الْقَطَّانُ، عَنِ ابْنِ مَغْرَاءَ، عَنِ ابْنِ إِسْحَاقَ، قَالَ الَّذِي يَعْشُرُ النَّاسَ يَعْنِي صَاحِبَ الْمَكْسِ ‏.‏

Ibn Ishoq (rahimahulloh) aytadilar: Odamlardan ushr (oʻndan bir) oladigan kishi, yaʼni «sohibul-maks» (boj yigʻuvchi)dir.Ибн Ишоқ (раҳимаҳуллоҳ) айтадилар: Одамлардан ушр (ўндан бир) оладиган киши, яъни «соҳибул-макс» (бож йиғувчи)дир.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ دَاوُدَ بْنِ سُفْيَانَ، وَسَلَمَةُ، قَالاَ حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ، أَخْبَرَنَا مَعْمَرٌ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ سَالِمٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، قَالَ قَالَ عُمَرُ إِنِّي إِنْ لاَ أَسْتَخْلِفْ فَإِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم لَمْ يَسْتَخْلِفْ وَإِنْ أَسْتَخْلِفْ فَإِنَّ أَبَا بَكْرٍ قَدِ اسْتَخْلَفَ ‏.‏ قَالَ فَوَاللَّهِ مَا هُوَ إِلاَّ أَنْ ذَكَرَ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَأَبَا بَكْرٍ فَعَلِمْتُ أَنَّهُ لاَ يَعْدِلُ بِرَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَحَدًا وَأَنَّهُ غَيْرُ مُسْتَخْلِفٍ ‏.‏

Ibn Umar (roziyallohu anhumo) aytadilar: Umar dedi: «Agar men oʻrinbosar tayinlamasam, (bilingki) Rasululloh ﷺ ham oʻrinbosar tayinlamaganlar. Agar oʻrinbosar tayinlasam, (bilingki) Abu Bakr oʻrinbosar tayinlagan edi». (Ibn Umar) aytadi: Allohga qasamki, u faqat Rasululloh ﷺni va Abu Bakrni zikr qildi, shunda men u Rasululloh ﷺga hech kimni teng qoʻymasligini va oʻrinbosar tayinlamasligini bildim.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо) айтадилар: Умар деди: «Агар мен ўринбосар тайинламасам, (билингки) Расулуллоҳ ﷺ ҳам ўринбосар тайинламаганлар. Агар ўринбосар тайинласам, (билингки) Абу Бакр ўринбосар тайинлаган эди». (Ибн Умар) айтади: Аллоҳга қасамки, у фақат Расулуллоҳ ﷺни ва Абу Бакрни зикр қилди, шунда мен у Расулуллоҳ ﷺга ҳеч кимни тенг қўймаслигини ва ўринбосар тайинламаслигини билдим.

حَدَّثَنَا حَفْصُ بْنُ عُمَرَ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ دِينَارٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، قَالَ كُنَّا نُبَايِعُ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم عَلَى السَّمْعِ وَالطَّاعَةِ وَيُلَقِّنُنَا فِيمَا اسْتَطَعْتَ ‏.‏

Ibn Umar (roziyallohu anhumo) aytadilar: Biz Nabiy ﷺga eshitish va itoat qilish ustiga bayʼat berar edik, u zot ﷺ esa bizga: «Qodir boʻlganingcha», deb (soʻzni) talqin qilar edilar.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо) айтадилар: Биз Набий ﷺга эшитиш ва итоат қилиш устига байъат берар эдик, у зот ﷺ эса бизга: «Қодир бўлганингча», деб (сўзни) талқин қилар эдилар.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ صَالِحٍ، حَدَّثَنَا ابْنُ وَهْبٍ، حَدَّثَنِي مَالِكٌ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ عُرْوَةَ، أَنَّ عَائِشَةَ، رضى الله عنها أَخْبَرَتْهُ عَنْ بَيْعَةِ، رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم النِّسَاءَ قَالَتْ مَا مَسَّ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَدَ امْرَأَةٍ قَطُّ إِلاَّ أَنْ يَأْخُذَ عَلَيْهَا فَإِذَا أَخَذَ عَلَيْهَا فَأَعْطَتْهُ قَالَ ‏"‏ اذْهَبِي فَقَدْ بَايَعْتُكِ ‏"‏ ‏.‏

Urvadan rivoyat qilinadiki, Oisha (roziyallohu anho) unga Rasululloh ﷺning ayollardan bayʼat olishlari haqida xabar berib, dedilar: Rasululloh ﷺ hech qachon biron ayolning qoʻliga tegmaganlar, faqat undan (bayʼat) ahdini olar edilar. Qachonki undan ahd olib, ayol u zotga (bayʼat) berganida, u zot ﷺ: «Bor, men sendan bayʼat oldim», der edilar.Урвадан ривоят қилинадики, Оиша (розияллоҳу анҳо) унга Расулуллоҳ ﷺнинг аёллардан байъат олишлари ҳақида хабар бериб, дедилар: Расулуллоҳ ﷺ ҳеч қачон бирон аёлнинг қўлига тегмаганлар, фақат ундан (байъат) аҳдини олар эдилар. Қачонки ундан аҳд олиб, аёл у зотга (байъат) берганида, у зот ﷺ: «Бор, мен сендан байъат олдим», дер эдилар.

حَدَّثَنَا عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ عُمَرَ بْنِ مَيْسَرَةَ، حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ يَزِيدَ، حَدَّثَنَا سَعِيدُ بْنُ أَبِي أَيُّوبَ، حَدَّثَنِي أَبُو عَقِيلٍ، زُهْرَةُ بْنُ مَعْبَدٍ عَنْ جَدِّهِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ هِشَامٍ، قَالَ وَكَانَ قَدْ أَدْرَكَ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم وَذَهَبَتْ بِهِ أُمُّهُ زَيْنَبُ بِنْتُ حُمَيْدٍ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَالَتْ يَا رَسُولَ اللَّهِ بَايِعْهُ ‏.‏ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ هُوَ صَغِيرٌ ‏"‏ ‏.‏ فَمَسَحَ رَأْسَهُ ‏.‏

Abdulloh ibn Hishom (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi — u Paygʻambar ﷺga yetishgan edi. Onasi Zaynab binti Humayd uni Rasululloh ﷺning huzurlariga olib bordi va: «Yo Rasululloh, undan bayʼat oling», dedi. Shunda Rasululloh ﷺ: «U kichkina-ku», dedilar. Soʻng uning boshini siladilar.Абдуллоҳ ибн Ҳишом (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади — у Пайғамбар ﷺга етишган эди. Онаси Зайнаб бинти Ҳумайд уни Расулуллоҳ ﷺнинг ҳузурларига олиб борди ва: «Ё Расулуллоҳ, ундан байъат олинг», деди. Шунда Расулуллоҳ ﷺ: «У кичкина-ку», дедилар. Сўнг унинг бошини силадилар.

حَدَّثَنَا زَيْدُ بْنُ أَخْزَمَ أَبُو طَالِبٍ، حَدَّثَنَا أَبُو عَاصِمٍ، عَنْ عَبْدِ الْوَارِثِ بْنِ سَعِيدٍ، عَنْ حُسَيْنٍ الْمُعَلِّمِ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ بُرَيْدَةَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ مَنِ اسْتَعْمَلْنَاهُ عَلَى عَمَلٍ فَرَزَقْنَاهُ رِزْقًا فَمَا أَخَذَ بَعْدَ ذَلِكَ فَهُوَ غُلُولٌ ‏"‏ ‏.‏

Burayda (roziyallohu anhu) Paygʻambar ﷺdan rivoyat qiladi. U zot: «Kimni biron ishga xizmatchi qilib tayinlasak va unga rizq (maosh) belgilab bersak, shundan keyin u olgan narsa xiyonatdir», dedilar.Бурайда (розияллоҳу анҳу) Пайғамбар ﷺдан ривоят қилади. У зот: «Кимни бирон ишга хизматчи қилиб тайинласак ва унга ризқ (маош) белгилаб берсак, шундан кейин у олган нарса хиёнатдир», дедилар.

حَدَّثَنَا أَبُو الْوَلِيدِ الطَّيَالِسِيُّ، حَدَّثَنَا لَيْثٌ، عَنْ بُكَيْرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الأَشَجِّ، عَنْ بُسْرِ بْنِ سَعِيدٍ، عَنِ ابْنِ السَّاعِدِيِّ، قَالَ اسْتَعْمَلَنِي عُمَرُ عَلَى الصَّدَقَةِ فَلَمَّا فَرَغْتُ أَمَرَ لِي بِعُمَالَةٍ فَقُلْتُ إِنَّمَا عَمِلْتُ لِلَّهِ ‏.‏ قَالَ خُذْ مَا أُعْطِيتَ فَإِنِّي قَدْ عَمِلْتُ عَلَى عَهْدِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَعَمَّلَنِي ‏.‏

Ibnus-Soidiy (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi. U dedi: Umar (roziyallohu anhu) meni sadaqa (zakot) yigʻishga tayinladi. Men ishni tugatganimda, u menga maosh berishni buyurdi. Men: «Men faqat Alloh uchun ishladim», dedim. U: «Senga berilgan narsani ol, men ham Rasululloh ﷺ zamonida ishlagan edim, u zot menga maosh berdilar», dedi.Ибнус-Соидий (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади. У деди: Умар (розияллоҳу анҳу) мени садақа (закот) йиғишга тайинлади. Мен ишни тугатганимда, у менга маош беришни буюрди. Мен: «Мен фақат Аллоҳ учун ишладим», дедим. У: «Сенга берилган нарсани ол, мен ҳам Расулуллоҳ ﷺ замонида ишлаган эдим, у зот менга маош бердилар», деди.

حَدَّثَنَا مُوسَى بْنُ مَرْوَانَ الرَّقِّيُّ، حَدَّثَنَا الْمُعَافَى، حَدَّثَنَا الأَوْزَاعِيُّ، عَنِ الْحَارِثِ بْنِ يَزِيدَ، عَنْ جُبَيْرِ بْنِ نُفَيْرٍ، عَنِ الْمُسْتَوْرِدِ بْنِ شَدَّادٍ، قَالَ سَمِعْتُ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏"‏ مَنْ كَانَ لَنَا عَامِلاً فَلْيَكْتَسِبْ زَوْجَةً فَإِنْ لَمْ يَكُنْ لَهُ خَادِمٌ فَلْيَكْتَسِبْ خَادِمًا فَإِنْ لَمْ يَكُنْ لَهُ مَسْكَنٌ فَلْيَكْتَسِبْ مَسْكَنًا ‏"‏ ‏.‏ قَالَ قَالَ أَبُو بَكْرٍ أُخْبِرْتُ أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ مَنِ اتَّخَذَ غَيْرَ ذَلِكَ فَهُوَ غَالٌّ أَوْ سَارِقٌ ‏"‏ ‏.‏

al-Mustavrid ibn Shaddod (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi. U dedi: Men Paygʻambar ﷺning: «Kim bizga ishlovchi (amaldor) boʻlsa, xotin orttirib olsin. Agar xizmatchisi boʻlmasa, xizmatchi orttirib olsin. Agar uy-joyi boʻlmasa, uy-joy orttirib olsin», deganlarini eshitdim. (Rovi) dedi: Abu Bakr (roziyallohu anhu) dedi: Menga xabar berildiki, Paygʻambar ﷺ: «Kim shundan boshqasini olsa, u xiyonatchi yoki oʻgʻridir», dedilar.ал-Муставрид ибн Шаддод (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади. У деди: Мен Пайғамбар ﷺнинг: «Ким бизга ишловчи (амалдор) бўлса, хотин орттириб олсин. Агар хизматчиси бўлмаса, хизматчи орттириб олсин. Агар уй-жойи бўлмаса, уй-жой орттириб олсин», деганларини эшитдим. (Рови) деди: Абу Бакр (розияллоҳу анҳу) деди: Менга хабар берилдики, Пайғамбар ﷺ: «Ким шундан бошқасини олса, у хиёнатчи ёки ўғридир», дедилар.

حَدَّثَنَا ابْنُ السَّرْحِ، وَابْنُ أَبِي خَلَفٍ، - لَفْظُهُ - قَالاَ حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ عُرْوَةَ، عَنْ أَبِي حُمَيْدٍ السَّاعِدِيِّ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم اسْتَعْمَلَ رَجُلاً مِنَ الأَزْدِ يُقَالُ لَهُ ابْنُ اللُّتْبِيَّةِ - قَالَ ابْنُ السَّرْحِ ابْنُ الأُتْبِيَّةِ - عَلَى الصَّدَقَةِ فَجَاءَ فَقَالَ هَذَا لَكُمْ وَهَذَا أُهْدِيَ لِي ‏.‏ فَقَامَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم عَلَى الْمِنْبَرِ فَحَمِدَ اللَّهَ وَأَثْنَى عَلَيْهِ وَقَالَ ‏"‏ مَا بَالُ الْعَامِلِ نَبْعَثُهُ فَيَجِيءُ فَيَقُولُ هَذَا لَكُمْ وَهَذَا أُهْدِيَ لِي ‏.‏ أَلاَّ جَلَسَ فِي بَيْتِ أُمِّهِ أَوْ أَبِيهِ فَيَنْظُرَ أَيُهْدَى لَهُ أَمْ لاَ لاَ يَأْتِي أَحَدٌ مِنْكُمْ بِشَىْءٍ مِنْ ذَلِكَ إِلاَّ جَاءَ بِهِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ إِنْ كَانَ بَعِيرًا فَلَهُ رُغَاءٌ أَوْ بَقَرَةً فَلَهَا خُوَارٌ أَوْ شَاةً تَيْعَرُ ‏"‏ ‏.‏ ثُمَّ رَفَعَ يَدَيْهِ حَتَّى رَأَيْنَا عُفْرَةَ إِبْطَيْهِ ثُمَّ قَالَ ‏"‏ اللَّهُمَّ هَلْ بَلَّغْتُ اللَّهُمَّ هَلْ بَلَّغْتُ ‏"‏ ‏.‏

Abu Humayd as-Soidiy (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Paygʻambar ﷺ Azd qabilasidan Ibnul-Lutbiyya deb atalgan bir kishini — Ibnus-Sarh «Ibnul-Utbiyya» dedi — sadaqa (yigʻish)ga tayinladilar. U kelib: «Mana bu sizlarniki, mana bu menga hadya qilindi», dedi. Shunda Paygʻambar ﷺ minbarga chiqdilar-da, Allohga hamd va sano aytib: «Biz yuborgan amaldorga nima boʻldiki, kelib: ‹Mana bu sizlarniki, mana bu menga hadya qilindi›, deydi? U otasining yoki onasining uyida oʻtirib, unga hadya qilinarmikan yoki yoʻqmi, koʻrmaydimi? Jonim qoʻlida boʻlgan zot bilan qasamki, sizlardan biringiz shundan biron narsani olsa, qiyomat kuni uni koʻtarib keladi: agar tuya boʻlsa, boʻkirib turadi, agar sigir boʻlsa, mangrab turadi, agar qoʻy boʻlsa, maʼrab turadi», dedilar. Soʻng qoʻllarini koʻtardilar, hatto biz qoʻltiqlarining oqligini koʻrdik. Keyin: «Ey Allohim, yetkazdimmi? Ey Allohim, yetkazdimmi?», dedilar.Абу Ҳумайд ас-Соидий (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Пайғамбар ﷺ Азд қабиласидан Ибнул-Лутбийя деб аталган бир кишини — Ибнус-Сарҳ «Ибнул-Утбийя» деди — садақа (йиғиш)га тайинладилар. У келиб: «Мана бу сизларники, мана бу менга ҳадя қилинди», деди. Шунда Пайғамбар ﷺ минбарга чиқдилар-да, Аллоҳга ҳамд ва сано айтиб: «Биз юборган амалдорга нима бўлдики, келиб: ‹Мана бу сизларники, мана бу менга ҳадя қилинди›, дейди? У отасининг ёки онасининг уйида ўтириб, унга ҳадя қилинармикан ёки йўқми, кўрмайдими? Жоним қўлида бўлган зот билан қасамки, сизлардан бирингиз шундан бирон нарсани олса, қиёмат куни уни кўтариб келади: агар туя бўлса, бўкириб туради, агар сигир бўлса, манграб туради, агар қўй бўлса, маъраб туради», дедилар. Сўнг қўлларини кўтардилар, ҳатто биз қўлтиқларининг оқлигини кўрдик. Кейин: «Эй Аллоҳим, етказдимми? Эй Аллоҳим, етказдимми?», дедилар.

حَدَّثَنَا عُثْمَانُ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، حَدَّثَنَا جَرِيرٌ، عَنْ مُطَرِّفٍ، عَنْ أَبِي الْجَهْمِ، عَنْ أَبِي مَسْعُودٍ الأَنْصَارِيِّ، قَالَ بَعَثَنِي النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم سَاعِيًا ثُمَّ قَالَ ‏"‏ انْطَلِقْ أَبَا مَسْعُودٍ وَلاَ أُلْفِيَنَّكَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ تَجِيءُ عَلَى ظَهْرِكَ بَعِيرٌ مِنْ إِبِلِ الصَّدَقَةِ لَهُ رُغَاءٌ قَدْ غَلَلْتَهُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ إِذًا لاَ أَنْطَلِقُ ‏.‏ قَالَ ‏"‏ إِذًا لاَ أُكْرِهُكَ ‏"‏ ‏.‏

Abu Masʼud al-Ansoriy (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi. U dedi: Paygʻambar ﷺ meni (sadaqa yigʻuvchi) amaldor qilib yubordilar, soʻng: «Bor, ey Abu Masʼud! Qiyomat kuni seni yelkangda sadaqa tuyalaridan boʻkirib turgan, oʻzing xiyonat qilib olgan bir tuyani koʻtarib kelganingni topmay», dedilar. U: «Unday boʻlsa, men bormayman», dedi. U zot: «Unday boʻlsa, men seni majbur qilmayman», dedilar.Абу Масъуд ал-Ансорий (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади. У деди: Пайғамбар ﷺ мени (садақа йиғувчи) амалдор қилиб юбордилар, сўнг: «Бор, эй Абу Масъуд! Қиёмат куни сени елкангда садақа туяларидан бўкириб турган, ўзинг хиёнат қилиб олган бир туяни кўтариб келганингни топмай», дедилар. У: «Ундай бўлса, мен бормайман», деди. У зот: «Ундай бўлса, мен сени мажбур қилмайман», дедилар.

حَدَّثَنَا سُلَيْمَانُ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ الدِّمَشْقِيُّ، حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ حَمْزَةَ، حَدَّثَنِي ابْنُ أَبِي مَرْيَمَ، أَنَّ الْقَاسِمَ بْنَ مُخَيْمِرَةَ، أَخْبَرَهُ أَنَّ أَبَا مَرْيَمَ الأَزْدِيَّ أَخْبَرَهُ قَالَ دَخَلْتُ عَلَى مُعَاوِيَةَ فَقَالَ مَا أَنْعَمَنَا بِكَ أَبَا فُلاَنٍ ‏.‏ وَهِيَ كَلِمَةٌ تَقُولُهَا الْعَرَبُ فَقُلْتُ حَدِيثًا سَمِعْتُهُ أُخْبِرُكَ بِهِ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏"‏ مَنْ وَلاَّهُ اللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ شَيْئًا مِنْ أَمْرِ الْمُسْلِمِينَ فَاحْتَجَبَ دُونَ حَاجَتِهِمْ وَخَلَّتِهِمْ وَفَقْرِهِمُ احْتَجَبَ اللَّهُ عَنْهُ دُونَ حَاجَتِهِ وَخَلَّتِهِ وَفَقْرِهِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ فَجَعَلَ رَجُلاً عَلَى حَوَائِجِ النَّاسِ ‏.‏

Abu Maryam al-Azdiy (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi. U dedi: Men Muoviyaning huzuriga kirdim. U: «Sening tashrifing bizni qanchalik xursand qildi, ey falonchining otasi!» dedi — bu arablar aytadigan bir soʻzdir. Men: «Eshitgan bir hadisni senga aytib beraman. Men Rasululloh ﷺning: ‹Kimni Alloh azza va jalla musulmonlar ishlaridan biror narsaga voliy qilib qoʻysa-yu, u ularning hojati, ehtiyoji va kambagʻalligidan (yuz oʻgirib) berkinib olsa, Alloh ham undan uning hojati, ehtiyoji va kambagʻalligida berkinadi (yuz oʻgiradi)›, deyotganlarini eshitdim», dedim. (Rovi) dedi: Shunda u (Muoviya) odamlarning hojatlariga (qaraydigan) bir kishini tayinladi.Абу Марям ал-Аздий (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади. У деди: Мен Муовиянинг ҳузурига кирдим. У: «Сенинг ташрифинг бизни қанчалик хурсанд қилди, эй фалончининг отаси!» деди — бу араблар айтадиган бир сўздир. Мен: «Эшитган бир ҳадисни сенга айтиб бераман. Мен Расулуллоҳ ﷺнинг: ‹Кимни Аллоҳ азза ва жалла мусулмонлар ишларидан бирор нарсага волий қилиб қўйса-ю, у уларнинг ҳожати, эҳтиёжи ва камбағаллигидан (юз ўгириб) беркиниб олса, Аллоҳ ҳам ундан унинг ҳожати, эҳтиёжи ва камбағаллигида беркинади (юз ўгиради)›, деётганларини эшитдим», дедим. (Рови) деди: Шунда у (Муовия) одамларнинг ҳожатларига (қарайдиган) бир кишини тайинлади.

حَدَّثَنَا سَلَمَةُ بْنُ شَبِيبٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ، أَخْبَرَنَا مَعْمَرٌ، عَنْ هَمَّامِ بْنِ مُنَبِّهٍ، قَالَ هَذَا مَا حَدَّثَنَا بِهِ أَبُو هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ مَا أُوتِيكُمْ مِنْ شَىْءٍ وَمَا أَمْنَعُكُمُوهُ إِنْ أَنَا إِلاَّ خَازِنٌ أَضَعُ حَيْثُ أُمِرْتُ ‏"‏ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi. U dedi: Rasululloh ﷺ: «Men sizlarga biron narsani bermayman va sizlardan biron narsani man qilmayman. Men faqat bir xazinabonman, qayerga buyurilsam, oʻsha yerga qoʻyaman, xolos», dedilar.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади. У деди: Расулуллоҳ ﷺ: «Мен сизларга бирон нарсани бермайман ва сизлардан бирон нарсани ман қилмайман. Мен фақат бир хазинабонман, қаерга буюрилсам, ўша ерга қўяман, холос», дедилар.

حَدَّثَنَا النُّفَيْلِيُّ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ سَلَمَةَ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْحَاقَ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَمْرِو بْنِ عَطَاءٍ، عَنْ مَالِكِ بْنِ أَوْسِ بْنِ الْحَدَثَانِ، قَالَ ذَكَرَ عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ يَوْمًا الْفَىْءَ فَقَالَ مَا أَنَا بِأَحَقَّ، بِهَذَا الْفَىْءِ مِنْكُمْ وَمَا أَحَدٌ مِنَّا بِأَحَقَّ بِهِ مِنْ أَحَدٍ إِلاَّ أَنَّا عَلَى مَنَازِلِنَا مِنْ كِتَابِ اللَّهِ عَزَّ وَجَلَّ وَقَسْمِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَالرَّجُلُ وَقِدَمُهُ وَالرَّجُلُ وَبَلاَؤُهُ وَالرَّجُلُ وَعِيَالُهُ وَالرَّجُلُ وَحَاجَتُهُ ‏.‏

Umar ibn al-Xattob (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Bir kuni u fayʼ (oʻljadan tushgan mol) haqida gapirib dedi: «Men bu fayʼga sizlardan koʻra haqliroq emasman va bizdan biror kishi unga boshqasidan koʻra haqliroq emas. Faqat biz Alloh azza va jallaning Kitobidagi va Rasululloh ﷺning taqsimotidagi oʻrinlarimizga koʻra (turamiz): kishi va uning (Islomdagi) qadami (oldinligi), kishi va uning (din yoʻlida) chekkan mashaqqati, kishi va uning bola-chaqasi, kishi va uning ehtiyoji.»Умар ибн ал-Хаттоб (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Бир куни у файъ (ўлжадан тушган мол) ҳақида гапириб деди: «Мен бу файъга сизлардан кўра ҳақлироқ эмасман ва биздан бирор киши унга бошқасидан кўра ҳақлироқ эмас. Фақат биз Аллоҳ азза ва жалланинг Китобидаги ва Расулуллоҳ ﷺнинг тақсимотидаги ўринларимизга кўра (турамиз): киши ва унинг (Исломдаги) қадами (олдинлиги), киши ва унинг (дин йўлида) чеккан машаққати, киши ва унинг бола-чақаси, киши ва унинг эҳтиёжи.»

حَدَّثَنَا هَارُونُ بْنُ زَيْدِ بْنِ أَبِي الزَّرْقَاءِ، حَدَّثَنَا أَبِي، حَدَّثَنَا هِشَامُ بْنُ سَعْدٍ، عَنْ زَيْدِ بْنِ أَسْلَمَ، أَنَّ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ عُمَرَ، دَخَلَ عَلَى مُعَاوِيَةَ فَقَالَ حَاجَتُكَ يَا أَبَا عَبْدِ الرَّحْمَنِ فَقَالَ عَطَاءُ الْمُحَرَّرِينَ فَإِنِّي رَأَيْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَوَّلَ مَا جَاءَهُ شَىْءٌ بَدَأَ بِالْمُحَرَّرِينَ ‏.‏

Abdulloh ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: U Muoviyaning huzuriga kirdi. U: «Hojating nima, ey Abu Abdurrahmon?» dedi. U: «(Qul boʻlib) ozod qilinganlarning ulushini (ber). Men Rasululloh ﷺni koʻrgan edim: u zotga biron narsa kelganida, eng avval ozod qilinganlardan boshlar edilar», dedi.Абдуллоҳ ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: У Муовиянинг ҳузурига кирди. У: «Ҳожатинг нима, эй Абу Абдурраҳмон?» деди. У: «(Қул бўлиб) озод қилинганларнинг улушини (бер). Мен Расулуллоҳ ﷺни кўрган эдим: у зотга бирон нарса келганида, энг аввал озод қилинганлардан бошлар эдилар», деди.

حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ مُوسَى الرَّازِيُّ، أَخْبَرَنَا عِيسَى، حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي ذِئْبٍ، عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ عَبَّاسٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ نِيَارٍ، عَنْ عُرْوَةَ، عَنْ عَائِشَةَ، رضى الله عَنْهَا أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم أُتِيَ بِظَبْيَةٍ فِيهَا خَرَزٌ فَقَسَمَهَا لِلْحُرَّةِ وَالأَمَةِ ‏.‏ قَالَتْ عَائِشَةُ كَانَ أَبِي رضى الله عنه يَقْسِمُ لِلْحُرِّ وَالْعَبْدِ ‏.‏

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: Paygʻambar ﷺga ichida munchoqlar boʻlgan bir hamyon keltirildi. U zot uni ozod ayollar bilan choʻri ayollarga taqsimlab berdilar. Oisha (roziyallohu anho) dedi: «Otam (roziyallohu anhu) (mollarni) ozod kishilar bilan qullarga (baravar) taqsimlar edi.»Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: Пайғамбар ﷺга ичида мунчоқлар бўлган бир ҳамён келтирилди. У зот уни озод аёллар билан чўри аёлларга тақсимлаб бердилар. Оиша (розияллоҳу анҳо) деди: «Отам (розияллоҳу анҳу) (молларни) озод кишилар билан қулларга (баравар) тақсимлар эди.»

حَدَّثَنَا سَعِيدُ بْنُ مَنْصُورٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الْمُبَارَكِ، ح وَحَدَّثَنَا ابْنُ الْمُصَفَّى، قَالَ حَدَّثَنَا أَبُو الْمُغِيرَةِ، جَمِيعًا عَنْ صَفْوَانَ بْنِ عَمْرٍو، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ جُبَيْرِ بْنِ نُفَيْرٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عَوْفِ بْنِ مَالِكٍ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم كَانَ إِذَا أَتَاهُ الْفَىْءُ قَسَمَهُ فِي يَوْمِهِ فَأَعْطَى الآهِلَ حَظَّيْنِ وَأَعْطَى الْعَزَبَ حَظًّا ‏.‏ زَادَ ابْنُ الْمُصَفَّى فَدُعِينَا وَكُنْتُ أُدْعَى قَبْلَ عَمَّارٍ فَدُعِيتُ فَأَعْطَانِي حَظَّيْنِ وَكَانَ لِي أَهْلٌ ثُمَّ دُعِيَ بَعْدِي عَمَّارُ بْنُ يَاسِرٍ فَأَعْطَى لَهُ حَظًّا وَاحِدًا ‏.‏

Avf ibn Molik (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺga fayʼ (oʻlja) kelganida, uni oʻsha kuniyoq taqsimlar edilar: uylangan kishiga ikki ulush, boʻydoqqa esa bir ulush berar edilar. Ibnul-Musaffo (rivoyatida) shuni ziyoda qildi: Bizni chaqirishdi va men Ammordan oldin chaqirilar edim. Meni chaqirishdi va u zot menga ikki ulush berdilar, chunki menda oila bor edi. Soʻng mendan keyin Ammor ibn Yosir chaqirildi va unga bir ulush berildi.Авф ибн Молик (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺга файъ (ўлжа) келганида, уни ўша куниёқ тақсимлар эдилар: уйланган кишига икки улуш, бўйдоққа эса бир улуш берар эдилар. Ибнул-Мусаффо (ривоятида) шуни зиёда қилди: Бизни чақиришди ва мен Аммордан олдин чақирилар эдим. Мени чақиришди ва у зот менга икки улуш бердилар, чунки менда оила бор эди. Сўнг мендан кейин Аммор ибн Ёсир чақирилди ва унга бир улуш берилди.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ كَثِيرٍ، أَخْبَرَنَا سُفْيَانُ، عَنْ جَعْفَرٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ، قَالَ كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏"‏ أَنَا أَوْلَى بِالْمُؤْمِنِينَ مِنْ أَنْفُسِهِمْ مَنْ تَرَكَ مَالاً فَلأَهْلِهِ وَمَنْ تَرَكَ دَيْنًا أَوْ ضَيَاعًا فَإِلَىَّ وَعَلَىَّ ‏"‏ ‏.‏

Jobir ibn Abdulloh (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Men moʻminlarga oʻzlaridan koʻra haqdorroqman. Kim (vafot etib) mol qoldirsa, u oilasiniki. Kim qarz yoki muhtoj bola-chaqa qoldirsa, u menga (havola) va men (ularni taʼminlash) zimmamda», der edilar.Жобир ибн Абдуллоҳ (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Мен мўминларга ўзларидан кўра ҳақдорроқман. Ким (вафот этиб) мол қолдирса, у оиласиники. Ким қарз ёки муҳтож бола-чақа қолдирса, у менга (ҳавола) ва мен (уларни таъминлаш) зиммамда», дер эдилар.

حَدَّثَنَا حَفْصُ بْنُ عُمَرَ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنْ عَدِيِّ بْنِ ثَابِتٍ، عَنْ أَبِي حَازِمٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ مَنْ تَرَكَ مَالاً فَلِوَرَثَتِهِ وَمَنْ تَرَكَ كَلاًّ فَإِلَيْنَا ‏"‏ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Kim (vafot etib) mol qoldirsa, u uning vorislariniki. Kim muhtoj bola-chaqa qoldirsa, u bizga (havola)», dedilar.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Ким (вафот этиб) мол қолдирса, у унинг ворислариники. Ким муҳтож бола-чақа қолдирса, у бизга (ҳавола)», дедилар.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ حَنْبَلٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ، عَنْ مَعْمَرٍ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ أَبِي سَلَمَةَ، عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم كَانَ يَقُولُ ‏"‏ أَنَا أَوْلَى بِكُلِّ مُؤْمِنٍ مِنْ نَفْسِهِ فَأَيُّمَا رَجُلٍ مَاتَ وَتَرَكَ دَيْنًا فَإِلَىَّ وَمَنْ تَرَكَ مَالاً فَلِوَرَثَتِهِ ‏"‏ ‏.‏

Jobir ibn Abdulloh (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Paygʻambar ﷺ: «Men har bir moʻminga oʻzidan koʻra yaqinroqdirman. Bas, qaysi bir kishi vafot etib, qarz qoldirsa, u (qarzni uzish) menga (oid). Kim mol qoldirsa, u vorislariga (oid)», deb aytar edilar.Жобир ибн Абдуллоҳ (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Пайғамбар ﷺ: «Мен ҳар бир мўминга ўзидан кўра яқинроқдирман. Бас, қайси бир киши вафот этиб, қарз қолдирса, у (қарзни узиш) менга (оид). Ким мол қолдирса, у ворисларига (оид)», деб айтар эдилар.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ حَنْبَلٍ، حَدَّثَنَا يَحْيَى، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ، أَخْبَرَنِي نَافِعٌ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم عُرِضَهُ يَوْمَ أُحُدٍ وَهُوَ ابْنُ أَرْبَعَ عَشْرَةَ فَلَمْ يُجِزْهُ وَعُرِضَهُ يَوْمَ الْخَنْدَقِ وَهُوَ ابْنُ خَمْسَ عَشْرَةَ سَنَةً فَأَجَازَهُ ‏.‏

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Paygʻambar ﷺ Uhud kuni u (Ibn Umar)ni (jangga) koʻrikdan oʻtkazganlarida, u oʻn toʻrt yoshda edi, shu sababli uni (jangga) qoʻshmadilar. Xandaq kuni esa uni koʻrikdan oʻtkazganlarida, u oʻn besh yoshda edi, bas, uni (jangga) qoʻshdilar.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Пайғамбар ﷺ Уҳуд куни у (Ибн Умар)ни (жангга) кўрикдан ўтказганларида, у ўн тўрт ёшда эди, шу сабабли уни (жангга) қўшмадилар. Хандақ куни эса уни кўрикдан ўтказганларида, у ўн беш ёшда эди, бас, уни (жангга) қўшдилар.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ أَبِي الْحَوَارِيِّ، حَدَّثَنَا سُلَيْمُ بْنُ مُطَيْرٍ، - شَيْخٌ مِنْ أَهْلِ وَادِي الْقُرَى - قَالَ حَدَّثَنِي أَبِي مُطَيْرٌ أَنَّهُ خَرَجَ حَاجًّا حَتَّى إِذَا كَانَ بِالسُّوَيْدَاءِ إِذَا أَنَا بِرَجُلٍ قَدْ جَاءَ كَأَنَّهُ يَطْلُبُ دَوَاءً وَحُضُضًا فَقَالَ أَخْبَرَنِي مَنْ سَمِعَ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِي حَجَّةِ الْوَدَاعِ وَهُوَ يَعِظُ النَّاسَ وَيَأْمُرُهُمْ وَيَنْهَاهُمْ فَقَالَ ‏"‏ يَا أَيُّهَا النَّاسُ خُذُوا الْعَطَاءَ مَا كَانَ عَطَاءً فَإِذَا تَجَاحَفَتْ قُرَيْشٌ عَلَى الْمُلْكِ وَكَانَ عَنْ دِينِ أَحَدِكُمْ فَدَعُوهُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو دَاوُدَ وَرَوَاهُ ابْنُ الْمُبَارَكِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ يَسَارٍ عَنْ سُلَيْمِ بْنِ مُطَيْرٍ ‏.‏

Mutayr (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadi: U haj qilish uchun yoʻlga chiqdi. Suvaydoʻga yetganida, men birdan, goʻyo dori va huzuz (oʻsimligi) qidirayotgandek bir kishini koʻrib qoldim. U dediki: «Menga, Rasululloh ﷺni Vidoʼ hajida — u zot ﷺ odamlarga vaʼz qilib, ularni buyurib va qaytarib turganlarida — eshitgan kishi xabar berdiki, u zot ﷺ: ‹Ey odamlar, ato (sovgʻa) ato boʻlib turgan ekan, uni oling. Qachon Quraysh hokimiyat (mulk) ustida bir-biri bilan talashib-tortishsa va u (ato) birortangizning dini evaziga (berilsa), uni tark eting›, dedilar.» Abu Dovud aytdi: Buni Ibnul-Muborak Muhammad ibn Yasordan, u Sulaym ibn Mutayrdan rivoyat qildi.Мутайр (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинади: У ҳаж қилиш учун йўлга чиқди. Сувайдўга етганида, мен бирдан, гўё дори ва ҳузуз (ўсимлиги) қидираётгандек бир кишини кўриб қолдим. У дедики: «Менга, Расулуллоҳ ﷺни Видў ҳажида — у зот ﷺ одамларга ваъз қилиб, уларни буюриб ва қайтариб турганларида — эшитган киши хабар бердики, у зот ﷺ: ‹Эй одамлар, ато (совға) ато бўлиб турган экан, уни олинг. Қачон Қурайш ҳокимият (мулк) устида бир-бири билан талашиб-тортишса ва у (ато) бирортангизнинг дини эвазига (берилса), уни тарк этинг›, дедилар.» Абу Довуд айтди: Буни Ибнул-Муборак Муҳаммад ибн Ясордан, у Сулайм ибн Мутайрдан ривоят қилди.

حَدَّثَنَا هِشَامُ بْنُ عَمَّارٍ، حَدَّثَنَا سُلَيْمُ بْنُ مُطَيْرٍ، - مِنْ أَهْلِ وَادِي الْقُرَى - عَنْ أَبِيهِ، أَنَّهُ حَدَّثَهُ قَالَ سَمِعْتُ رَجُلاً، يَقُولُ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِي حَجَّةِ الْوَدَاعِ فَأَمَرَ النَّاسَ وَنَهَاهُمْ ثُمَّ قَالَ ‏"‏ اللَّهُمَّ هَلْ بَلَّغْتُ ‏"‏ ‏.‏ قَالُوا اللَّهُمَّ نَعَمْ ‏.‏ ثُمَّ قَالَ ‏"‏ إِذَا تَجَاحَفَتْ قُرَيْشٌ عَلَى الْمُلْكِ فِيمَا بَيْنَهَا وَعَادَ الْعَطَاءُ أَوْ كَانَ رُشًا فَدَعُوهُ ‏"‏ ‏.‏ فَقِيلَ مَنْ هَذَا قَالُوا هَذَا ذُو الزَّوَائِدِ صَاحِبُ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏.‏

Zul-Zavoid (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Men Rasululloh ﷺni Vidoʼ hajida eshitdim. U zot ﷺ odamlarni (yaxshilikka) buyurdilar va (yomonlikdan) qaytardilar. Soʻng: «Allohim, men (diningni) yetkazdimmi?» dedilar. Ular: «Allohga qasamki, ha (yetkazding)», dedilar. Soʻng u zot ﷺ: «Qachon Quraysh oʻzaro hokimiyat (mulk) ustida talashib-tortishsa va ato (oʻz oʻrnidan) oʻzgarib (boshqacha) boʻlsa yoki poraga aylansa, uni tark eting», dedilar.Зул-Завоид (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Мен Расулуллоҳ ﷺни Видў ҳажида эшитдим. У зот ﷺ одамларни (яхшиликка) буюрдилар ва (ёмонликдан) қайтардилар. Сўнг: «Аллоҳим, мен (динингни) етказдимми?» дедилар. Улар: «Аллоҳга қасамки, ҳа (етказдинг)», дедилар. Сўнг у зот ﷺ: «Қачон Қурайш ўзаро ҳокимият (мулк) устида талашиб-тортишса ва ато (ўз ўрнидан) ўзгариб (бошқача) бўлса ёки порага айланса, уни тарк этинг», дедилар.

حَدَّثَنَا مُوسَى بْنُ إِسْمَاعِيلَ، حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ، - يَعْنِي ابْنَ سَعْدٍ - حَدَّثَنَا ابْنُ شِهَابٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ كَعْبِ بْنِ مَالِكٍ الأَنْصَارِيِّ، أَنَّ جَيْشًا، مِنَ الأَنْصَارِ كَانُوا بِأَرْضِ فَارِسَ مَعَ أَمِيرِهِمْ وَكَانَ عُمَرُ يُعْقِبُ الْجُيُوشَ فِي كُلِّ عَامٍ فَشُغِلَ عَنْهُمْ عُمَرُ فَلَمَّا مَرَّ الأَجَلُ قَفَلَ أَهْلُ ذَلِكَ الثَّغْرِ فَاشْتَدَّ عَلَيْهِمْ وَتَوَاعَدَهُمْ وَهُمْ أَصْحَابُ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَالُوا يَا عُمَرُ إِنَّكَ غَفَلْتَ عَنَّا وَتَرَكْتَ فِينَا الَّذِي أَمَرَ بِهِ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم مِنْ إِعْقَابِ بَعْضِ الْغَزِيَّةِ بَعْضًا ‏.‏

Abdulloh ibn Kaʼb ibn Molik al-Ansoriy (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadi: Ansorlardan boʻlgan bir qoʻshin amirlari bilan birga Fors yerida (turardi). Umar (roziyallohu anhu) har yili qoʻshinlarni (almashtirib) navbat bilan yuborib turardi. (Bir safar) Umar ulardan (xabar olishni) unutib, mashgʻul boʻlib qoldi. Muddat oʻtgach, oʻsha sarhad ahli qaytib keldi. U (Umar) ularga qattiqlik qildi va ularni (qaytarib yuborish bilan) tahdid qildi, holbuki ular Rasululloh ﷺning sahobalari edilar. Shunda ular: «Ey Umar, sen bizdan gʻofil boʻlding va bizning oramizda Rasululloh ﷺ buyurgan, baʼzi gʻoziy (qoʻshin)larni boshqalari bilan navbatlab almashtirishni tark etding», dedilar.Абдуллоҳ ибн Каъб ибн Молик ал-Ансорий (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинади: Ансорлардан бўлган бир қўшин амирлари билан бирга Форс ерида (турарди). Умар (розияллоҳу анҳу) ҳар йили қўшинларни (алмаштириб) навбат билан юбориб турарди. (Бир сафар) Умар улардан (хабар олишни) унутиб, машғул бўлиб қолди. Муддат ўтгач, ўша сарҳад аҳли қайтиб келди. У (Умар) уларга қаттиқлик қилди ва уларни (қайтариб юбориш билан) таҳдид қилди, ҳолбуки улар Расулуллоҳ ﷺнинг саҳобалари эдилар. Шунда улар: «Эй Умар, сен биздан ғофил бўлдинг ва бизнинг орамизда Расулуллоҳ ﷺ буюрган, баъзи ғозий (қўшин)ларни бошқалари билан навбатлаб алмаштиришни тарк этдинг», дедилар.

حَدَّثَنَا مَحْمُودُ بْنُ خَالِدٍ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَائِذٍ، حَدَّثَنَا الْوَلِيدُ، حَدَّثَنَا عِيسَى بْنُ يُونُسَ، حَدَّثَنِي فِيمَا، حَدَّثَهُ ابْنٌ لِعَدِيِّ بْنِ عَدِيٍّ الْكِنْدِيِّ، أَنَّ عُمَرَ بْنَ عَبْدِ الْعَزِيزِ، كَتَبَ إِنَّ مَنْ سَأَلَ عَنْ مَوَاضِعِ الْفَىْءِ، فَهُوَ مَا حَكَمَ فِيهِ عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ رضى الله عنه فَرَآهُ الْمُؤْمِنُونَ عَدْلاً مُوَافِقًا لِقَوْلِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ جَعَلَ اللَّهُ الْحَقَّ عَلَى لِسَانِ عُمَرَ وَقَلْبِهِ ‏"‏ ‏.‏ فَرَضَ الأَعْطِيَةَ وَعَقَدَ لأَهْلِ الأَدْيَانِ ذِمَّةً بِمَا فُرِضَ عَلَيْهِمْ مِنَ الْجِزْيَةِ لَمْ يَضْرِبْ فِيهَا بِخُمُسٍ وَلاَ مَغْنَمٍ ‏.‏

Umar ibn Abdulaziz (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadi: U shunday yozdi: «Kim fayʼ (oʻlja) sarflanadigan oʻrinlar haqida soʻrasa, bas, u Umar ibn al-Xattob (roziyallohu anhu) hukm qilgan narsadir. Moʻminlar uni adolatli, Paygʻambar ﷺning ‹Alloh haqni Umarning tili va qalbiga joyladi› degan soʻzlariga muvofiq deb bildilar. U (Umar) atolar (maoshlar)ni belgilab berdi va boshqa din ahllariga ularga belgilangan jizya (boj) evaziga zimma (himoya) ahdini bogʻladi; undan (jizyadan) na xumus (beshdan bir) oldi, na uni gʻanimat (deb hisobladi).»Умар ибн Абдулазиз (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинади: У шундай ёзди: «Ким файъ (ўлжа) сарфланадиган ўринлар ҳақида сўраса, бас, у Умар ибн ал-Хаттоб (розияллоҳу анҳу) ҳукм қилган нарсадир. Мўминлар уни адолатли, Пайғамбар ﷺнинг ‹Аллоҳ ҳақни Умарнинг тили ва қалбига жойлади› деган сўзларига мувофиқ деб билдилар. У (Умар) атолар (маошлар)ни белгилаб берди ва бошқа дин аҳлларига уларга белгиланган жизя (бож) эвазига зимма (ҳимоя) аҳдини боғлади; ундан (жизядан) на хумус (бешдан бир) олди, на уни ғанимат (деб ҳисоблади).»

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ يُونُسَ، حَدَّثَنَا زُهَيْرٌ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ إِسْحَاقَ، عَنْ مَكْحُولٍ، عَنْ غُضَيْفِ بْنِ الْحَارِثِ، عَنْ أَبِي ذَرٍّ، قَالَ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏"‏ إِنَّ اللَّهَ وَضَعَ الْحَقَّ عَلَى لِسَانِ عُمَرَ يَقُولُ بِهِ ‏"‏ ‏.‏

Abu Zar (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Men Rasululloh ﷺning: «Albatta, Alloh haqni Umarning tiliga joyladi, u (Umar) shu (haq) bilan soʻzlaydi», deb aytayotganlarini eshitdim.Абу Зар (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Мен Расулуллоҳ ﷺнинг: «Албатта, Аллоҳ ҳақни Умарнинг тилига жойлади, у (Умар) шу (ҳақ) билан сўзлайди», деб айтаётганларини эшитдим.

حَدَّثَنَا الْحَسَنُ بْنُ عَلِيٍّ، وَمُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى بْنِ فَارِسٍ الْمَعْنَى، قَالاَ حَدَّثَنَا بِشْرُ بْنُ عُمَرَ الزَّهْرَانِيُّ، حَدَّثَنِي مَالِكُ بْنُ أَنَسٍ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ مَالِكِ بْنِ أَوْسِ بْنِ الْحَدَثَانِ، قَالَ أَرْسَلَ إِلَىَّ عُمَرُ حِينَ تَعَالَى النَّهَارُ فَجِئْتُهُ فَوَجَدْتُهُ جَالِسًا عَلَى سَرِيرٍ مُفْضِيًا إِلَى رِمَالِهِ فَقَالَ حِينَ دَخَلْتُ عَلَيْهِ يَا مَالُ إِنَّهُ قَدْ دَفَّ أَهْلُ أَبْيَاتٍ مِنْ قَوْمِكَ وَإِنِّي قَدْ أَمَرْتُ فِيهِمْ بِشَىْءٍ فَاقْسِمْ فِيهِمْ ‏.‏ قُلْتُ لَوْ أَمَرْتَ غَيْرِي بِذَلِكَ ‏.‏ فَقَالَ خُذْهُ ‏.‏ فَجَاءَهُ يَرْفَأُ فَقَالَ يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ هَلْ لَكَ فِي عُثْمَانَ بْنِ عَفَّانَ وَعَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ عَوْفٍ وَالزُّبَيْرِ بْنِ الْعَوَّامِ وَسَعْدِ بْنِ أَبِي وَقَّاصٍ قَالَ نَعَمْ ‏.‏ فَأَذِنَ لَهُمْ فَدَخَلُوا ثُمَّ جَاءَهُ يَرْفَأُ فَقَالَ يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ هَلْ لَكَ فِي الْعَبَّاسِ وَعَلِيٍّ قَالَ نَعَمْ ‏.‏ فَأَذِنَ لَهُمْ فَدَخَلُوا فَقَالَ الْعَبَّاسُ يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ اقْضِ بَيْنِي وَبَيْنَ هَذَا - يَعْنِي عَلِيًّا - فَقَالَ بَعْضُهُمْ أَجَلْ يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ اقْضِ بَيْنَهُمَا وَارْحَمْهُمَا ‏.‏ قَالَ مَالِكُ بْنُ أَوْسٍ خُيِّلَ إِلَىَّ أَنَّهُمَا قَدَّمَا أُولَئِكَ النَّفَرَ لِذَلِكَ ‏.‏ فَقَالَ عُمَرُ رَحِمَهُ اللَّهُ اتَّئِدَا ‏.‏ ثُمَّ أَقْبَلَ عَلَى أُولَئِكَ الرَّهْطِ فَقَالَ أَنْشُدُكُمْ بِاللَّهِ الَّذِي بِإِذْنِهِ تَقُومُ السَّمَاءُ وَالأَرْضُ هَلْ تَعْلَمُونَ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ لاَ نُورَثُ مَا تَرَكْنَا صَدَقَةٌ ‏"‏ ‏.‏ قَالُوا نَعَمْ ‏.‏ ثُمَّ أَقْبَلَ عَلَى عَلِيٍّ وَالْعَبَّاسِ رضى الله عنهما فَقَالَ أَنْشُدُكُمَا بِاللَّهِ الَّذِي بِإِذْنِهِ تَقُومُ السَّمَاءُ وَالأَرْضُ هَلْ تَعْلَمَانِ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ لاَ نُورَثُ مَا تَرَكْنَا صَدَقَةٌ ‏"‏ ‏.‏ فَقَالاَ نَعَمْ ‏.‏ قَالَ فَإِنَّ اللَّهَ خَصَّ رَسُولَهُ صلى الله عليه وسلم بِخَاصَّةٍ لَمْ يَخُصَّ بِهَا أَحَدًا مِنَ النَّاسِ فَقَالَ اللَّهُ تَعَالَى ‏{‏ وَمَا أَفَاءَ اللَّهُ عَلَى رَسُولِهِ مِنْهُمْ فَمَا أَوْجَفْتُمْ عَلَيْهِ مِنْ خَيْلٍ وَلاَ رِكَابٍ وَلَكِنَّ اللَّهَ يُسَلِّطُ رُسُلَهُ عَلَى مَنْ يَشَاءُ وَاللَّهُ عَلَى كُلِّ شَىْءٍ قَدِيرٌ ‏}‏ وَكَانَ اللَّهُ أَفَاءَ عَلَى رَسُولِهِ بَنِي النَّضِيرِ فَوَاللَّهِ مَا اسْتَأْثَرَ بِهَا عَلَيْكُمْ وَلاَ أَخَذَهَا دُونَكُمْ فَكَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَأْخُذُ مِنْهَا نَفَقَةَ سَنَةٍ أَوْ نَفَقَتَهُ وَنَفَقَةَ أَهْلِهِ سَنَةً وَيَجْعَلُ مَا بَقِيَ أُسْوَةَ الْمَالِ ‏.‏ ثُمَّ أَقْبَلَ عَلَى أُولَئِكَ الرَّهْطِ فَقَالَ أَنْشُدُكُمْ بِاللَّهِ الَّذِي بِإِذْنِهِ تَقُومُ السَّمَاءُ وَالأَرْضُ هَلْ تَعْلَمُونَ ذَلِكَ قَالُوا نَعَمْ ‏.‏ ثُمَّ أَقْبَلَ عَلَى الْعَبَّاسِ وَعَلِيٍّ رضى الله عنهما فَقَالَ أَنْشُدُكُمَا بِاللَّهِ الَّذِي بِإِذْنِهِ تَقُومُ السَّمَاءُ وَالأَرْضُ هَلْ تَعْلَمَانِ ذَلِكَ قَالاَ نَعَمْ ‏.‏ فَلَمَّا تُوُفِّيَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ أَبُو بَكْرٍ أَنَا وَلِيُّ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَجِئْتَ أَنْتَ وَهَذَا إِلَى أَبِي بَكْرٍ تَطْلُبُ أَنْتَ مِيرَاثَكَ مِنِ ابْنِ أَخِيكَ وَيَطْلُبُ هَذَا مِيرَاثَ امْرَأَتِهِ مِنْ أَبِيهَا فَقَالَ أَبُو بَكْرٍ رَحِمَهُ اللَّهُ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ لاَ نُورَثُ مَا تَرَكْنَا صَدَقَةٌ ‏"‏ ‏.‏ وَاللَّهُ يَعْلَمُ إِنَّهُ لَصَادِقٌ بَارٌّ رَاشِدٌ تَابِعٌ لِلْحَقِّ فَوَلِيَهَا أَبُو بَكْرٍ فَلَمَّا تُوُفِّيَ أَبُو بَكْرٍ قُلْتُ أَنَا وَلِيُّ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَوَلِيُّ أَبِي بَكْرٍ فَوَلِيتُهَا مَا شَاءَ اللَّهُ أَنْ أَلِيَهَا فَجِئْتَ أَنْتَ وَهَذَا وَأَنْتُمَا جَمِيعٌ وَأَمْرُكُمَا وَاحِدٌ فَسَأَلْتُمَانِيهَا فَقُلْتُ إِنْ شِئْتُمَا أَنْ أَدْفَعَهَا إِلَيْكُمَا عَلَى أَنَّ عَلَيْكُمَا عَهْدَ اللَّهِ أَنْ تَلِيَاهَا بِالَّذِي كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَلِيهَا فَأَخَذْتُمَاهَا مِنِّي عَلَى ذَلِكَ ثُمَّ جِئْتُمَانِي لأَقْضِيَ بَيْنَكُمَا بِغَيْرِ ذَلِكَ وَاللَّهِ لاَ أَقْضِي بَيْنَكُمَا بِغَيْرِ ذَلِكَ حَتَّى تَقُومَ السَّاعَةُ فَإِنْ عَجَزْتُمَا عَنْهَا فَرُدَّاهَا إِلَىَّ ‏.‏ قَالَ أَبُو دَاوُدَ إِنَّمَا سَأَلاَهُ أَنْ يَكُونَ يُصَيِّرُهُ بَيْنَهُمَا نِصْفَيْنِ لاَ أَنَّهُمَا جَهِلاَ أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ لاَ نُورَثُ مَا تَرَكْنَا صَدَقَةٌ ‏"‏ ‏.‏ فَإِنَّهُمَا كَانَا لاَ يَطْلُبَانِ إِلاَّ الصَّوَابَ ‏.‏ فَقَالَ عُمَرُ لاَ أُوقِعُ عَلَيْهِ اسْمَ الْقَسْمِ أَدَعُهُ عَلَى مَا هُوَ عَلَيْهِ ‏.‏

Molik ibn Avs ibn al-Hadason (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadi: Kun koʻtarilganda Umar (roziyallohu anhu) menga (odam) yubordi. Men u kishining oldiga keldim. U kishini soʻri ustida, toʻshamasiz (xurmo poʻstlogʻi toʻldirilgan) boʻyrasiga yastanib oʻtirgan holda topdim. Men kirganimda u: «Ey Mol (Molik), sening qavmingdan baʼzi xonadon ahli (Madinaga) ketma-ket kelishdi. Men ular haqida bir narsa (ato) berishni buyurdim. Bas, uni ular orasida taqsimlab ber», dedi. Men: «Buni mendan boshqaga buyursangiz (yaxshi boʻlardi)», dedim. U: «Ol uni», dedi. Soʻng uning oldiga Yarfaʼ kelib: «Ey amirul-moʻminin, Usmon ibn Affon, Abdurrahmon ibn Avf, az-Zubayr ibn al-Avvom va Saʼd ibn Abu Vaqqos (kirishi)ga (ruxsat bormi)?» dedi. U: «Ha», dedi va ularga izn berdi, ular kirdilar. Soʻng yana uning oldiga Yarfaʼ kelib: «Ey amirul-moʻminin, Abbos va Ali (kirishi)ga (ruxsat bormi)?» dedi. U: «Ha», dedi va ularga izn berdi, ular kirdilar. Shunda Abbos: «Ey amirul-moʻminin, men bilan mana shuning — yaʼni Alining — oramizda hukm qil», dedi. Ulardan baʼzilari: «Ha, ey amirul-moʻminin, ularning orasida hukm qil va ularga rahm qil», dedi. Molik ibn Avs aytdi: Menga shunday tasavvur boʻldiki, ular ikkovi (Ali bilan Abbos) oʻsha (Usmon, Abdurrahmon va boshqa) kishilarni shu maqsadda oldinroq yuborgan edilar. Umar (rahimahulloh): «Shoshmanglar», dedi. Soʻng oʻsha jamoaga yuzlanib: «Sizlardan izni bilan osmon va yer turadigan Alloh nomi bilan soʻrayman: bilasizmi, Rasululloh ﷺ: ‹Bizga voris boʻlinmaydi, biz qoldirgan narsa sadaqadir›, deganlar?» dedi. Ular: «Ha», dedilar. Soʻng Ali va Abbos (roziyallohu anhumo)ga yuzlanib: «Sizlar ikkovingizdan izni bilan osmon va yer turadigan Alloh nomi bilan soʻrayman: bilasizlarmi, Rasululloh ﷺ: ‹Bizga voris boʻlinmaydi, biz qoldirgan narsa sadaqadir›, deganlar?» dedi. Ular ikkovi: «Ha», dedilar. U (Umar) dedi: «Bas, Alloh Oʻz Rasuli ﷺni odamlardan birortasiga ato etmagan bir xususiyat bilan xoslagan. Alloh taolo: {Allohning ularning (mol-mulkidan) Oʻz Rasuliga qaytarib bergan (oʻljasi) uchun sizlar na ot va na tuya choptirdingiz. Lekin Alloh Oʻz paygʻambarlarini Oʻzi xohlagan kishilar ustidan gʻolib qiladi. Alloh har bir narsaga qodirdir} (Hashr 6) degan. Alloh Banun-Naziyr (mollarini) Oʻz Rasuliga (oʻlja qilib) qaytarib bergan edi. Allohga qasamki, u zot ﷺ uni sizlardan (afzal koʻrib) oʻzlariga olib qolmadilar va sizlarni qoldirib uni egallab olmadilar. Bas, Rasululloh ﷺ undan bir yillik nafaqani — yoki oʻzlarining nafaqasi va ahllarining bir yillik nafaqasini — olar, qolganini esa (umumiy musulmonlar) moliga oʻxshatib (Alloh yoʻliga) sarflar edilar.» Soʻng oʻsha jamoaga yuzlanib: «Sizlardan izni bilan osmon va yer turadigan Alloh nomi bilan soʻrayman: buni bilasizmi?» dedi. Ular: «Ha», dedilar. Soʻng Abbos va Ali (roziyallohu anhumo)ga yuzlanib: «Sizlar ikkovingizdan izni bilan osmon va yer turadigan Alloh nomi bilan soʻrayman: buni bilasizlarmi?» dedi. Ular ikkovi: «Ha», dedilar. «Rasululloh ﷺ vafot etganlarida, Abu Bakr: ‹Men Rasululloh ﷺning vorisi (oʻrinbosari)man›, dedi. Bas, sen va mana bu (Abbos) Abu Bakrning oldiga keldingiz — sen aka-ukangning oʻgʻlidan (yaʼni Paygʻambardan) merosingni, mana bu esa xotinining (Fotimaning) otasidan merosini soʻrab. Shunda Abu Bakr (rahimahulloh): ‹Rasululloh ﷺ: ‹Bizga voris boʻlinmaydi, biz qoldirgan narsa sadaqadir›, deganlar›, dedi. Alloh biladiki, u (Abu Bakr) rostgoʻy, yaxshilik qiluvchi, toʻgʻri yoʻldagi, haqqa ergashuvchi edi. Bas, uni (oʻsha mol ishini) Abu Bakr boshqardi. Abu Bakr vafot etganida, men: ‹Men Rasululloh ﷺning va Abu Bakrning vorisiman›, dedim va Alloh xohlagancha uni boshqardim. Soʻng sen va mana bu (Abbos) keldingiz, ikkovingiz birga va ikkovingizning ishingiz bitta edi. Sizlar uni mendan soʻradingiz. Men: ‹Agar xohlasangiz, uni sizlarga, Rasululloh ﷺ uni boshqargan yoʻsinda boshqarishingizga Allohning ahdi (zimmangizda) boʻlishi sharti bilan topshiraman›, dedim. Bas, uni mendan shu shart bilan oldingiz. Soʻng ikkovingiz oramda boshqacha (taqsim) hukm qilishimni soʻrab kelyapsizlar. Allohga qasamki, men oraingizda undan boshqacha hukm qilmayman, toki qiyomat qoim boʻlguncha. Agar uni (boshqarishga) ojizlik qilsangiz, uni menga qaytaringlar.» Abu Dovud aytdi: Ular ikkovi faqat uni oralarida ikki boʻlakka boʻlishini soʻragan edilar; Paygʻambar ﷺ: ‹Bizga voris boʻlinmaydi, biz qoldirgan narsa sadaqadir›, deganlarini bilmaganliklaridan emas. Chunki ular ikkovi faqat toʻgʻrini (haqni) talab qilardilar. Bas, Umar: «Men unga ‹taqsim› nomini bermayman, uni oʻz holicha qoldiraman», dedi.Молик ибн Авс ибн ал-Ҳадасон (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинади: Кун кўтарилганда Умар (розияллоҳу анҳу) менга (одам) юборди. Мен у кишининг олдига келдим. У кишини сўри устида, тўшамасиз (хурмо пўстлоғи тўлдирилган) бўйрасига ястаниб ўтирган ҳолда топдим. Мен кирганимда у: «Эй Мол (Молик), сенинг қавмингдан баъзи хонадон аҳли (Мадинага) кетма-кет келишди. Мен улар ҳақида бир нарса (ато) беришни буюрдим. Бас, уни улар орасида тақсимлаб бер», деди. Мен: «Буни мендан бошқага буюрсангиз (яхши бўларди)», дедим. У: «Ол уни», деди. Сўнг унинг олдига Ярфаъ келиб: «Эй амирул-мўминин, Усмон ибн Аффон, Абдурраҳмон ибн Авф, аз-Зубайр ибн ал-Аввом ва Саъд ибн Абу Ваққос (кириши)га (рухсат борми)?» деди. У: «Ҳа», деди ва уларга изн берди, улар кирдилар. Сўнг яна унинг олдига Ярфаъ келиб: «Эй амирул-мўминин, Аббос ва Али (кириши)га (рухсат борми)?» деди. У: «Ҳа», деди ва уларга изн берди, улар кирдилар. Шунда Аббос: «Эй амирул-мўминин, мен билан мана шунинг — яъни Алининг — орамизда ҳукм қил», деди. Улардан баъзилари: «Ҳа, эй амирул-мўминин, уларнинг орасида ҳукм қил ва уларга раҳм қил», деди. Молик ибн Авс айтди: Менга шундай тасаввур бўлдики, улар иккови (Али билан Аббос) ўша (Усмон, Абдурраҳмон ва бошқа) кишиларни шу мақсадда олдинроқ юборган эдилар. Умар (раҳимаҳуллоҳ): «Шошманглар», деди. Сўнг ўша жамоага юзланиб: «Сизлардан изни билан осмон ва ер турадиган Аллоҳ номи билан сўрайман: биласизми, Расулуллоҳ ﷺ: ‹Бизга ворис бўлинмайди, биз қолдирган нарса садақадир›, деганлар?» деди. Улар: «Ҳа», дедилар. Сўнг Али ва Аббос (розияллоҳу анҳумо)га юзланиб: «Сизлар икковингиздан изни билан осмон ва ер турадиган Аллоҳ номи билан сўрайман: биласизларми, Расулуллоҳ ﷺ: ‹Бизга ворис бўлинмайди, биз қолдирган нарса садақадир›, деганлар?» деди. Улар иккови: «Ҳа», дедилар. У (Умар) деди: «Бас, Аллоҳ Ўз Расули ﷺни одамлардан бирортасига ато этмаган бир хусусият билан хослаган. Аллоҳ таоло: {Аллоҳнинг уларнинг (мол-мулкидан) Ўз Расулига қайтариб берган (ўлжаси) учун сизлар на от ва на туя чоптирдингиз. Лекин Аллоҳ Ўз пайғамбарларини Ўзи хоҳлаган кишилар устидан ғолиб қилади. Аллоҳ ҳар бир нарсага қодирдир} (Ҳашр 6) деган. Аллоҳ Банун-Назийр (молларини) Ўз Расулига (ўлжа қилиб) қайтариб берган эди. Аллоҳга қасамки, у зот ﷺ уни сизлардан (афзал кўриб) ўзларига олиб қолмадилар ва сизларни қолдириб уни эгаллаб олмадилар. Бас, Расулуллоҳ ﷺ ундан бир йиллик нафақани — ёки ўзларининг нафақаси ва аҳлларининг бир йиллик нафақасини — олар, қолганини эса (умумий мусулмонлар) молига ўхшатиб (Аллоҳ йўлига) сарфлар эдилар.» Сўнг ўша жамоага юзланиб: «Сизлардан изни билан осмон ва ер турадиган Аллоҳ номи билан сўрайман: буни биласизми?» деди. Улар: «Ҳа», дедилар. Сўнг Аббос ва Али (розияллоҳу анҳумо)га юзланиб: «Сизлар икковингиздан изни билан осмон ва ер турадиган Аллоҳ номи билан сўрайман: буни биласизларми?» деди. Улар иккови: «Ҳа», дедилар. «Расулуллоҳ ﷺ вафот этганларида, Абу Бакр: ‹Мен Расулуллоҳ ﷺнинг вориси (ўринбосари)ман›, деди. Бас, сен ва мана бу (Аббос) Абу Бакрнинг олдига келдингиз — сен ака-укангнинг ўғлидан (яъни Пайғамбардан) меросингни, мана бу эса хотинининг (Фотиманинг) отасидан меросини сўраб. Шунда Абу Бакр (раҳимаҳуллоҳ): ‹Расулуллоҳ ﷺ: ‹Бизга ворис бўлинмайди, биз қолдирган нарса садақадир›, деганлар›, деди. Аллоҳ биладики, у (Абу Бакр) ростгўй, яхшилик қилувчи, тўғри йўлдаги, ҳаққа эргашувчи эди. Бас, уни (ўша мол ишини) Абу Бакр бошқарди. Абу Бакр вафот этганида, мен: ‹Мен Расулуллоҳ ﷺнинг ва Абу Бакрнинг ворисиман›, дедим ва Аллоҳ хоҳлаганча уни бошқардим. Сўнг сен ва мана бу (Аббос) келдингиз, икковингиз бирга ва икковингизнинг ишингиз битта эди. Сизлар уни мендан сўрадингиз. Мен: ‹Агар хоҳласангиз, уни сизларга, Расулуллоҳ ﷺ уни бошқарган йўсинда бошқаришингизга Аллоҳнинг аҳди (зиммангизда) бўлиши шарти билан топшираман›, дедим. Бас, уни мендан шу шарт билан олдингиз. Сўнг икковингиз орамда бошқача (тақсим) ҳукм қилишимни сўраб келяпсизлар. Аллоҳга қасамки, мен ораингизда ундан бошқача ҳукм қилмайман, токи қиёмат қоим бўлгунча. Агар уни (бошқаришга) ожизлик қилсангиз, уни менга қайтаринглар.» Абу Довуд айтди: Улар иккови фақат уни ораларида икки бўлакка бўлишини сўраган эдилар; Пайғамбар ﷺ: ‹Бизга ворис бўлинмайди, биз қолдирган нарса садақадир›, деганларини билмаганликларидан эмас. Чунки улар иккови фақат тўғрини (ҳақни) талаб қилардилар. Бас, Умар: «Мен унга ‹тақсим› номини бермайман, уни ўз ҳолича қолдираман», деди.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عُبَيْدٍ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ ثَوْرٍ، عَنْ مَعْمَرٍ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ مَالِكِ بْنِ أَوْسٍ، بِهَذِهِ الْقِصَّةِ قَالَ وَهُمَا - يَعْنِي عَلِيًّا وَالْعَبَّاسَ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُمَا - يَخْتَصِمَانِ فِيمَا أَفَاءَ اللَّهُ عَلَى رَسُولِهِ مِنْ أَمْوَالِ بَنِي النَّضِيرِ ‏.‏ قَالَ أَبُو دَاوُدَ أَرَادَ أَنْ لاَ يُوقِعَ عَلَيْهِ اسْمَ قَسْمٍ ‏.‏

Molik ibn Avs (rahimahulloh)dan shu qissa rivoyat qilinadi. U dedi: Ular ikkovi — yaʼni Ali va Abbos (roziyallohu anhumo) — Allohning Oʻz Rasuliga (oʻlja qilib) qaytarib bergan Banun-Naziyr mollari haqida bahslashayotgan edilar. Abu Dovud aytdi: U (Umar) unga ‹taqsim› nomi tushmasligini xohladi.Молик ибн Авс (раҳимаҳуллоҳ)дан шу қисса ривоят қилинади. У деди: Улар иккови — яъни Али ва Аббос (розияллоҳу анҳумо) — Аллоҳнинг Ўз Расулига (ўлжа қилиб) қайтариб берган Банун-Назийр моллари ҳақида баҳслашаётган эдилар. Абу Довуд айтди: У (Умар) унга ‹тақсим› номи тушмаслигини хоҳлади.

حَدَّثَنَا عُثْمَانُ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، وَأَحْمَدُ بْنُ عَبْدَةَ، - الْمَعْنَى - أَنَّ سُفْيَانَ بْنَ عُيَيْنَةَ، أَخْبَرَهُمْ عَنْ عَمْرِو بْنِ دِينَارٍ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ مَالِكِ بْنِ أَوْسِ بْنِ الْحَدَثَانِ، عَنْ عُمَرَ، قَالَ كَانَتْ أَمْوَالُ بَنِي النَّضِيرِ مِمَّا أَفَاءَ اللَّهُ عَلَى رَسُولِهِ مِمَّا لَمْ يُوجِفِ الْمُسْلِمُونَ عَلَيْهِ بِخَيْلٍ وَلاَ رِكَابٍ كَانَتْ لِرَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم خَالِصًا يُنْفِقُ عَلَى أَهْلِ بَيْتِهِ - قَالَ ابْنُ عَبْدَةَ يُنْفِقُ عَلَى أَهْلِهِ قُوتَ سَنَةٍ - فَمَا بَقِيَ جُعِلَ فِي الْكُرَاعِ وَعُدَّةً فِي سَبِيلِ اللَّهِ عَزَّ وَجَلَّ قَالَ ابْنُ عَبْدَةَ فِي الْكُرَاعِ وَالسِّلاَحِ ‏.‏

Umar (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Banun-Naziyr mollari Allohning Oʻz Rasuliga (oʻlja qilib) qaytarib bergan, musulmonlar uning uchun na ot va na tuya choptirmagan narsalardan edi. U Rasululloh ﷺga xos boʻlib, u zot ﷺ undan oʻz ahli baytiga sarflar edilar — Ibn Abda (rivoyatida): «Oʻz ahliga bir yillik ozuqani sarflar edilar», dedi. Qolganini esa ot-ulov va Aziz va Jalil Allohning yoʻlidagi (jang) jihozi uchun ajratar edilar. Ibn Abda: «Ot-ulov va qurol-yarogʻ uchun», dedi.Умар (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Банун-Назийр моллари Аллоҳнинг Ўз Расулига (ўлжа қилиб) қайтариб берган, мусулмонлар унинг учун на от ва на туя чоптирмаган нарсалардан эди. У Расулуллоҳ ﷺга хос бўлиб, у зот ﷺ ундан ўз аҳли байтига сарфлар эдилар — Ибн Абда (ривоятида): «Ўз аҳлига бир йиллик озуқани сарфлар эдилар», деди. Қолганини эса от-улов ва Азиз ва Жалил Аллоҳнинг йўлидаги (жанг) жиҳози учун ажратар эдилар. Ибн Абда: «От-улов ва қурол-яроғ учун», деди.

حَدَّثَنَا مُسَدَّدٌ، حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، أَخْبَرَنَا أَيُّوبُ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، قَالَ قَالَ عُمَرُ ‏{‏ وَمَا أَفَاءَ اللَّهُ عَلَى رَسُولِهِ مِنْهُمْ فَمَا أَوْجَفْتُمْ عَلَيْهِ مِنْ خَيْلٍ وَلاَ رِكَابٍ ‏}‏ ‏.‏ قَالَ الزُّهْرِيُّ قَالَ عُمَرُ هَذِهِ لِرَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم خَاصَّةً قُرَى عُرَيْنَةَ فَدَكَ وَكَذَا وَكَذَا ‏{‏ مَا أَفَاءَ اللَّهُ عَلَى رَسُولِهِ مِنْ أَهْلِ الْقُرَى فَلِلَّهِ وَلِلرَّسُولِ وَلِذِي الْقُرْبَى وَالْيَتَامَى وَالْمَسَاكِينِ وَابْنِ السَّبِيلِ ‏}‏ وَ لِلْفُقَرَاءِ الَّذِينَ أُخْرِجُوا مِنْ دِيَارِهِمْ وَأَمْوَالِهِمْ وَالَّذِينَ تَبَوَّءُوا الدَّارَ وَالإِيمَانَ مِنْ قَبْلِهِمْ ‏.‏ وَالَّذِينَ جَاءُوا مِنْ بَعْدِهِمْ فَاسْتَوْعَبَتْ هَذِهِ الآيَةُ النَّاسَ فَلَمْ يَبْقَ أَحَدٌ مِنَ الْمُسْلِمِينَ إِلاَّ لَهُ فِيهَا حَقٌّ ‏.‏ قَالَ أَيُّوبُ أَوْ قَالَ حَظٌّ إِلاَّ بَعْضَ مَنْ تَمْلِكُونَ مِنْ أَرِقَّائِكُمْ ‏.‏

az-Zuhriy (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadi. U dedi: Umar (roziyallohu anhu): {Allohning ularning (mol-mulkidan) Oʻz Rasuliga qaytarib bergan (oʻljasi) uchun sizlar na ot va na tuya choptirdingiz} (Hashr 6) (oyatini oʻqib) dedi. az-Zuhriy aytdi: Umar dedi: «Bu — Urayna qishloqlari, Fadak va boshqalar — Rasululloh ﷺga xosdir. {Allohning qishloq ahlidan Oʻz Rasuliga qaytarib bergan (oʻljasi) — Allohga, Rasulga, qarindoshlarga, yetimlarga, miskinlarga va yoʻlovchiga (oid)dir} (Hashr 7), va ‹oʻz diyorlari hamda mollaridan chiqarilgan faqirlarga, ulardan oldin (Madina) diyorida va imonda makon tutganlarga, hamda ulardan keyin kelganlarga (oiddir)›. Bas, bu oyat (barcha) odamlarni qamrab oldi, musulmonlardan birorta ham kishi qolmadiki, illo unda uning haqqi boʻlsa.» Ayyub aytdi: Yoki u (Umar): «Ulushi (boʻlsa), faqat sizlar egalik qiladigan baʼzi qullaringizdan boshqa (har kim uchun haq bordir)», dedi.аз-Зуҳрий (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинади. У деди: Умар (розияллоҳу анҳу): {Аллоҳнинг уларнинг (мол-мулкидан) Ўз Расулига қайтариб берган (ўлжаси) учун сизлар на от ва на туя чоптирдингиз} (Ҳашр 6) (оятини ўқиб) деди. аз-Зуҳрий айтди: Умар деди: «Бу — Урайна қишлоқлари, Фадак ва бошқалар — Расулуллоҳ ﷺга хосдир. {Аллоҳнинг қишлоқ аҳлидан Ўз Расулига қайтариб берган (ўлжаси) — Аллоҳга, Расулга, қариндошларга, етимларга, мискинларга ва йўловчига (оид)дир} (Ҳашр 7), ва ‹ўз диёрлари ҳамда молларидан чиқарилган фақирларга, улардан олдин (Мадина) диёрида ва имонда макон тутганларга, ҳамда улардан кейин келганларга (оиддир)›. Бас, бу оят (барча) одамларни қамраб олди, мусулмонлардан бирорта ҳам киши қолмадики, илло унда унинг ҳаққи бўлса.» Айюб айтди: Ёки у (Умар): «Улуши (бўлса), фақат сизлар эгалик қиладиган баъзи қулларингиздан бошқа (ҳар ким учун ҳақ бордир)», деди.

حَدَّثَنَا هِشَامُ بْنُ عَمَّارٍ، حَدَّثَنَا حَاتِمُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ، ح وَحَدَّثَنَا سُلَيْمَانُ بْنُ دَاوُدَ الْمَهْرِيُّ، أَخْبَرَنَا ابْنُ وَهْبٍ، أَخْبَرَنِي عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ مُحَمَّدٍ، ح وَحَدَّثَنَا نَصْرُ بْنُ عَلِيٍّ، حَدَّثَنَا صَفْوَانُ بْنُ عِيسَى، - وَهَذَا لَفْظُ حَدِيثِهِ - كُلُّهُمْ عَنْ أُسَامَةَ بْنِ زَيْدٍ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ مَالِكِ بْنِ أَوْسِ بْنِ الْحَدَثَانِ، قَالَ كَانَ فِيمَا احْتَجَّ بِهِ عُمَرُ رضى الله عنه أَنَّهُ قَالَ كَانَتْ لِرَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ثَلاَثُ صَفَايَا بَنُو النَّضِيرِ وَخَيْبَرُ وَفَدَكُ فَأَمَّا بَنُو النَّضِيرِ فَكَانَتْ حُبْسًا لِنَوَائِبِهِ وَأَمَّا فَدَكُ فَكَانَتْ حُبْسًا لأَبْنَاءِ السَّبِيلِ وَأَمَّا خَيْبَرُ فَجَزَّأَهَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ثَلاَثَةَ أَجْزَاءٍ جُزْءَيْنِ بَيْنَ الْمُسْلِمِينَ وَجُزْءًا نَفَقَةً لأَهْلِهِ فَمَا فَضَلَ عَنْ نَفَقَةِ أَهْلِهِ جَعَلَهُ بَيْنَ فُقَرَاءِ الْمُهَاجِرِينَ ‏.‏

Umar (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Umar (oʻz soʻzini) dalil qilib keltirgan narsalardan biri shu ediki, u dedi: Rasululloh ﷺning uchta safiy (maxsus tanlangan mulk)lari bor edi: Banun-Naziyr, Xaybar va Fadak. Banun-Naziyr esa u zot ﷺning (zarur) ehtiyojlari uchun saqlangan (vaqf) edi; Fadak esa yoʻlovchilar (ibn sabil) uchun saqlangan edi; Xaybarni esa Rasululloh ﷺ uch boʻlakka boʻldilar: ikki boʻlagini musulmonlar orasida (taqsimladilar), bir boʻlagini esa oʻz ahllariga nafaqa qildilar. Ahllarining nafaqasidan ortib qolganini esa muhojirlarning faqirlari orasida (taqsimlab) berar edilar.Умар (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Умар (ўз сўзини) далил қилиб келтирган нарсалардан бири шу эдики, у деди: Расулуллоҳ ﷺнинг учта сафий (махсус танланган мулк)лари бор эди: Банун-Назийр, Хайбар ва Фадак. Банун-Назийр эса у зот ﷺнинг (зарур) эҳтиёжлари учун сақланган (вақф) эди; Фадак эса йўловчилар (ибн сабил) учун сақланган эди; Хайбарни эса Расулуллоҳ ﷺ уч бўлакка бўлдилар: икки бўлагини мусулмонлар орасида (тақсимладилар), бир бўлагини эса ўз аҳлларига нафақа қилдилар. Аҳлларининг нафақасидан ортиб қолганини эса муҳожирларнинг фақирлари орасида (тақсимлаб) берар эдилар.

حَدَّثَنَا يَزِيدُ بْنُ خَالِدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَوْهَبٍ الْهَمْدَانِيُّ، حَدَّثَنَا اللَّيْثُ بْنُ سَعْدٍ، عَنْ عُقَيْلِ بْنِ خَالِدٍ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ عُرْوَةَ بْنِ الزُّبَيْرِ، عَنْ عَائِشَةَ، زَوْجِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم أَنَّهَا أَخْبَرَتْهُ أَنَّ فَاطِمَةَ بِنْتَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَرْسَلَتْ إِلَى أَبِي بَكْرٍ الصِّدِّيقِ رضى الله عنه تَسْأَلُهُ مِيرَاثَهَا مِنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم مِمَّا أَفَاءَ اللَّهُ عَلَيْهِ بِالْمَدِينَةِ وَفَدَكَ وَمَا بَقِيَ مِنْ خُمُسِ خَيْبَرَ ‏.‏ فَقَالَ أَبُو بَكْرٍ إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ لاَ نُورَثُ مَا تَرَكْنَا صَدَقَةٌ إِنَّمَا يَأْكُلُ آلُ مُحَمَّدٍ مِنْ هَذَا الْمَالِ ‏"‏ ‏.‏ وَإِنِّي وَاللَّهِ لاَ أُغَيِّرُ شَيئًا مِنْ صَدَقَةِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَنْ حَالِهَا الَّتِي كَانَتْ عَلَيْهِ فِي عَهْدِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَلأَعْمَلَنَّ فِيهَا بِمَا عَمِلَ بِهِ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَأَبَى أَبُو بَكْرٍ رضى الله عنه أَنْ يَدْفَعَ إِلَى فَاطِمَةَ عَلَيْهَا السَّلاَمُ مِنْهَا شَيْئًا ‏.‏

Paygʻambar ﷺning zavjalari Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺning qizlari Fotima (roziyallohu anho) Abu Bakr as-Siddiq (roziyallohu anhu)ga (odam) yuborib, undan Rasululloh ﷺdan qolgan merosini — Allohning u zotga Madinada (oʻlja qilib) qaytarib bergan (mollari), Fadak va Xaybar xumusidan qolganidan — soʻradi. Shunda Abu Bakr: «Albatta, Rasululloh ﷺ: ‹Bizga voris boʻlinmaydi, biz qoldirgan narsa sadaqadir. Muhammadning oilasi faqat shu moldan yeydi›, deganlar. Allohga qasamki, men Rasululloh ﷺning sadaqasidan biror narsani Rasululloh ﷺning davrida boʻlgan holatidan oʻzgartirmayman va unda Rasululloh ﷺ amal qilgan narsa bilan amal qilaman», dedi. Bas, Abu Bakr (roziyallohu anhu) Fotima (alayhassalom)ga undan biror narsa berishdan bosh tortdi.Пайғамбар ﷺнинг завжалари Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺнинг қизлари Фотима (розияллоҳу анҳо) Абу Бакр ас-Сиддиқ (розияллоҳу анҳу)га (одам) юбориб, ундан Расулуллоҳ ﷺдан қолган меросини — Аллоҳнинг у зотга Мадинада (ўлжа қилиб) қайтариб берган (моллари), Фадак ва Хайбар хумусидан қолганидан — сўради. Шунда Абу Бакр: «Албатта, Расулуллоҳ ﷺ: ‹Бизга ворис бўлинмайди, биз қолдирган нарса садақадир. Муҳаммаднинг оиласи фақат шу молдан ейди›, деганлар. Аллоҳга қасамки, мен Расулуллоҳ ﷺнинг садақасидан бирор нарсани Расулуллоҳ ﷺнинг даврида бўлган ҳолатидан ўзгартирмайман ва унда Расулуллоҳ ﷺ амал қилган нарса билан амал қиламан», деди. Бас, Абу Бакр (розияллоҳу анҳу) Фотима (алайҳассалом)га ундан бирор нарса беришдан бош тортди.

حَدَّثَنَا عَمْرُو بْنُ عُثْمَانَ الْحِمْصِيُّ، حَدَّثَنَا أَبِي، حَدَّثَنَا شُعَيْبُ بْنُ أَبِي حَمْزَةَ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، حَدَّثَنِي عُرْوَةُ بْنُ الزُّبَيْرِ، أَنَّ عَائِشَةَ، زَوْجَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم أَخْبَرَتْهُ بِهَذَا الْحَدِيثِ قَالَ وَفَاطِمَةُ عَلَيْهَا السَّلاَمُ حِينَئِذٍ تَطْلُبُ صَدَقَةَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم الَّتِي بِالْمَدِينَةِ وَفَدَكَ وَمَا بَقِيَ مِنْ خُمُسِ خَيْبَرَ ‏.‏ قَالَتْ عَائِشَةُ رضى الله عنها فَقَالَ أَبُو بَكْرٍ رضى الله عنه إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ لاَ نُورَثُ مَا تَرَكْنَا صَدَقَةٌ وَإِنَّمَا يَأْكُلُ آلُ مُحَمَّدٍ فِي هَذَا الْمَالِ ‏"‏ ‏.‏ يَعْنِي مَالَ اللَّهِ لَيْسَ لَهُمْ أَنْ يَزِيدُوا عَلَى الْمَأْكَلِ ‏.‏

Paygʻambar ﷺning zavjalari Oisha (roziyallohu anho)dan shu hadis rivoyat qilinadi. U (Urva) dedi: Fotima (alayhassalom) oʻsha paytda Rasululloh ﷺning Madinadagi sadaqasini, Fadakni va Xaybar xumusidan qolganini talab qilayotgan edi. Oisha (roziyallohu anho) dedi: Abu Bakr (roziyallohu anhu): «Albatta, Rasululloh ﷺ: ‹Bizga voris boʻlinmaydi, biz qoldirgan narsa sadaqadir. Muhammadning oilasi faqat shu moldan yeydi›, deganlar», dedi — yaʼni Allohning molidan; ularning yeyish (ehtiyoji)dan ortiqcha olishga haqlari yoʻq.Пайғамбар ﷺнинг завжалари Оиша (розияллоҳу анҳо)дан шу ҳадис ривоят қилинади. У (Урва) деди: Фотима (алайҳассалом) ўша пайтда Расулуллоҳ ﷺнинг Мадинадаги садақасини, Фадакни ва Хайбар хумусидан қолганини талаб қилаётган эди. Оиша (розияллоҳу анҳо) деди: Абу Бакр (розияллоҳу анҳу): «Албатта, Расулуллоҳ ﷺ: ‹Бизга ворис бўлинмайди, биз қолдирган нарса садақадир. Муҳаммаднинг оиласи фақат шу молдан ейди›, деганлар», деди — яъни Аллоҳнинг молидан; уларнинг ейиш (эҳтиёжи)дан ортиқча олишга ҳақлари йўқ.

حَدَّثَنَا حَجَّاجُ بْنُ أَبِي يَعْقُوبَ، حَدَّثَنَا يَعْقُوبُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ بْنِ سَعْدٍ، حَدَّثَنَا أَبِي، عَنْ صَالِحٍ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، قَالَ أَخْبَرَنِي عُرْوَةُ، أَنَّ عَائِشَةَ، رضى الله عنها أَخْبَرَتْهُ بِهَذَا الْحَدِيثِ، قَالَ فِيهِ فَأَبَى أَبُو بَكْرٍ رضى الله عنه عَلَيْهَا ذَلِكَ وَقَالَ لَسْتُ تَارِكًا شَيْئًا كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَعْمَلُ بِهِ إِلاَّ عَمِلْتُ بِهِ إِنِّي أَخْشَى إِنْ تَرَكْتُ شَيْئًا مِنْ أَمْرِهِ أَنْ أَزِيغَ فَأَمَّا صَدَقَتُهُ بِالْمَدِينَةِ فَدَفَعَهَا عُمَرُ إِلَى عَلِيٍّ وَعَبَّاسٍ رضى الله عنهم فَغَلَبَهُ عَلِيٌّ عَلَيْهَا وَأَمَّا خَيْبَرُ وَفَدَكُ فَأَمْسَكَهُمَا عُمَرُ وَقَالَ هُمَا صَدَقَةُ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم كَانَتَا لِحُقُوقِهِ الَّتِي تَعْرُوهُ وَنَوَائِبِهِ وَأَمْرُهُمَا إِلَى مَنْ وَلِيَ الأَمْرَ ‏.‏ قَالَ فَهُمَا عَلَى ذَلِكَ إِلَى الْيَوْمِ ‏.‏

Urva (rahimahulloh) aytadiki, Oisha (roziyallohu anho) unga bu hadisni xabar qildi va shu hadis ichida shunday dedi: Abu Bakr (roziyallohu anhu) unga buni berishdan bosh tortib, dedi: «Rasululloh ﷺ qilib turgan biror ishni men tark etmasdan, albatta uni bajaraman. Chunki men u zotning ishlaridan biror narsani tark etsam, (haq yoʻldan) togʻib ketishimdan qoʻrqaman.» Madinadagi sadaqasiga kelsak, Umar uni Ali va Abbos (roziyallohu anhum)ga topshirdi, ammo Ali unda gʻolib boʻldi. Xaybar bilan Fadakka kelsak, Umar ularni oʻz qoʻlida ushlab qoldi va dedi: «Bu ikkalasi Rasululloh ﷺning sadaqasidir; u zotga yuz beradigan haqlari va ehtiyojlari uchun edi. Bularning ishi esa ish boshiga oʻtgan kishining ixtiyorida boʻladi.» (Urva) dedi: Bas, bu ikkalasi shu kungacha ana shu holatda turibdi.Урва (раҳимаҳуллоҳ) айтадики, Оиша (розияллоҳу анҳо) унга бу ҳадисни хабар қилди ва шу ҳадис ичида шундай деди: Абу Бакр (розияллоҳу анҳу) унга буни беришдан бош тортиб, деди: «Расулуллоҳ ﷺ қилиб турган бирор ишни мен тарк этмасдан, албатта уни бажараман. Чунки мен у зотнинг ишларидан бирор нарсани тарк этсам, (ҳақ йўлдан) тоғиб кетишимдан қўрқаман.» Мадинадаги садақасига келсак, Умар уни Али ва Аббос (розияллоҳу анҳум)га топширди, аммо Али унда ғолиб бўлди. Хайбар билан Фадакка келсак, Умар уларни ўз қўлида ушлаб қолди ва деди: «Бу иккаласи Расулуллоҳ ﷺнинг садақасидир; у зотга юз берадиган ҳақлари ва эҳтиёжлари учун эди. Буларнинг иши эса иш бошига ўтган кишининг ихтиёрида бўлади.» (Урва) деди: Бас, бу иккаласи шу кунгача ана шу ҳолатда турибди.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عُبَيْدٍ، حَدَّثَنَا ابْنُ ثَوْرٍ، عَنْ مَعْمَرٍ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، فِي قَوْلِهِ ‏{‏ فَمَا أَوْجَفْتُمْ عَلَيْهِ مِنْ خَيْلٍ وَلاَ رِكَابٍ ‏}‏ قَالَ صَالَحَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم أَهْلَ فَدَكَ وَقُرًى قَدْ سَمَّاهَا لاَ أَحْفَظُهَا وَهُوَ مُحَاصِرٌ قَوْمًا آخَرِينَ فَأَرْسَلُوا إِلَيْهِ بِالصُّلْحِ قَالَ ‏{‏ فَمَا أَوْجَفْتُمْ عَلَيْهِ مِنْ خَيْلٍ وَلاَ رِكَابٍ ‏}‏ يَقُولُ بِغَيْرِ قِتَالٍ قَالَ الزُّهْرِيُّ وَكَانَتْ بَنُو النَّضِيرِ لِلنَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم خَالِصًا لَمْ يَفْتَحُوهَا عَنْوَةً افْتَتَحُوهَا عَلَى صُلْحٍ فَقَسَمَهَا النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم بَيْنَ الْمُهَاجِرِينَ لَمْ يُعْطِ الأَنْصَارَ مِنْهَا شَيْئًا إِلاَّ رَجُلَيْنِ كَانَتْ بِهِمَا حَاجَةٌ ‏.‏

az-Zuhriy (rahimahulloh)dan, Allohning {Sizlar bunga ot ham, tuya ham yugurtirmagan edingiz} (Hashr 6) degan soʻzi haqida (soʻraladi): Nabiy ﷺ Fadak ahli bilan va men yodlay olmagan, ammo u nomlab bergan (bir nechta) qishloq ahli bilan sulh tuzdi; u zot boshqa bir qavmni qamal qilib turgan edilar, shunda ular u zotga sulh (xohlab) odam yuborishdi. Alloh: {Sizlar bunga ot ham, tuya ham yugurtirmagan edingiz} dedi, yaʼni jangsiz (degani), dedi. az-Zuhriy dedi: Banu Nazir esa Nabiy ﷺ uchun xolis (mol) edi; ular uni kuch bilan ochmagan, balki sulh asosida ochishgan edi. Bas, Nabiy ﷺ uni muhojirlar oʻrtasida taqsimlab, ansorlarga undan hech narsa bermadilar, faqat ehtiyoji boʻlgan ikki kishidan boshqaga (bermadilar).аз-Зуҳрий (раҳимаҳуллоҳ)дан, Аллоҳнинг {Сизлар бунга от ҳам, туя ҳам югуртирмаган эдингиз} (Ҳашр 6) деган сўзи ҳақида (сўралади): Набий ﷺ Фадак аҳли билан ва мен ёдлай олмаган, аммо у номлаб берган (бир нечта) қишлоқ аҳли билан сулҳ тузди; у зот бошқа бир қавмни қамал қилиб турган эдилар, шунда улар у зотга сулҳ (хоҳлаб) одам юборишди. Аллоҳ: {Сизлар бунга от ҳам, туя ҳам югуртирмаган эдингиз} деди, яъни жангсиз (дегани), деди. аз-Зуҳрий деди: Бану Назир эса Набий ﷺ учун холис (мол) эди; улар уни куч билан очмаган, балки сулҳ асосида очишган эди. Бас, Набий ﷺ уни муҳожирлар ўртасида тақсимлаб, ансорларга ундан ҳеч нарса бермадилар, фақат эҳтиёжи бўлган икки кишидан бошқага (бермадилар).

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الْجَرَّاحِ، حَدَّثَنَا جَرِيرٌ، عَنِ الْمُغِيرَةِ، قَالَ جَمَعَ عُمَرُ بْنُ عَبْدِ الْعَزِيزِ بَنِي مَرْوَانَ حِينَ اسْتُخْلِفَ فَقَالَ إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم كَانَتْ لَهُ فَدَكُ فَكَانَ يُنْفِقُ مِنْهَا وَيَعُودُ مِنْهَا عَلَى صَغِيرِ بَنِي هَاشِمٍ وَيُزَوِّجُ مِنْهَا أَيِّمَهُمْ وَإِنَّ فَاطِمَةَ سَأَلَتْهُ أَنْ يَجْعَلَهَا لَهَا فَأَبَى فَكَانَتْ كَذَلِكَ فِي حَيَاةِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم حَتَّى مَضَى لِسَبِيلِهِ فَلَمَّا أَنْ وَلِيَ أَبُو بَكْرٍ رضى الله عنه عَمِلَ فِيهَا بِمَا عَمِلَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم فِي حَيَاتِهِ حَتَّى مَضَى لِسَبِيلِهِ فَلَمَّا أَنْ وَلِيَ عُمَرُ عَمِلَ فِيهَا بِمِثْلِ مَا عَمِلاَ حَتَّى مَضَى لِسَبِيلِهِ ثُمَّ أَقْطَعَهَا مَرْوَانُ ثُمَّ صَارَتْ لِعُمَرَ بْنِ عَبْدِ الْعَزِيزِ قَالَ - يَعْنِي عُمَرَ بْنَ عَبْدِ الْعَزِيزِ - فَرَأَيْتُ أَمْرًا مَنَعَهُ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَاطِمَةَ عَلَيْهَا السَّلاَمُ لَيْسَ لِي بِحَقٍّ وَأَنَا أُشْهِدُكُمْ أَنِّي قَدْ رَدَدْتُهَا عَلَى مَا كَانَتْ يَعْنِي عَلَى عَهْدِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏.‏ قَالَ أَبُو دَاوُدَ وَلِيَ عُمَرُ بْنُ عَبْدِ الْعَزِيزِ الْخِلاَفَةَ وَغَلَّتُهُ أَرْبَعُونَ أَلْفَ دِينَارٍ وَتُوُفِّيَ وَغَلَّتُهُ أَرْبَعُمِائَةِ دِينَارٍ وَلَوْ بَقِيَ لَكَانَ أَقَلَّ ‏.‏

Mugʻiyra (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadi: Umar ibn Abdulaziz (rahimahulloh) xalifa qilinganida Marvon avlodini yigʻib, dedi: «Rasululloh ﷺning Fadak (yeri) bor edi; u zot undan (mol) sarflar, undan Banu Hoshimning kichiklariga yordam berar va undan ularning beva-bekasini turmushga chiqarar edilar. Fotima (roziyallohu anho) undan uni oʻziga berishini soʻragan edi, ammo u zot bosh tortdilar. U Rasululloh ﷺning hayotlari davomida shu holatda turdi, toki u zot oʻz yoʻllariga (vafotga) oʻtdilar. Soʻngra Abu Bakr (roziyallohu anhu) ish boshiga oʻtganida, unda Nabiy ﷺ hayotlarida qilgan ishni qildi, toki u oʻz yoʻliga oʻtdi. Soʻngra Umar ish boshiga oʻtganida, unda u ikkisi qilgan ishni qildi, toki u oʻz yoʻliga oʻtdi. Soʻngra Marvon uni (oʻziga) qasr qildi, keyin u Umar ibn Abdulazizga oʻtdi.» U, yaʼni Umar ibn Abdulaziz dedi: «Men Rasululloh ﷺ Fotima (alayhassalom)dan man qilgan bir ishni koʻrdim — u mening haqim emas. Men sizlarni guvoh qilamanki, men uni oʻzgargan holdan — yaʼni Rasululloh ﷺ davridagi holatiga qaytardim.» Abu Dovud dedi: Umar ibn Abdulaziz xalifalik qilganida uning gʻallasi (daromadi) qirq ming dinor edi; vafot etganida esa gʻallasi toʻrt yuz dinor edi; agar (yana) qolganida, undan ham kamroq boʻlar edi.Муғийра (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинади: Умар ибн Абдулазиз (раҳимаҳуллоҳ) халифа қилинганида Марвон авлодини йиғиб, деди: «Расулуллоҳ ﷺнинг Фадак (ери) бор эди; у зот ундан (мол) сарфлар, ундан Бану Ҳошимнинг кичикларига ёрдам берар ва ундан уларнинг бева-бекасини турмушга чиқарар эдилар. Фотима (розияллоҳу анҳо) ундан уни ўзига беришини сўраган эди, аммо у зот бош тортдилар. У Расулуллоҳ ﷺнинг ҳаётлари давомида шу ҳолатда турди, токи у зот ўз йўлларига (вафотга) ўтдилар. Сўнгра Абу Бакр (розияллоҳу анҳу) иш бошига ўтганида, унда Набий ﷺ ҳаётларида қилган ишни қилди, токи у ўз йўлига ўтди. Сўнгра Умар иш бошига ўтганида, унда у иккиси қилган ишни қилди, токи у ўз йўлига ўтди. Сўнгра Марвон уни (ўзига) қаср қилди, кейин у Умар ибн Абдулазизга ўтди.» У, яъни Умар ибн Абдулазиз деди: «Мен Расулуллоҳ ﷺ Фотима (алайҳассалом)дан ман қилган бир ишни кўрдим — у менинг ҳақим эмас. Мен сизларни гувоҳ қиламанки, мен уни ўзгарган ҳолдан — яъни Расулуллоҳ ﷺ давридаги ҳолатига қайтардим.» Абу Довуд деди: Умар ибн Абдулазиз халифалик қилганида унинг ғалласи (даромади) қирқ минг динор эди; вафот этганида эса ғалласи тўрт юз динор эди; агар (яна) қолганида, ундан ҳам камроқ бўлар эди.

حَدَّثَنَا عُثْمَانُ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْفُضَيْلِ، عَنِ الْوَلِيدِ بْنِ جُمَيْعٍ، عَنْ أَبِي الطُّفَيْلِ، قَالَ جَاءَتْ فَاطِمَةُ رضى الله عنها إِلَى أَبِي بَكْرٍ رضى الله عنه تَطْلُبُ مِيرَاثَهَا مِنَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ فَقَالَ أَبُو بَكْرٍ عَلَيْهِ السَّلاَمُ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏"‏ إِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَجَلَّ إِذَا أَطْعَمَ نَبِيًّا طُعْمَةً فَهِيَ لِلَّذِي يَقُومُ مِنْ بَعْدِهِ ‏"‏ ‏.‏

Abut-Tufayl (rahimahulloh) aytadiki, Fotima (roziyallohu anho) Abu Bakr (roziyallohu anhu)ning oldiga Nabiy ﷺdan qoladigan merosini soʻrab keldi. (Roviy) dedi: Shunda Abu Bakr (alayhissalom) dedi: «Men Rasululloh ﷺning: ‹Albatta, Alloh azza va jalla bir Nabiyga biror rizq bersa, u (Nabiy)dan keyin (ish boshiga) turadigan kishiga tegishlidir› deganlarini eshitganman.»Абут-Туфайл (раҳимаҳуллоҳ) айтадики, Фотима (розияллоҳу анҳо) Абу Бакр (розияллоҳу анҳу)нинг олдига Набий ﷺдан қоладиган меросини сўраб келди. (Ровий) деди: Шунда Абу Бакр (алайҳиссалом) деди: «Мен Расулуллоҳ ﷺнинг: ‹Албатта, Аллоҳ азза ва жалла бир Набийга бирор ризқ берса, у (Набий)дан кейин (иш бошига) турадиган кишига тегишлидир› деганларини эшитганман.»

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مَسْلَمَةَ، عَنْ مَالِكٍ، عَنْ أَبِي الزِّنَادِ، عَنِ الأَعْرَجِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ لاَ تَقْتَسِمُ وَرَثَتِي دِينَارًا مَا تَرَكْتُ بَعْدَ نَفَقَةِ نِسَائِي وَمُؤْنَةِ عَامِلِي فَهُوَ صَدَقَةٌ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو دَاوُدَ ‏"‏ مُؤْنَةِ عَامِلِي ‏"‏ ‏.‏ يَعْنِي أَكَرَةَ الأَرْضِ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ shunday dedilar: «Vorislarim bir dinorni ham boʻlishib olmaydilar. Men ayollarimning nafaqasi va ishchimning maoshidan keyin nimani qoldirsam, u sadaqadir.» Abu Dovud dedi: ‹ishchimning maoshi› — yer ishchilarini (yaʼni dehqonlarini) nazarda tutadi.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Набий ﷺ шундай дедилар: «Ворисларим бир динорни ҳам бўлишиб олмайдилар. Мен аёлларимнинг нафақаси ва ишчимнинг маошидан кейин нимани қолдирсам, у садақадир.» Абу Довуд деди: ‹ишчимнинг маоши› — ер ишчиларини (яъни деҳқонларини) назарда тутади.

حَدَّثَنَا عَمْرُو بْنُ مَرْزُوقٍ، أَخْبَرَنَا شُعْبَةُ، عَنْ عَمْرِو بْنِ مُرَّةَ، عَنْ أَبِي الْبَخْتَرِيِّ، قَالَ سَمِعْتُ حَدِيثًا، مِنْ رَجُلٍ فَأَعْجَبَنِي فَقُلْتُ اكْتُبْهُ لِي فَأَتَى بِهِ مَكْتُوبًا مُذَبَّرًا دَخَلَ الْعَبَّاسُ وَعَلِيٌّ عَلَى عُمَرَ وَعِنْدَهُ طَلْحَةُ وَالزُّبَيْرُ وَعَبْدُ الرَّحْمَنِ وَسَعْدٌ وَهُمَا يَخْتَصِمَانِ فَقَالَ عُمَرُ لِطَلْحَةَ وَالزُّبَيْرِ وَعَبْدِ الرَّحْمَنِ وَسَعْدٍ أَلَمْ تَعْلَمُوا أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ كُلُّ مَالِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم صَدَقَةٌ إِلاَّ مَا أَطْعَمَهُ أَهْلَهُ وَكَسَاهُمْ إِنَّا لاَ نُورَثُ ‏"‏ ‏.‏ قَالُوا بَلَى ‏.‏ قَالَ فَكَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يُنْفِقُ مِنْ مَالِهِ عَلَى أَهْلِهِ وَيَتَصَدَّقُ بِفَضْلِهِ ثُمَّ تُوُفِّيَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَوَلِيَهَا أَبُو بَكْرٍ سَنَتَيْنِ فَكَانَ يَصْنَعُ الَّذِي كَانَ يَصْنَعُ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏.‏ ثُمَّ ذَكَرَ شَيْئًا مِنْ حَدِيثِ مَالِكِ بْنِ أَوْسٍ ‏.‏

Abul-Baxtariy (rahimahulloh) aytadiki, men bir kishidan bir hadisni eshitdim, u menga yoqdi, shunda: «Buni menga yozib ber», dedim. U buni yozilgan, chiroyli tartibga solingan holda olib keldi: Abbos va Ali Umarning oldiga kirdilar, uning huzurida Talha, Zubayr, Abdurrahmon va Saʼd bor edi; (Abbos bilan Ali) bir-birlari bilan tortishar edilar. Shunda Umar Talha, Zubayr, Abdurrahmon va Saʼdga dedi: «Rasululloh ﷺ: ‹Nabiyning butun moli sadaqadir, faqat oilasiga yedirgani va kiydirganidan boshqasi; biz (Anbiyolarga) meros qolinmaydi› deganlarini bilmaysizlarmi?» Ular: «Ha (bilamiz)», dedilar. (Umar) dedi: Bas, Rasululloh ﷺ molidan oilasiga sarflar va ortgan qismini sadaqa qilar edilar. Soʻngra Rasululloh ﷺ vafot etdilar, bas, Abu Bakr ikki yil uning ishini boshqardi va Rasululloh ﷺ qilib turgan ishni qildi. Soʻngra (roviy) Molik ibn Avs hadisidan biror narsani zikr qildi.Абул-Бахтарий (раҳимаҳуллоҳ) айтадики, мен бир кишидан бир ҳадисни эшитдим, у менга ёқди, шунда: «Буни менга ёзиб бер», дедим. У буни ёзилган, чиройли тартибга солинган ҳолда олиб келди: Аббос ва Али Умарнинг олдига кирдилар, унинг ҳузурида Талҳа, Зубайр, Абдурраҳмон ва Саъд бор эди; (Аббос билан Али) бир-бирлари билан тортишар эдилар. Шунда Умар Талҳа, Зубайр, Абдурраҳмон ва Саъдга деди: «Расулуллоҳ ﷺ: ‹Набийнинг бутун моли садақадир, фақат оиласига едиргани ва кийдирганидан бошқаси; биз (Анбиёларга) мерос қолинмайди› деганларини билмайсизларми?» Улар: «Ҳа (биламиз)», дедилар. (Умар) деди: Бас, Расулуллоҳ ﷺ молидан оиласига сарфлар ва ортган қисмини садақа қилар эдилар. Сўнгра Расулуллоҳ ﷺ вафот этдилар, бас, Абу Бакр икки йил унинг ишини бошқарди ва Расулуллоҳ ﷺ қилиб турган ишни қилди. Сўнгра (ровий) Молик ибн Авс ҳадисидан бирор нарсани зикр қилди.

حَدَّثَنَا الْقَعْنَبِيُّ، عَنْ مَالِكٍ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ عُرْوَةَ، عَنْ عَائِشَةَ، أَنَّهَا قَالَتْ إِنَّ أَزْوَاجَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم حِينَ تُوُفِّيَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَرَدْنَ أَنْ يَبْعَثْنَ عُثْمَانَ بْنَ عَفَّانَ إِلَى أَبِي بَكْرٍ الصِّدِّيقِ فَيَسْأَلْنَهُ ثُمُنَهُنَّ مِنَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَقَالَتْ لَهُنَّ عَائِشَةُ أَلَيْسَ قَدْ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ لاَ نُورَثُ مَا تَرَكْنَا فَهُوَ صَدَقَةٌ ‏"‏ ‏.‏

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadiki, u shunday dedi: Rasululloh ﷺ vafot etganlarida, Nabiy ﷺning ayollari Usmon ibn Affonni Abu Bakr Siddiqning oldiga yuborib, Nabiy ﷺ(dan qoladigan meros)dan oʻzlarining sakkizdan bir ulushini soʻramoqchi boʻldilar. Shunda Oisha ularga dedi: «Rasululloh ﷺ: ‹Biz (Anbiyolarga) meros qolinmaydi, biz nima qoldirsak, u sadaqadir› demaganmidilar?»Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинадики, у шундай деди: Расулуллоҳ ﷺ вафот этганларида, Набий ﷺнинг аёллари Усмон ибн Аффонни Абу Бакр Сиддиқнинг олдига юбориб, Набий ﷺ(дан қоладиган мерос)дан ўзларининг саккиздан бир улушини сўрамоқчи бўлдилар. Шунда Оиша уларга деди: «Расулуллоҳ ﷺ: ‹Биз (Анбиёларга) мерос қолинмайди, биз нима қолдирсак, у садақадир› демаганмидилар?»

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى بْنِ فَارِسٍ، حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ حَمْزَةَ، حَدَّثَنَا حَاتِمُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ، عَنْ أُسَامَةَ بْنِ زَيْدٍ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، بِإِسْنَادِهِ نَحْوَهُ قُلْتُ أَلاَ تَتَّقِينَ اللَّهَ أَلَمْ تَسْمَعْنَ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏"‏ لاَ نُورَثُ مَا تَرَكْنَا فَهُوَ صَدَقَةٌ وَإِنَّمَا هَذَا الْمَالُ لآلِ مُحَمَّدٍ لِنَائِبَتِهِمْ وَلِضَيْفِهِمْ فَإِذَا مِتُّ فَهُوَ إِلَى مَنْ وَلِيَ الأَمْرَ مِنْ بَعْدِي ‏"‏ ‏.‏

Ibn Shihob (rahimahulloh)dan oʻz isnodi bilan shunga oʻxshash (rivoyat qilinadi), bu rivoyatda (shunday keladi): (Oisha) dedi: «Allohdan qoʻrqmaysizlarmi? Rasululloh ﷺning: ‹Biz (Anbiyolarga) meros qolinmaydi, biz nima qoldirsak, u sadaqadir. Bu mol faqat Muhammad oilasi uchun, ularning ehtiyojlari va mehmonlari uchundir. Men vafot etsam, u mendan keyin ish boshiga oʻtgan kishiga tegishli boʻladi› deganlarini eshitmadingizlarmi?»Ибн Шиҳоб (раҳимаҳуллоҳ)дан ўз исноди билан шунга ўхшаш (ривоят қилинади), бу ривоятда (шундай келади): (Оиша) деди: «Аллоҳдан қўрқмайсизларми? Расулуллоҳ ﷺнинг: ‹Биз (Анбиёларга) мерос қолинмайди, биз нима қолдирсак, у садақадир. Бу мол фақат Муҳаммад оиласи учун, уларнинг эҳтиёжлари ва меҳмонлари учундир. Мен вафот этсам, у мендан кейин иш бошига ўтган кишига тегишли бўлади› деганларини эшитмадингизларми?»

حَدَّثَنَا عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ عُمَرَ بْنِ مَيْسَرَةَ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ مَهْدِيٍّ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْمُبَارَكِ، عَنْ يُونُسَ بْنِ يَزِيدَ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، أَخْبَرَنِي سَعِيدُ بْنُ الْمُسَيَّبِ، أَخْبَرَنِي جُبَيْرُ بْنُ مُطْعِمٍ، أَنَّهُ جَاءَ هُوَ وَعُثْمَانُ بْنُ عَفَّانَ يُكَلِّمَانِ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِيمَا قَسَمَ مِنَ الْخُمُسِ بَيْنَ بَنِي هَاشِمٍ وَبَنِي الْمُطَّلِبِ فَقُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ قَسَمْتَ لإِخْوَانِنَا بَنِي الْمُطَّلِبِ وَلَمْ تُعْطِنَا شَيْئًا وَقَرَابَتُنَا وَقَرَابَتُهُمْ مِنْكَ وَاحِدَةٌ ‏.‏ فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ إِنَّمَا بَنُو هَاشِمٍ وَبَنُو الْمُطَّلِبِ شَىْءٌ وَاحِدٌ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ جُبَيْرٌ وَلَمْ يَقْسِمْ لِبَنِي عَبْدِ شَمْسٍ وَلاَ لِبَنِي نَوْفَلٍ مِنْ ذَلِكَ الْخُمُسِ كَمَا قَسَمَ لِبَنِي هَاشِمٍ وَبَنِي الْمُطَّلِبِ ‏.‏ قَالَ وَكَانَ أَبُو بَكْرٍ يَقْسِمُ الْخُمُسَ نَحْوَ قَسْمِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم غَيْرَ أَنَّهُ لَمْ يَكُنْ يُعْطِي قُرْبَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم مَا كَانَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم يُعْطِيهِمْ ‏.‏ قَالَ وَكَانَ عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ يُعْطِيهِمْ مِنْهُ وَعُثْمَانُ بَعْدَهُ ‏.‏

Jubayr ibn Mutʼim (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: U va Usmon ibn Affon Rasululloh ﷺning huzurlariga, u zot xumsni Banu Hoshim va Banu Muttalib oʻrtasida taqsimlagan masala haqida soʻzlashish uchun keldilar. Men: «Yo Rasululloh, siz birodarlarimiz Banu Muttalibga (ulush) taqsimladingiz, bizga esa hech narsa bermadingiz, holbuki bizning va ularning siz bilan qarindoshligimiz birdir», dedim. Shunda Nabiy ﷺ: «Banu Hoshim bilan Banu Muttalib bir narsadir (yaʼni birdir)», dedilar. Jubayr dedi: U zot Banu Abdushams bilan Banu Navfalga oʻsha xumsdan Banu Hoshim va Banu Muttalibga taqsimlagandek taqsimlamadilar. (Jubayr) dedi: Abu Bakr xumsni Rasululloh ﷺning taqsimlashlariga oʻxshatib taqsimlar edi, faqat u Rasululloh ﷺ ularga berib turgancha Rasululloh ﷺning qarindoshlariga bermas edi. (Jubayr) dedi: Umar ibn al-Xattob esa ularga undan berar edi, undan keyin Usmon ham (berar edi).Жубайр ибн Мутъим (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: У ва Усмон ибн Аффон Расулуллоҳ ﷺнинг ҳузурларига, у зот хумсни Бану Ҳошим ва Бану Мутталиб ўртасида тақсимлаган масала ҳақида сўзлашиш учун келдилар. Мен: «Ё Расулуллоҳ, сиз биродарларимиз Бану Мутталибга (улуш) тақсимладингиз, бизга эса ҳеч нарса бермадингиз, ҳолбуки бизнинг ва уларнинг сиз билан қариндошлигимиз бирдир», дедим. Шунда Набий ﷺ: «Бану Ҳошим билан Бану Мутталиб бир нарсадир (яъни бирдир)», дедилар. Жубайр деди: У зот Бану Абдушамс билан Бану Навфалга ўша хумсдан Бану Ҳошим ва Бану Мутталибга тақсимлагандек тақсимламадилар. (Жубайр) деди: Абу Бакр хумсни Расулуллоҳ ﷺнинг тақсимлашларига ўхшатиб тақсимлар эди, фақат у Расулуллоҳ ﷺ уларга бериб турганча Расулуллоҳ ﷺнинг қариндошларига бермас эди. (Жубайр) деди: Умар ибн ал-Хаттоб эса уларга ундан берар эди, ундан кейин Усмон ҳам (берар эди).

حَدَّثَنَا عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ عُمَرَ، حَدَّثَنَا عُثْمَانُ بْنُ عُمَرَ، أَخْبَرَنِي يُونُسُ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ، حَدَّثَنَا جُبَيْرُ بْنُ مُطْعِمٍ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم لَمْ يَقْسِمْ لِبَنِي عَبْدِ شَمْسٍ وَلاَ لِبَنِي نَوْفَلٍ مِنَ الْخُمُسِ شَيْئًا كَمَا قَسَمَ لِبَنِي هَاشِمٍ وَبَنِي الْمُطَّلِبِ ‏.‏ قَالَ وَكَانَ أَبُو بَكْرٍ يَقْسِمُ الْخُمُسَ نَحْوَ قَسْمِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم غَيْرَ أَنَّهُ لَمْ يَكُنْ يُعْطِي قُرْبَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم كَمَا كَانَ يُعْطِيهِمْ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَكَانَ عُمَرُ يُعْطِيهِمْ وَمَنْ كَانَ بَعْدَهُ مِنْهُمْ ‏.‏

Jubayr ibn Mutʼim (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Rasululloh ﷺ Banu Abdushams bilan Banu Navfalga xumsdan, Banu Hoshim va Banu Muttalibga taqsimlagandek, hech narsa taqsimlamadilar. (Roviy) dedi: Abu Bakr xumsni Rasululloh ﷺning taqsimlashlariga oʻxshatib taqsimlar edi, faqat u Rasululloh ﷺ ularga berib turgancha Rasululloh ﷺning qarindoshlariga bermas edi. Umar esa ularga berar edi, undan keyin kelganlar ham ularga (berar edilar).Жубайр ибн Мутъим (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Расулуллоҳ ﷺ Бану Абдушамс билан Бану Навфалга хумсдан, Бану Ҳошим ва Бану Мутталибга тақсимлагандек, ҳеч нарса тақсимламадилар. (Ровий) деди: Абу Бакр хумсни Расулуллоҳ ﷺнинг тақсимлашларига ўхшатиб тақсимлар эди, фақат у Расулуллоҳ ﷺ уларга бериб турганча Расулуллоҳ ﷺнинг қариндошларига бермас эди. Умар эса уларга берар эди, ундан кейин келганлар ҳам уларга (берар эдилар).

حَدَّثَنَا مُسَدَّدٌ، حَدَّثَنَا هُشَيْمٌ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْحَاقَ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ، أَخْبَرَنِي جُبَيْرُ بْنُ مُطْعِمٍ، قَالَ لَمَّا كَانَ يَوْمُ خَيْبَرَ وَضَعَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم سَهْمَ ذِي الْقُرْبَى فِي بَنِي هَاشِمٍ وَبَنِي الْمُطَّلِبِ وَتَرَكَ بَنِي نَوْفَلٍ وَبَنِي عَبْدِ شَمْسٍ فَانْطَلَقْتُ أَنَا وَعُثْمَانُ بْنُ عَفَّانَ حَتَّى أَتَيْنَا النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم فَقُلْنَا يَا رَسُولَ اللَّهِ هَؤُلاَءِ بَنُو هَاشِمٍ لاَ نُنْكِرُ فَضْلَهُمْ لِلْمَوْضِعِ الَّذِي وَضَعَكَ اللَّهُ بِهِ مِنْهُمْ فَمَا بَالُ إِخْوَانِنَا بَنِي الْمُطَّلِبِ أَعْطَيْتَهُمْ وَتَرَكْتَنَا وَقَرَابَتُنَا وَاحِدَةٌ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ أَنَا وَبَنُو الْمُطَّلِبِ لاَ نَفْتَرِقُ فِي جَاهِلِيَّةٍ وَلاَ إِسْلاَمٍ وَإِنَّمَا نَحْنُ وَهُمْ شَىْءٌ وَاحِدٌ ‏"‏ ‏.‏ وَشَبَّكَ بَيْنَ أَصَابِعِهِ ‏.‏

Jubayr ibn Mutʼim (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, u shunday dedi: Xaybar kuni boʻlganida, Rasululloh ﷺ qarindoshlarning ulushini Banu Hoshim va Banu Muttalibga qoʻyib, Banu Navfal bilan Banu Abdushamsni tark etdilar. Shunda men va Usmon ibn Affon yoʻlga chiqib, Nabiy ﷺning oldilariga keldik va: «Yo Rasululloh, mana bular Banu Hoshim; Alloh sizni ular ichida qoʻygan oʻrin sababli biz ularning fazlini inkor etmaymiz. Ammo qarindoshligimiz bir boʻla turib, birodarlarimiz Banu Muttalibga berib, bizni tark etganingizning sababi nima?» dedik. Shunda Rasululloh ﷺ: «Men va Banu Muttalib na johiliyatda, na islomda ajralganmiz; biz va ular faqat bir narsadirmiz (yaʼni birdirmiz)», dedilar va barmoqlarini bir-biriga kiritib qovushtirdilar.Жубайр ибн Мутъим (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, у шундай деди: Хайбар куни бўлганида, Расулуллоҳ ﷺ қариндошларнинг улушини Бану Ҳошим ва Бану Мутталибга қўйиб, Бану Навфал билан Бану Абдушамсни тарк этдилар. Шунда мен ва Усмон ибн Аффон йўлга чиқиб, Набий ﷺнинг олдиларига келдик ва: «Ё Расулуллоҳ, мана булар Бану Ҳошим; Аллоҳ сизни улар ичида қўйган ўрин сабабли биз уларнинг фазлини инкор этмаймиз. Аммо қариндошлигимиз бир бўла туриб, биродарларимиз Бану Мутталибга бериб, бизни тарк этганингизнинг сабаби нима?» дедик. Шунда Расулуллоҳ ﷺ: «Мен ва Бану Мутталиб на жоҳилиятда, на исломда ажралганмиз; биз ва улар фақат бир нарсадирмиз (яъни бирдирмиз)», дедилар ва бармоқларини бир-бирига киритиб қовуштирдилар.

حَدَّثَنَا حُسَيْنُ بْنُ عَلِيٍّ الْعِجْلِيُّ، حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، عَنِ الْحَسَنِ بْنِ صَالِحٍ، عَنِ السُّدِّيِّ، فِي ذِي الْقُرْبَى قَالَ هُمْ بَنُو عَبْدِ الْمُطَّلِبِ ‏.‏

as-Suddiy (rahimahulloh)dan, ‹zul-qurbo› (qarindoshlar) haqida (soʻraladi): Ular Banu Abdulmuttalibdir, dedi.ас-Суддий (раҳимаҳуллоҳ)дан, ‹зул-қурбо› (қариндошлар) ҳақида (сўралади): Улар Бану Абдулмутталибдир, деди.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ صَالِحٍ، حَدَّثَنَا عَنْبَسَةُ، حَدَّثَنَا يُونُسُ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، أَخْبَرَنِي يَزِيدُ بْنُ هُرْمُزَ، أَنَّ نَجْدَةَ الْحَرُورِيَّ، حِينَ حَجَّ فِي فِتْنَةِ ابْنِ الزُّبَيْرِ أَرْسَلَ إِلَى ابْنِ عَبَّاسٍ يَسْأَلُهُ عَنْ سَهْمِ ذِي الْقُرْبَى وَيَقُولُ لِمَنْ تَرَاهُ قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ لِقُرْبَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَسَمَهُ لَهُمْ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَقَدْ كَانَ عُمَرُ عَرَضَ عَلَيْنَا مِنْ ذَلِكَ عَرْضًا رَأَيْنَاهُ دُونَ حَقِّنَا فَرَدَدْنَاهُ عَلَيْهِ وَأَبَيْنَا أَنْ نَقْبَلَهُ ‏.‏

Yazid ibn Hurmuz (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadiki, Najda al-Haruriy Ibn Zubayr fitnasi paytida haj qilganida, Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)ning oldiga qarindoshlarning ulushi (zul-qurbo ulushi) haqida soʻrab odam yubordi va: «U kimlar uchun deb bilasiz?» dedi. Ibn Abbos: «Rasululloh ﷺning qarindoshlari uchundir; Rasululloh ﷺ uni ular uchun taqsimlaganlar. Umar undan bizga bir narsa taklif qilgan edi, biz uni haqimizdan kam deb bildik, shuning uchun uni unga qaytardik va qabul qilishdan bosh tortdik», dedi.Язид ибн Ҳурмуз (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинадики, Нажда ал-Ҳарурий Ибн Зубайр фитнаси пайтида ҳаж қилганида, Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)нинг олдига қариндошларнинг улуши (зул-қурбо улуши) ҳақида сўраб одам юборди ва: «У кимлар учун деб биласиз?» деди. Ибн Аббос: «Расулуллоҳ ﷺнинг қариндошлари учундир; Расулуллоҳ ﷺ уни улар учун тақсимлаганлар. Умар ундан бизга бир нарса таклиф қилган эди, биз уни ҳақимиздан кам деб билдик, шунинг учун уни унга қайтардик ва қабул қилишдан бош тортдик», деди.

حَدَّثَنَا عَبَّاسُ بْنُ عَبْدِ الْعَظِيمِ، حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ أَبِي بُكَيْرٍ، حَدَّثَنَا أَبُو جَعْفَرٍ الرَّازِيُّ، عَنْ مُطَرِّفٍ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِي لَيْلَى، قَالَ سَمِعْتُ عَلِيًّا، يَقُولُ وَلاَّنِي رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم خُمُسَ الْخُمُسِ فَوَضَعْتُهُ مَوَاضِعَهُ حَيَاةَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَحَيَاةَ أَبِي بَكْرٍ وَحَيَاةَ عُمَرَ فَأُتِيَ بِمَالٍ فَدَعَانِي فَقَالَ خُذْهُ ‏.‏ فَقُلْتُ لاَ أُرِيدُهُ ‏.‏ قَالَ خُذْهُ فَأَنْتُمْ أَحَقُّ بِهِ ‏.‏ قُلْتُ قَدِ اسْتَغْنَيْنَا عَنْهُ فَجَعَلَهُ فِي بَيْتِ الْمَالِ ‏.‏

Abdurrahmon ibn Abu Laylo (rahimahulloh) aytadiki, men Ali (roziyallohu anhu)ning shunday deganini eshitdim: «Rasululloh ﷺ xumsning xumsini (boshqarishni) menga topshirdilar. Bas, men uni Rasululloh ﷺning hayotlarida, Abu Bakr hayotida va Umar hayotida oʻz oʻrinlariga sarfladim. (Bir kuni Umarning oldiga) bir mol keltirildi, shunda u meni chaqirib: ‹Buni ol›, dedi. Men: ‹Buni xohlamayman›, dedim. U: ‹Uni ol, sizlar unga haqliroqsizlar›, dedi. Men: ‹Biz undan bezor (yaʼni unga muhtoj emas) boʻldik›, dedim. Shunda u uni baytulmolga qoʻydi.»Абдурраҳмон ибн Абу Лайло (раҳимаҳуллоҳ) айтадики, мен Али (розияллоҳу анҳу)нинг шундай деганини эшитдим: «Расулуллоҳ ﷺ хумснинг хумсини (бошқаришни) менга топширдилар. Бас, мен уни Расулуллоҳ ﷺнинг ҳаётларида, Абу Бакр ҳаётида ва Умар ҳаётида ўз ўринларига сарфладим. (Бир куни Умарнинг олдига) бир мол келтирилди, шунда у мени чақириб: ‹Буни ол›, деди. Мен: ‹Буни хоҳламайман›, дедим. У: ‹Уни ол, сизлар унга ҳақлироқсизлар›, деди. Мен: ‹Биз ундан безор (яъни унга муҳтож эмас) бўлдик›, дедим. Шунда у уни байтулмолга қўйди.»

حَدَّثَنَا عُثْمَانُ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، حَدَّثَنَا ابْنُ نُمَيْرٍ، حَدَّثَنَا هَاشِمُ بْنُ الْبَرِيدِ، حَدَّثَنَا حُسَيْنُ بْنُ مَيْمُونٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِي لَيْلَى، قَالَ سَمِعْتُ عَلِيًّا، عَلَيْهِ السَّلاَمُ يَقُولُ اجْتَمَعْتُ أَنَا وَالْعَبَّاسُ، وَفَاطِمَةُ، وَزَيْدُ بْنُ حَارِثَةَ، عِنْدَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَقُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنْ رَأَيْتَ أَنْ تُوَلِّيَنِي حَقَّنَا مِنْ هَذَا الْخُمُسِ فِي كِتَابِ اللَّهِ فَأَقْسِمَهُ حَيَاتَكَ كَىْ لاَ يُنَازِعَنِي أَحَدٌ بَعْدَكَ فَافْعَلْ ‏.‏ قَالَ فَفَعَلَ ذَلِكَ - قَالَ - فَقَسَمْتُهُ حَيَاةَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ثُمَّ وَلاَّنِيهِ أَبُو بَكْرٍ رضى الله عنه حَتَّى إِذَا كَانَتْ آخِرُ سَنَةٍ مِنْ سِنِي عُمَرَ رضى الله عنه فَإِنَّهُ أَتَاهُ مَالٌ كَثِيرٌ فَعَزَلَ حَقَّنَا ثُمَّ أَرْسَلَ إِلَىَّ فَقُلْتُ بِنَا عَنْهُ الْعَامَ غِنًى وَبِالْمُسْلِمِينَ إِلَيْهِ حَاجَةٌ فَارْدُدْهُ عَلَيْهِمْ فَرَدَّهُ عَلَيْهِمْ ثُمَّ لَمْ يَدْعُنِي إِلَيْهِ أَحَدٌ بَعْدَ عُمَرَ فَلَقِيتُ الْعَبَّاسَ بَعْدَ مَا خَرَجْتُ مِنْ عِنْدِ عُمَرَ فَقَالَ يَا عَلِيُّ حَرَمْتَنَا الْغَدَاةَ شَيْئًا لاَ يُرَدُّ عَلَيْنَا أَبَدًا وَكَانَ رَجُلاً دَاهِيًا ‏.‏

Abdurrahmon ibn Abu Laylo aytadi: Men Ali (roziyallohu anhu)ning shunday deganini eshitdim: Men, Abbos, Fotima va Zayd ibn Horisa Paygʻambar ﷺ huzurlarida toʻplandik. Men: «Yo Rasululloh, agar maʼqul koʻrsangiz, Allohning Kitobida zikr etilgan ushbu xumusdan boʻlgan haqqimizni menga topshirsangiz, men uni hayotligingizda taqsimlasam, toki sizdan keyin hech kim men bilan tortishmasa, shuni qilsangiz», dedim. (Ali) dedi: U zot shunday qildilar. (Ali) dedi: Men uni Rasululloh ﷺ hayotliklarida taqsimladim, soʻng Abu Bakr (roziyallohu anhu) uni menga topshirdi. Toki Umar (roziyallohu anhu)ning xalifaligi yillarining oxirgi yiliga kelganda, unga koʻp mol-mulk keldi, u bizning haqqimizni ajratib qoʻyib, soʻng menga odam yubordi. Men: «Bu yil bizning unga ehtiyojimiz yoʻq, ammo musulmonlar unga muhtoj, shuning uchun uni ularga qaytarib ber», dedim. Shunda u uni ularga qaytarib berdi. Umardan keyin esa hech kim meni unga (haqimizga) chaqirmadi. Men Umarning huzuridan chiqqanimdan keyin Abbos bilan uchrashdim. U: «Ey Ali, sen bugun bizni hech qachon qaytarilmaydigan bir narsadan mahrum qilding», dedi. U keskir aqlli kishi edi.Абдурраҳмон ибн Абу Лайло айтади: Мен Али (розияллоҳу анҳу)нинг шундай деганини эшитдим: Мен, Аббос, Фотима ва Зайд ибн Ҳориса Пайғамбар ﷺ ҳузурларида тўпландик. Мен: «Ё Расулуллоҳ, агар маъқул кўрсангиз, Аллоҳнинг Китобида зикр этилган ушбу хумусдан бўлган ҳаққимизни менга топширсангиз, мен уни ҳаётлигингизда тақсимласам, токи сиздан кейин ҳеч ким мен билан тортишмаса, шуни қилсангиз», дедим. (Али) деди: У зот шундай қилдилар. (Али) деди: Мен уни Расулуллоҳ ﷺ ҳаётликларида тақсимладим, сўнг Абу Бакр (розияллоҳу анҳу) уни менга топширди. Токи Умар (розияллоҳу анҳу)нинг халифалиги йилларининг охирги йилига келганда, унга кўп мол-мулк келди, у бизнинг ҳаққимизни ажратиб қўйиб, сўнг менга одам юборди. Мен: «Бу йил бизнинг унга эҳтиёжимиз йўқ, аммо мусулмонлар унга муҳтож, шунинг учун уни уларга қайтариб бер», дедим. Шунда у уни уларга қайтариб берди. Умардан кейин эса ҳеч ким мени унга (ҳақимизга) чақирмади. Мен Умарнинг ҳузуридан чиққанимдан кейин Аббос билан учрашдим. У: «Эй Али, сен бугун бизни ҳеч қачон қайтарилмайдиган бир нарсадан маҳрум қилдинг», деди. У кескир ақлли киши эди.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ صَالِحٍ، حَدَّثَنَا عَنْبَسَةُ، حَدَّثَنَا يُونُسُ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، أَخْبَرَنِي عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الْحَارِثِ بْنِ نَوْفَلٍ الْهَاشِمِيُّ، أَنَّ عَبْدَ الْمُطَّلِبِ بْنَ رَبِيعَةَ بْنِ الْحَارِثِ بْنِ عَبْدِ الْمُطَّلِبِ، أَخْبَرَهُ أَنَّ أَبَاهُ رَبِيعَةَ بْنَ الْحَارِثِ وَعَبَّاسَ بْنَ عَبْدِ الْمُطَّلِبِ قَالاَ لِعَبْدِ الْمُطَّلِبِ بْنِ رَبِيعَةَ وَلِلْفَضْلِ بْنِ عَبَّاسٍ ائْتِيَا رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقُولاَ لَهُ يَا رَسُولَ اللَّهِ قَدْ بَلَغْنَا مِنَ السِّنِّ مَا تَرَى وَأَحْبَبْنَا أَنْ نَتَزَوَّجَ وَأَنْتَ يَا رَسُولَ اللَّهِ أَبَرُّ النَّاسِ وَأَوْصَلُهُمْ وَلَيْسَ عِنْدَ أَبَوَيْنَا مَا يُصْدِقَانِ عَنَّا فَاسْتَعْمِلْنَا يَا رَسُولَ اللَّهِ عَلَى الصَّدَقَاتِ فَلْنُؤَدِّ إِلَيْكَ مَا يُؤَدِّي الْعُمَّالُ وَلْنُصِبْ مَا كَانَ فِيهَا مِنْ مِرْفَقٍ ‏.‏ قَالَ فَأَتَى إِلَيْنَا عَلِيُّ بْنُ أَبِي طَالِبٍ وَنَحْنُ عَلَى تِلْكَ الْحَالِ فَقَالَ لَنَا إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ لاَ وَاللَّهِ لاَ نَسْتَعْمِلُ مِنْكُمْ أَحَدًا عَلَى الصَّدَقَةِ ‏"‏ ‏.‏ فَقَالَ لَهُ رَبِيعَةُ هَذَا مِنْ أَمْرِكَ قَدْ نِلْتَ صِهْرَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَلَمْ نَحْسُدْكَ عَلَيْهِ ‏.‏ فَأَلْقَى عَلِيٌّ رِدَاءَهُ ثُمَّ اضْطَجَعَ عَلَيْهِ فَقَالَ أَنَا أَبُو حَسَنٍ الْقَرْمُ وَاللَّهِ لاَ أَرِيمُ حَتَّى يَرْجِعَ إِلَيْكُمَا ابْنَاكُمَا بِجَوَابِ مَا بَعَثْتُمَا بِهِ إِلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏.‏ قَالَ عَبْدُ الْمُطَّلِبِ فَانْطَلَقْتُ أَنَا وَالْفَضْلُ إِلَى بَابِ حُجْرَةِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم حَتَّى نُوَافِقَ صَلاَةَ الظُّهْرِ قَدْ قَامَتْ فَصَلَّيْنَا مَعَ النَّاسِ ثُمَّ أَسْرَعْتُ أَنَا وَالْفَضْلُ إِلَى بَابِ حُجْرَةِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَهُوَ يَوْمَئِذٍ عِنْدَ زَيْنَبَ بِنْتِ جَحْشٍ فَقُمْنَا بِالْبَابِ حَتَّى أَتَى رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَأَخَذَ بِأُذُنِي وَأُذُنِ الْفَضْلِ ثُمَّ قَالَ أَخْرِجَا مَا تُصَرِّرَانِ ثُمَّ دَخَلَ فَأَذِنَ لِي وَلِلْفَضْلِ فَدَخَلْنَا فَتَوَاكَلْنَا الْكَلاَمَ قَلِيلاً ثُمَّ كَلَّمْتُهُ أَوْ كَلَّمَهُ الْفَضْلُ - قَدْ شَكَّ فِي ذَلِكَ عَبْدُ اللَّهِ - قَالَ كَلَّمَهُ بِالأَمْرِ الَّذِي أَمَرَنَا بِهِ أَبَوَانَا فَسَكَتَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم سَاعَةً وَرَفَعَ بَصَرَهُ قِبَلَ سَقْفِ الْبَيْتِ حَتَّى طَالَ عَلَيْنَا أَنَّهُ لاَ يَرْجِعُ إِلَيْنَا شَيْئًا حَتَّى رَأَيْنَا زَيْنَبَ تَلْمَعُ مِنْ وَرَاءِ الْحِجَابِ بِيَدِهَا تُرِيدُ أَنْ لاَ تَعْجَلاَ وَإِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِي أَمْرِنَا ثُمَّ خَفَّضَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم رَأْسَهُ فَقَالَ لَنَا ‏"‏ إِنَّ هَذِهِ الصَّدَقَةَ إِنَّمَا هِيَ أَوْسَاخُ النَّاسِ وَإِنَّهَا لاَ تَحِلُّ لِمُحَمَّدٍ وَلاَ لآلِ مُحَمَّدٍ ادْعُوا لِي نَوْفَلَ بْنَ الْحَارِثِ ‏"‏ ‏.‏ فَدُعِيَ لَهُ نَوْفَلُ بْنُ الْحَارِثِ فَقَالَ ‏"‏ يَا نَوْفَلُ أَنْكِحْ عَبْدَ الْمُطَّلِبِ ‏"‏ ‏.‏ فَأَنْكَحَنِي نَوْفَلٌ ثُمَّ قَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ ادْعُوا لِي مَحْمِيَةَ بْنَ جَزْءٍ ‏"‏ ‏.‏ وَهُوَ رَجُلٌ مِنْ بَنِي زُبَيْدٍ كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم اسْتَعْمَلَهُ عَلَى الأَخْمَاسِ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم لِمَحْمِيَةَ ‏"‏ أَنْكِحِ الْفَضْلَ ‏"‏ ‏.‏ فَأَنْكَحَهُ ثُمَّ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ قُمْ فَأَصْدِقْ عَنْهُمَا مِنَ الْخُمُسِ كَذَا وَكَذَا ‏"‏ ‏.‏ لَمْ يُسَمِّهِ لِي عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الْحَارِثِ ‏.‏

Abdulloh ibn al-Horis ibn Navfal al-Hoshimiy xabar berishicha, Abdulmuttalib ibn Rabiya ibn al-Horis ibn Abdulmuttalib unga shunday xabar berdi: Otam Rabiya ibn al-Horis va Abbos ibn Abdulmuttalib, Abdulmuttalib ibn Rabiya va al-Fazl ibn Abbosga: «Rasululloh ﷺ huzurlariga boringlar va u zotga: ‹Yo Rasululloh, biz koʻrib turganingizdek yoshga yetib qoldik va uylanishni xohlaymiz. Yo Rasululloh, siz odamlarning eng yaxshilik qiluvchisi va eng qarindoshlik rishtasini bogʻlovchisisiz. Otalarimizning bizning nomimizdan mahr toʻlaydigan narsasi yoʻq. Yo Rasululloh, bizni sadaqalar (zakot) yigʻishga tayinlang, toki biz boshqa amaldorlar topshirganini sizga topshiraylik va undagi naf-foydaga ega boʻlaylik›, denglar», dedilar. (Abdulmuttalib) dedi: Biz shu holatda ekanmizda, oldimizga Ali ibn Abu Tolib keldi va bizga: «Albatta Rasululloh ﷺ: ‹Yoʻq, Allohga qasamki, biz sizlardan birortangizni ham sadaqa (yigʻishi)ga tayinlamaymiz›, dedilar», dedi. Rabiya unga: «Bu sening ishing, sen Rasululloh ﷺ bilan qudachilik sharafiga erishding, biz buni senga hasad qilganimiz yoʻq», dedi. Shunda Ali ridosini (yerga) tashlab, ustiga choʻzilib yotdi-da: «Men Abul Hasan, sarvarman. Allohga qasamki, sizlarning oʻgʻillaringiz Nabiy ﷺ huzuriga yuborgan narsangizning javobi bilan qaytib kelmaguncha, men bu yerdan qoʻzgʻalmayman», dedi. Abdulmuttalib aytdi: Men va al-Fazl Nabiy ﷺ hujralarining eshigi tomon yoʻl oldik, hatto peshin namozining qad qomat aytilgan vaqtiga toʻgʻri keldik va odamlar bilan namoz oʻqidik. Soʻng men va al-Fazl Nabiy ﷺ hujralari eshigi tomon shoshildik. U zot oʻsha kuni Zaynab binti Jahsh huzurlarida edilar. Biz eshik oldida turdik, toki Rasululloh ﷺ keldilar va mening qulogʻimdan hamda al-Fazlning qulogʻidan tutib: «Dilingizda yashirgan narsangizni ochib ayting», dedilar. Soʻng u zot ichkari kirdilar va menga hamda al-Fazlga (kirishga) izn berdilar. Biz kirdik va bir oz gapni bir-birimizga havola qilib turdik, soʻng men u zotga gapirdim, yoki al-Fazl gapirdi — Abdulloh bunda shak qilgan — (Abdulloh) dedi: U zotga otalarimiz bizni buyurgan ish haqida gapirdi. Shunda Rasululloh ﷺ bir muddat jim turdilar va nigohlarini uy shipiga koʻtardilar, hatto bizga (javob) berishni juda choʻzdilar, biz u zot bizga hech narsa qaytarmaydilar deb oʻyladik, hatto biz Zaynabning parda ortidan qoʻli bilan ishora qilayotganini koʻrdik — u bizning shoshilmasligimizni va Rasululloh ﷺ bizning ishimiz (haqida oʻylab turganliklarini) bildirmoqchi edi. Soʻng Rasululloh ﷺ boshlarini pastga egib, bizga: «Albatta bu sadaqa odamlarning kiri, xolos. U Muhammadga ham, Muhammadning oilasiga ham halol emas. Menga Navfal ibn al-Horisni chaqiringlar», dedilar. Bas, Navfal ibn al-Horis u zotning huzurlariga chaqirildi. U zot: «Ey Navfal, Abdulmuttalibni (qizingga) uylantir», dedilar. Navfal meni (qiziga) uylantirdi. Soʻng Nabiy ﷺ: «Menga Mahmiya ibn Jazʼni chaqiringlar», dedilar. U Banu Zubayddan boʻlgan bir kishi edi, Rasululloh ﷺ uni xumuslar (beshdan birlar) ustiga tayinlagan edilar. Rasululloh ﷺ Mahmiyaga: «Al-Fazlni (qizingga) uylantir», dedilar. U uni (qiziga) uylantirdi. Soʻng Rasululloh ﷺ: «Turgin va xumusdan ularning nomidan buncha-buncha mahr toʻla», dedilar. Abdulloh ibn al-Horis uning (miqdorini) menga aytmadi.Абдуллоҳ ибн ал-Ҳорис ибн Навфал ал-Ҳошимий хабар беришича, Абдулмутталиб ибн Рабия ибн ал-Ҳорис ибн Абдулмутталиб унга шундай хабар берди: Отам Рабия ибн ал-Ҳорис ва Аббос ибн Абдулмутталиб, Абдулмутталиб ибн Рабия ва ал-Фазл ибн Аббосга: «Расулуллоҳ ﷺ ҳузурларига боринглар ва у зотга: ‹Ё Расулуллоҳ, биз кўриб турганингиздек ёшга етиб қолдик ва уйланишни хоҳлаймиз. Ё Расулуллоҳ, сиз одамларнинг энг яхшилик қилувчиси ва энг қариндошлик риштасини боғловчисисиз. Оталаримизнинг бизнинг номимиздан маҳр тўлайдиган нарсаси йўқ. Ё Расулуллоҳ, бизни садақалар (закот) йиғишга тайинланг, токи биз бошқа амалдорлар топширганини сизга топширайлик ва ундаги наф-фойдага эга бўлайлик›, денглар», дедилар. (Абдулмутталиб) деди: Биз шу ҳолатда эканмизда, олдимизга Али ибн Абу Толиб келди ва бизга: «Албатта Расулуллоҳ ﷺ: ‹Йўқ, Аллоҳга қасамки, биз сизлардан бирортангизни ҳам садақа (йиғиши)га тайинламаймиз›, дедилар», деди. Рабия унга: «Бу сенинг ишинг, сен Расулуллоҳ ﷺ билан қудачилик шарафига эришдинг, биз буни сенга ҳасад қилганимиз йўқ», деди. Шунда Али ридосини (ерга) ташлаб, устига чўзилиб ётди-да: «Мен Абул Ҳасан, сарварман. Аллоҳга қасамки, сизларнинг ўғилларингиз Набий ﷺ ҳузурига юборган нарсангизнинг жавоби билан қайтиб келмагунча, мен бу ердан қўзғалмайман», деди. Абдулмутталиб айтди: Мен ва ал-Фазл Набий ﷺ ҳужраларининг эшиги томон йўл олдик, ҳатто пешин намозининг қад қомат айтилган вақтига тўғри келдик ва одамлар билан намоз ўқидик. Сўнг мен ва ал-Фазл Набий ﷺ ҳужралари эшиги томон шошилдик. У зот ўша куни Зайнаб бинти Жаҳш ҳузурларида эдилар. Биз эшик олдида турдик, токи Расулуллоҳ ﷺ келдилар ва менинг қулоғимдан ҳамда ал-Фазлнинг қулоғидан тутиб: «Дилингизда яширган нарсангизни очиб айтинг», дедилар. Сўнг у зот ичкари кирдилар ва менга ҳамда ал-Фазлга (киришга) изн бердилар. Биз кирдик ва бир оз гапни бир-биримизга ҳавола қилиб турдик, сўнг мен у зотга гапирдим, ёки ал-Фазл гапирди — Абдуллоҳ бунда шак қилган — (Абдуллоҳ) деди: У зотга оталаримиз бизни буюрган иш ҳақида гапирди. Шунда Расулуллоҳ ﷺ бир муддат жим турдилар ва нигоҳларини уй шипига кўтардилар, ҳатто бизга (жавоб) беришни жуда чўздилар, биз у зот бизга ҳеч нарса қайтармайдилар деб ўйладик, ҳатто биз Зайнабнинг парда ортидан қўли билан ишора қилаётганини кўрдик — у бизнинг шошилмаслигимизни ва Расулуллоҳ ﷺ бизнинг ишимиз (ҳақида ўйлаб турганликларини) билдирмоқчи эди. Сўнг Расулуллоҳ ﷺ бошларини пастга эгиб, бизга: «Албатта бу садақа одамларнинг кири, холос. У Муҳаммадга ҳам, Муҳаммаднинг оиласига ҳам ҳалол эмас. Менга Навфал ибн ал-Ҳорисни чақиринглар», дедилар. Бас, Навфал ибн ал-Ҳорис у зотнинг ҳузурларига чақирилди. У зот: «Эй Навфал, Абдулмутталибни (қизингга) уйлантир», дедилар. Навфал мени (қизига) уйлантирди. Сўнг Набий ﷺ: «Менга Маҳмия ибн Жазъни чақиринглар», дедилар. У Бану Зубайддан бўлган бир киши эди, Расулуллоҳ ﷺ уни хумуслар (бешдан бирлар) устига тайинлаган эдилар. Расулуллоҳ ﷺ Маҳмияга: «Ал-Фазлни (қизингга) уйлантир», дедилар. У уни (қизига) уйлантирди. Сўнг Расулуллоҳ ﷺ: «Тургин ва хумусдан уларнинг номидан бунча-бунча маҳр тўла», дедилар. Абдуллоҳ ибн ал-Ҳорис унинг (миқдорини) менга айтмади.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ صَالِحٍ، حَدَّثَنَا عَنْبَسَةُ بْنُ خَالِدٍ، حَدَّثَنَا يُونُسُ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، أَخْبَرَنِي عَلِيُّ بْنُ حُسَيْنٍ، أَنَّ حُسَيْنَ بْنَ عَلِيٍّ، أَخْبَرَهُ أَنَّ عَلِيَّ بْنَ أَبِي طَالِبٍ قَالَ كَانَتْ لِي شَارِفٌ مِنْ نَصِيبِي مِنَ الْمَغْنَمِ يَوْمَ بَدْرٍ وَكَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَعْطَانِي شَارِفًا مِنَ الْخُمُسِ يَوْمَئِذٍ فَلَمَّا أَرَدْتُ أَنْ أَبْنِيَ بِفَاطِمَةَ بِنْتِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَاعَدْتُ رَجُلاً صَوَّاغًا مِنْ بَنِي قَيْنُقَاعَ أَنْ يَرْتَحِلَ مَعِي فَنَأْتِيَ بِإِذْخِرٍ أَرَدْتُ أَنْ أَبِيعَهُ مِنَ الصَّوَّاغِينَ فَأَسْتَعِينَ بِهِ فِي وَلِيمَةِ عُرْسِي فَبَيْنَا أَنَا أَجْمَعُ لِشَارِفَىَّ مَتَاعًا مِنَ الأَقْتَابِ وَالْغَرَائِرِ وَالْحِبَالِ - وَشَارِفَاىَ مُنَاخَانِ إِلَى جَنْبِ حُجْرَةِ رَجُلٍ مِنَ الأَنْصَارِ - أَقْبَلْتُ حِينَ جَمَعْتُ مَا جَمَعْتُ فَإِذَا بِشَارِفَىَّ قَدِ اجْتُبَّتْ أَسْنِمَتُهُمَا وَبُقِرَتْ خَوَاصِرُهُمَا وَأُخِذَ مِنْ أَكْبَادِهِمَا فَلَمْ أَمْلِكْ عَيْنَىَّ حِينَ رَأَيْتُ ذَلِكَ الْمَنْظَرَ فَقُلْتُ مَنْ فَعَلَ هَذَا قَالُوا فَعَلَهُ حَمْزَةُ بْنُ عَبْدِ الْمُطَّلِبِ وَهُوَ فِي هَذَا الْبَيْتِ فِي شَرْبٍ مِنَ الأَنْصَارِ غَنَّتْهُ قَيْنَةٌ وَأَصْحَابَهُ فَقَالَتْ فِي غِنَائِهَا أَلاَ يَا حَمْزُ لِلشُّرُفِ النِّوَاءِ فَوَثَبَ إِلَى السَّيْفِ فَاجْتَبَّ أَسْنِمَتَهُمَا وَبَقَرَ خَوَاصِرَهُمَا وَأَخَذَ مِنْ أَكْبَادِهِمَا ‏.‏ قَالَ عَلِيٌّ فَانْطَلَقْتُ حَتَّى أَدْخُلَ عَلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَعِنْدَهُ زَيْدُ بْنُ حَارِثَةَ قَالَ فَعَرَفَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم الَّذِي لَقِيتُ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ مَا لَكَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ قُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ مَا رَأَيْتُ كَالْيَوْمِ عَدَا حَمْزَةُ عَلَى نَاقَتَىَّ فَاجْتَبَّ أَسْنِمَتَهُمَا وَبَقَرَ خَوَاصِرَهُمَا وَهَا هُوَ ذَا فِي بَيْتٍ مَعَهُ شَرْبٌ فَدَعَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بِرِدَائِهِ فَارْتَدَاهُ ثُمَّ انْطَلَقَ يَمْشِي وَاتَّبَعْتُهُ أَنَا وَزَيْدُ بْنُ حَارِثَةَ حَتَّى جَاءَ الْبَيْتَ الَّذِي فِيهِ حَمْزَةُ فَاسْتَأْذَنَ فَأُذِنَ لَهُ فَإِذَا هُمْ شَرْبٌ فَطَفِقَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَلُومُ حَمْزَةَ فِيمَا فَعَلَ فَإِذَا حَمْزَةُ ثَمِلٌ مُحْمَرَّةٌ عَيْنَاهُ فَنَظَرَ حَمْزَةُ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ثُمَّ صَعَّدَ النَّظَرَ فَنَظَرَ إِلَى رُكْبَتَيْهِ ثُمَّ صَعَّدَ النَّظَرَ فَنَظَرَ إِلَى سُرَّتِهِ ثُمَّ صَعَّدَ النَّظَرَ فَنَظَرَ إِلَى وَجْهِهِ ثُمَّ قَالَ حَمْزَةُ وَهَلْ أَنْتُمْ إِلاَّ عَبِيدٌ لأَبِي فَعَرَفَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَنَّهُ ثَمِلٌ فَنَكَصَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَلَى عَقِبَيْهِ الْقَهْقَرَى فَخَرَجَ وَخَرَجْنَا مَعَهُ ‏.‏

Ali ibn Abu Tolib (roziyallohu anhu) aytadi: Mening Badr kuni oʻljadan tegishli ulushimdan boʻlgan keksa bir tuyam bor edi, Rasululloh ﷺ menga oʻsha kuni xumusdan ham yana bir keksa tuya bergan edilar. Men Rasululloh ﷺ qizlari Fotima bilan birga turmush qurmoqchi boʻlganimda, Banu Qaynuqodan boʻlgan zargar bir kishi bilan, u men bilan birga yoʻlga chiqib, izxir oʻti olib kelishimiz haqida kelishdim — men uni zargarlarga sotib, toʻyimning ziyofatida shuning bilan yordam olmoqchi edim. Men ikki tuyam uchun egarlar, xaltalar va arqonlardan asbob-anjom yigʻib turganimda — ikki tuyam ansorlardan boʻlgan bir kishining hujrasi yonida choʻktirilgan edi — yigʻgan narsamni yigʻib boʻlib kelsam, ikki tuyamning oʻrkachlari kesilgan, biqinlari yorilgan va jigarlaridan olingan ekan. Men u manzarani koʻrganimda koʻzlarimga (yoshim toʻkilishidan) erk bera olmadim. Men: «Buni kim qildi?» dedim. Ular: «Buni Hamza ibn Abdulmuttalib qildi, u shu uyda ansorlardan boʻlgan bir guruh ichuvchilar orasida. Bir qoʻshiqchi kaniz unga va sheriklariga qoʻshiq aytib, qoʻshigʻida: ‹Ey Hamza, semiz keksa tuyalarga (qarab tur)!› deganida, u qilichga sapchib, ularning oʻrkachlarini kesdi, biqinlarini yordi va jigarlaridan oldi», deyishdi. Ali dedi: Men yoʻlga chiqib, Rasululloh ﷺ huzurlariga kirdim, u zotning yonlarida Zayd ibn Horisa bor edi. Rasululloh ﷺ men duch kelgan narsani (yuzimdan) bildilar va: «Senga nima boʻldi?» dedilar. Men: «Yo Rasululloh, men bugungidek (holatni) hech koʻrmagandim. Hamza ikki tuyamga tajovuz qilib, oʻrkachlarini kesib, biqinlarini yoribdi, mana u bir uyda ichuvchilar bilan birga», dedim. Shunda Rasululloh ﷺ ridolarini soʻrab, uni yopindilar, soʻng yurib joʻnadilar, men va Zayd ibn Horisa u zotga ergashdik, toki u zot Hamza boʻlgan uyga keldilar va (kirishga) izn soʻradilar, izn berildi. Qarasalar, ular ichuvchilar ekan. Rasululloh ﷺ Hamzani qilgan ishi uchun malomat qila boshladilar. Hamza esa mast, koʻzlari qizargan edi. Hamza Rasululloh ﷺga qaradi, soʻng nigohini koʻtarib tizzalariga qaradi, soʻng yana nigohini koʻtarib kindigiga qaradi, soʻng yana nigohini koʻtarib u zotning yuzlariga qaradi-da: «Sizlar otamning qullaridan boshqa narsa emassizlar-ku!» dedi. Shunda Rasululloh ﷺ uning mast ekanini bildilar va orqalariga, ortga tisarilib chiqdilar, biz ham u zot bilan birga chiqdik.Али ибн Абу Толиб (розияллоҳу анҳу) айтади: Менинг Бадр куни ўлжадан тегишли улушимдан бўлган кекса бир туям бор эди, Расулуллоҳ ﷺ менга ўша куни хумусдан ҳам яна бир кекса туя берган эдилар. Мен Расулуллоҳ ﷺ қизлари Фотима билан бирга турмуш қурмоқчи бўлганимда, Бану Қайнуқодан бўлган заргар бир киши билан, у мен билан бирга йўлга чиқиб, изхир ўти олиб келишимиз ҳақида келишдим — мен уни заргарларга сотиб, тўйимнинг зиёфатида шунинг билан ёрдам олмоқчи эдим. Мен икки туям учун эгарлар, халталар ва арқонлардан асбоб-анжом йиғиб турганимда — икки туям ансорлардан бўлган бир кишининг ҳужраси ёнида чўктирилган эди — йиғган нарсамни йиғиб бўлиб келсам, икки туямнинг ўркачлари кесилган, биқинлари ёрилган ва жигарларидан олинган экан. Мен у манзарани кўрганимда кўзларимга (ёшим тўкилишидан) эрк бера олмадим. Мен: «Буни ким қилди?» дедим. Улар: «Буни Ҳамза ибн Абдулмутталиб қилди, у шу уйда ансорлардан бўлган бир гуруҳ ичувчилар орасида. Бир қўшиқчи каниз унга ва шерикларига қўшиқ айтиб, қўшиғида: ‹Эй Ҳамза, семиз кекса туяларга (қараб тур)!› деганида, у қиличга сапчиб, уларнинг ўркачларини кесди, биқинларини ёрди ва жигарларидан олди», дейишди. Али деди: Мен йўлга чиқиб, Расулуллоҳ ﷺ ҳузурларига кирдим, у зотнинг ёнларида Зайд ибн Ҳориса бор эди. Расулуллоҳ ﷺ мен дуч келган нарсани (юзимдан) билдилар ва: «Сенга нима бўлди?» дедилар. Мен: «Ё Расулуллоҳ, мен бугунгидек (ҳолатни) ҳеч кўрмагандим. Ҳамза икки туямга тажовуз қилиб, ўркачларини кесиб, биқинларини ёрибди, мана у бир уйда ичувчилар билан бирга», дедим. Шунда Расулуллоҳ ﷺ ридоларини сўраб, уни ёпиндилар, сўнг юриб жўнадилар, мен ва Зайд ибн Ҳориса у зотга эргашдик, токи у зот Ҳамза бўлган уйга келдилар ва (киришга) изн сўрадилар, изн берилди. Қарасалар, улар ичувчилар экан. Расулуллоҳ ﷺ Ҳамзани қилган иши учун маломат қила бошладилар. Ҳамза эса маст, кўзлари қизарган эди. Ҳамза Расулуллоҳ ﷺга қаради, сўнг нигоҳини кўтариб тиззаларига қаради, сўнг яна нигоҳини кўтариб киндигига қаради, сўнг яна нигоҳини кўтариб у зотнинг юзларига қаради-да: «Сизлар отамнинг қулларидан бошқа нарса эмассизлар-ку!» деди. Шунда Расулуллоҳ ﷺ унинг маст эканини билдилар ва орқаларига, ортга тисарилиб чиқдилар, биз ҳам у зот билан бирга чиқдик.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ صَالِحٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ وَهْبٍ، حَدَّثَنِي عَيَّاشُ بْنُ عُقْبَةَ الْحَضْرَمِيُّ، عَنِ الْفَضْلِ بْنِ الْحَسَنِ الضَّمْرِيِّ، أَنَّ أُمَّ الْحَكَمِ، أَوْ ضُبَاعَةَ ابْنَتَىِ الزُّبَيْرِ بْنِ عَبْدِ الْمُطَّلِبِ حَدَّثَتْهُ عَنْ إِحْدَاهُمَا أَنَّهَا قَالَتْ أَصَابَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم سَبْيًا فَذَهَبْتُ أَنَا وَأُخْتِي وَفَاطِمَةُ بِنْتُ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَشَكَوْنَا إِلَيْهِ مَا نَحْنُ فِيهِ وَسَأَلْنَاهُ أَنْ يَأْمُرَ لَنَا بِشَىْءٍ مِنَ السَّبْىِ ‏.‏ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ سَبَقَكُنَّ يَتَامَى بَدْرٍ لَكِنْ سَأَدُلُّكُنَّ عَلَى مَا هُوَ خَيْرٌ لَكُنَّ مِنْ ذَلِكَ تُكَبِّرْنَ اللَّهَ عَلَى أَثَرِ كُلِّ صَلاَةٍ ثَلاَثًا وَثَلاَثِينَ تَكْبِيرَةً وَثَلاَثًا وَثَلاَثِينَ تَسْبِيحَةً وَثَلاَثًا وَثَلاَثِينَ تَحْمِيدَةً وَلاَ إِلَهَ إِلاَّ اللَّهُ وَحْدَهُ لاَ شَرِيكَ لَهُ لَهُ الْمُلْكُ وَلَهُ الْحَمْدُ وَهُوَ عَلَى كُلِّ شَىْءٍ قَدِيرٌ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ عَيَّاشٌ وَهُمَا ابْنَتَا عَمِّ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏.‏

Zubayr ibn Abdulmuttalibning ikki qizi Ummu Hakam yoki Zubaadan biri shunday aytdi: Rasululloh ﷺga (urushda) asirlar olib kelindi. Men, opam va Rasululloh ﷺ qizlari Fotima borib, u zotga oʻzimiz turgan ahvolimizdan shikoyat qildik va u zotdan bizga asirlardan biror narsa berishni buyurishlarini soʻradik. Shunda Rasululloh ﷺ: «Sizlardan Badr yetimlari oʻzib ketishdi (avval soʻrab kelishdi). Lekin men sizlarga shundan koʻra ham yaxshiroq narsani koʻrsataman: har namozdan keyin Allohni oʻttiz uch marta takbir aytib ulugʻlanglar, oʻttiz uch marta tasbeh ayting, oʻttiz uch marta hamd ayting va: ‹Lo ilaha illalloh, vahdahu lo sharika lah, lahul mulku va lahul hamdu va huva ala kulli shayʼin qodiyr› (Allohdan oʻzga iloh yoʻq, U yolgʻiz, Uning sherigi yoʻq, mulk Uniki va hamd Unga xosdir, U har narsaga qodirdir), deyinglar», dedilar. Ayyosh aytadi: Ular ikkovi Nabiy ﷺning amaki qizlari edilar.Зубайр ибн Абдулмутталибнинг икки қизи Умму Ҳакам ёки Зубаадан бири шундай айтди: Расулуллоҳ ﷺга (урушда) асирлар олиб келинди. Мен, опам ва Расулуллоҳ ﷺ қизлари Фотима бориб, у зотга ўзимиз турган аҳволимиздан шикоят қилдик ва у зотдан бизга асирлардан бирор нарса беришни буюришларини сўрадик. Шунда Расулуллоҳ ﷺ: «Сизлардан Бадр етимлари ўзиб кетишди (аввал сўраб келишди). Лекин мен сизларга шундан кўра ҳам яхшироқ нарсани кўрсатаман: ҳар намоздан кейин Аллоҳни ўттиз уч марта такбир айтиб улуғланглар, ўттиз уч марта тасбеҳ айтинг, ўттиз уч марта ҳамд айтинг ва: ‹Ло илаҳа иллаллоҳ, ваҳдаҳу ло шарика лаҳ, лаҳул мулку ва лаҳул ҳамду ва ҳува ала кулли шайъин қодийр› (Аллоҳдан ўзга илоҳ йўқ, У ёлғиз, Унинг шериги йўқ, мулк Уники ва ҳамд Унга хосдир, У ҳар нарсага қодирдир), дейинглар», дедилар. Айёш айтади: Улар иккови Набий ﷺнинг амаки қизлари эдилар.

حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ خَلَفٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الأَعْلَى، عَنْ سَعِيدٍ، - يَعْنِي الْجُرَيْرِيَّ - عَنْ أَبِي الْوَرْدِ، عَنِ ابْنِ أَعْبُدَ، قَالَ قَالَ لِي عَلِيٌّ رضى الله عنه أَلاَ أُحَدِّثُكَ عَنِّي وَعَنْ فَاطِمَةَ بِنْتِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَكَانَتْ مِنْ أَحَبِّ أَهْلِهِ إِلَيْهِ قُلْتُ بَلَى ‏.‏ قَالَ إِنَّهَا جَرَّتْ بِالرَّحَى حَتَّى أَثَّرَ فِي يَدِهَا وَاسْتَقَتْ بِالْقِرْبَةِ حَتَّى أَثَّرَ فِي نَحْرِهَا وَكَنَسَتِ الْبَيْتَ حَتَّى اغْبَرَّتْ ثِيَابُهَا فَأَتَى النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم خَدَمٌ فَقُلْتُ لَوْ أَتَيْتِ أَبَاكِ فَسَأَلْتِيهِ خَادِمًا فَأَتَتْهُ فَوَجَدَتْ عِنْدَهُ حُدَّاثًا فَرَجَعَتْ فَأَتَاهَا مِنَ الْغَدِ فَقَالَ ‏"‏ مَا كَانَ حَاجَتُكِ ‏"‏ ‏.‏ فَسَكَتَتْ فَقُلْتُ أَنَا أُحَدِّثُكَ يَا رَسُولَ اللَّهِ جَرَّتْ بِالرَّحَى حَتَّى أَثَّرَتْ فِي يَدِهَا وَحَمَلَتْ بِالْقِرْبَةِ حَتَّى أَثَّرَتْ فِي نَحْرِهَا فَلَمَّا أَنْ جَاءَكَ الْخَدَمُ أَمَرْتُهَا أَنْ تَأْتِيَكَ فَتَسْتَخْدِمَكَ خَادِمًا يَقِيهَا حَرَّ مَا هِيَ فِيهِ ‏.‏ قَالَ ‏"‏ اتَّقِي اللَّهَ يَا فَاطِمَةُ وَأَدِّي فَرِيضَةَ رَبِّكِ وَاعْمَلِي عَمَلَ أَهْلِكِ فَإِذَا أَخَذْتِ مَضْجَعَكِ فَسَبِّحِي ثَلاَثًا وَثَلاَثِينَ وَاحْمَدِي ثَلاَثًا وَثَلاَثِينَ وَكَبِّرِي أَرْبَعًا وَثَلاَثِينَ فَتِلْكَ مِائَةٌ فَهِيَ خَيْرٌ لَكِ مِنْ خَادِمٍ ‏"‏ ‏.‏ قَالَتْ رَضِيتُ عَنِ اللَّهِ عَزَّ وَجَلَّ وَعَنْ رَسُولِهِ صلى الله عليه وسلم ‏.‏

Ibn Aʼbud aytadi: Ali (roziyallohu anhu) menga: «Senga oʻzim va Rasululloh ﷺ qizlari Fotima haqida soʻzlab beraymi? U Rasulullohga oilalaridan eng suyukli kishi edi», dedi. Men: «Ha (ayting)», dedim. U dedi: «U (Fotima) yorgʻuchoqni shu qadar tortdiki, hatto qoʻlida iz qoldi, mesh bilan shu qadar suv tashidiki, hatto koʻkragida iz qoldi, uyni shu qadar supurdiki, hatto kiyimlari changga botdi. Nabiy ﷺga (asir) xizmatkorlar keldi. Men (Fotimaga): ‹Otangning oldiga borib, undan bir xizmatkor soʻrasang boʻlmaydimi?› dedim. U otasining oldiga bordi, ammo u zotning huzurlarida (gaplashib oʻtirgan) odamlarni topib, qaytib keldi. Ertasiga u zot uning oldiga keldilar va: ‹Hojating nima edi?› dedilar. U jim qoldi. Shunda men: ‹Men aytib beraman, yo Rasululloh, u yorgʻuchoqni shu qadar tortdiki, hatto qoʻlida iz qoldi, mesh bilan shu qadar (suv) koʻtardiki, hatto koʻkragida iz qoldi. Sizga (asir) xizmatkorlar kelganida, men unga sizning oldingizga borib, oʻzi turgan mashaqqatdan saqlaydigan bir xizmatkor soʻrashini buyurgan edim›, dedim. U zot: ‹Allohdan qoʻrq, ey Fotima, Robbingning farzini ado et va oilangning ishini qil. Toʻshagingga yotganingda oʻttiz uch marta tasbeh ayt, oʻttiz uch marta hamd ayt va oʻttiz toʻrt marta takbir ayt, bu yuztaga yetadi. Bu sen uchun xizmatkordan koʻra yaxshiroqdir›, dedilar». (Fotima) dedi: «Men Aziz va Jalil Allohdan hamda Uning Rasuli ﷺdan rozi boʻldim».Ибн Аъбуд айтади: Али (розияллоҳу анҳу) менга: «Сенга ўзим ва Расулуллоҳ ﷺ қизлари Фотима ҳақида сўзлаб берайми? У Расулуллоҳга оилаларидан энг суюкли киши эди», деди. Мен: «Ҳа (айтинг)», дедим. У деди: «У (Фотима) ёрғучоқни шу қадар тортдики, ҳатто қўлида из қолди, меш билан шу қадар сув ташидики, ҳатто кўкрагида из қолди, уйни шу қадар супурдики, ҳатто кийимлари чангга ботди. Набий ﷺга (асир) хизматкорлар келди. Мен (Фотимага): ‹Отангнинг олдига бориб, ундан бир хизматкор сўрасанг бўлмайдими?› дедим. У отасининг олдига борди, аммо у зотнинг ҳузурларида (гаплашиб ўтирган) одамларни топиб, қайтиб келди. Эртасига у зот унинг олдига келдилар ва: ‹Ҳожатинг нима эди?› дедилар. У жим қолди. Шунда мен: ‹Мен айтиб бераман, ё Расулуллоҳ, у ёрғучоқни шу қадар тортдики, ҳатто қўлида из қолди, меш билан шу қадар (сув) кўтардики, ҳатто кўкрагида из қолди. Сизга (асир) хизматкорлар келганида, мен унга сизнинг олдингизга бориб, ўзи турган машаққатдан сақлайдиган бир хизматкор сўрашини буюрган эдим›, дедим. У зот: ‹Аллоҳдан қўрқ, эй Фотима, Роббингнинг фарзини адо эт ва оилангнинг ишини қил. Тўшагингга ётганингда ўттиз уч марта тасбеҳ айт, ўттиз уч марта ҳамд айт ва ўттиз тўрт марта такбир айт, бу юзтага етади. Бу сен учун хизматкордан кўра яхшироқдир›, дедилар». (Фотима) деди: «Мен Азиз ва Жалил Аллоҳдан ҳамда Унинг Расули ﷺдан рози бўлдим».

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدٍ الْمَرْوَزِيُّ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ، أَخْبَرَنَا مَعْمَرٌ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ عَلِيِّ بْنِ حُسَيْنٍ، بِهَذِهِ الْقِصَّةِ قَالَ وَلَمْ يُخْدِمْهَا ‏.‏

Ali ibn Husayn (rahimahulloh)dan ham ushbu qissa boshqa sanad bilan rivoyat qilingan. (Bu rivoyatda): «U zot unga (Fotimaga) xizmatkor bermadilar», deyiladi.Али ибн Ҳусайн (раҳимаҳуллоҳ)дан ҳам ушбу қисса бошқа санад билан ривоят қилинган. (Бу ривоятда): «У зот унга (Фотимага) хизматкор бермадилар», дейилади.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عِيسَى، حَدَّثَنَا عَنْبَسَةُ بْنُ عَبْدِ الْوَاحِدِ الْقُرَشِيُّ، قَالَ أَبُو جَعْفَرٍ - يَعْنِي ابْنَ عِيسَى - كُنَّا نَقُولُ إِنَّهُ مِنَ الأَبْدَالِ قَبْلَ أَنْ نَسْمَعَ أَنَّ الأَبْدَالَ مِنَ الْمَوَالِي قَالَ حَدَّثَنِي الدَّخِيلُ بْنُ إِيَاسِ بْنِ نُوحِ بْنِ مُجَّاعَةَ عَنْ هِلاَلِ بْنِ سِرَاجِ بْنِ مُجَّاعَةَ عَنْ أَبِيهِ عَنْ جَدِّهِ مُجَّاعَةَ أَنَّهُ أَتَى النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم يَطْلُبُ دِيَةَ أَخِيهِ قَتَلَتْهُ بَنُو سَدُوسٍ مِنْ بَنِي ذُهْلٍ ‏.‏ فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ لَوْ كُنْتُ جَاعِلاً لِمُشْرِكٍ دِيَةً جَعَلْتُ لأَخِيكَ وَلَكِنْ سَأُعْطِيكَ مِنْهُ عُقْبَى ‏"‏ ‏.‏ فَكَتَبَ لَهُ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم بِمِائَةٍ مِنَ الإِبِلِ مِنْ أَوَّلِ خُمُسٍ يَخْرُجُ مِنْ مُشْرِكِي بَنِي ذُهْلٍ فَأَخَذَ طَائِفَةً مِنْهَا وَأَسْلَمَتْ بَنُو ذُهْلٍ فَطَلَبَهَا بَعْدُ مُجَّاعَةُ إِلَى أَبِي بَكْرٍ وَأَتَاهُ بِكِتَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَكَتَبَ لَهُ أَبُو بَكْرٍ بِاثْنَىْ عَشَرَ أَلْفَ صَاعٍ مِنْ صَدَقَةِ الْيَمَامَةِ أَرْبَعَةِ آلاَفٍ بُرًّا وَأَرْبَعَةِ آلاَفٍ شَعِيرًا وَأَرْبَعَةِ آلاَفٍ تَمْرًا وَكَانَ فِي كِتَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم لِمُجَّاعَةَ ‏"‏ بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ هَذَا كِتَابٌ مِنْ مُحَمَّدٍ النَّبِيِّ لِمُجَّاعَةَ بْنِ مُرَارَةَ مِنْ بَنِي سُلْمَى إِنِّي أَعْطَيْتُهُ مِائَةً مِنَ الإِبِلِ مِنْ أَوَّلِ خُمُسٍ يَخْرُجُ مِنْ مُشْرِكِي بَنِي ذُهْلٍ عُقْبَةً مِنْ أَخِيهِ ‏"‏ ‏.‏

Mujjaa ibn Murora al-Yamaniy (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinishicha, u Banu Zuhldan boʻlgan Banu Sadus oʻldirgan akasining diyatini (qon puli) talab qilib Nabiy ﷺ huzurlariga keldi. Shunda Nabiy ﷺ: «Agar men bir mushrik uchun diyat belgilaydigan boʻlsam, akang uchun belgilagan boʻlardim. Lekin men senga undan (akang oʻrniga) bir tovon beraman», dedilar. Bas, Nabiy ﷺ unga Banu Zuhl mushriklaridan olinadigan birinchi xumusdan yuzta tuya berilishi haqida (hujjat) yozib berdilar. U shulardan bir qismini oldi, soʻng Banu Zuhl Islomni qabul qildi. Mujjaa keyinchalik uni Abu Bakrdan talab qildi va unga Nabiy ﷺning hujjatini keltirdi. Shunda Abu Bakr unga al-Yamoma sadaqasidan oʻn ikki ming soʼ — toʻrt ming soʼ bugʻdoy, toʻrt ming soʼ arpa va toʻrt ming soʼ xurmo berilishi haqida yozib berdi. Nabiy ﷺning Mujjaaga yozgan hujjatlarida shunday (deyilgan) edi: «Bismillahir Rohmanir Rohiym. Bu Muhammad Nabiydan Banu Sulmodan boʻlgan Mujjaa ibn Murorga (yozilgan) hujjatdir. Men unga akasi oʻrniga tovon sifatida Banu Zuhl mushriklaridan chiqadigan birinchi xumusdan yuzta tuya berdim».Мужжаа ибн Мурора ал-Яманий (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинишича, у Бану Зуҳлдан бўлган Бану Садус ўлдирган акасининг диятини (қон пули) талаб қилиб Набий ﷺ ҳузурларига келди. Шунда Набий ﷺ: «Агар мен бир мушрик учун дият белгилайдиган бўлсам, аканг учун белгилаган бўлардим. Лекин мен сенга ундан (аканг ўрнига) бир товон бераман», дедилар. Бас, Набий ﷺ унга Бану Зуҳл мушрикларидан олинадиган биринчи хумусдан юзта туя берилиши ҳақида (ҳужжат) ёзиб бердилар. У шулардан бир қисмини олди, сўнг Бану Зуҳл Исломни қабул қилди. Мужжаа кейинчалик уни Абу Бакрдан талаб қилди ва унга Набий ﷺнинг ҳужжатини келтирди. Шунда Абу Бакр унга ал-Ямома садақасидан ўн икки минг сў — тўрт минг сў буғдой, тўрт минг сў арпа ва тўрт минг сў хурмо берилиши ҳақида ёзиб берди. Набий ﷺнинг Мужжаага ёзган ҳужжатларида шундай (дейилган) эди: «Бисмиллаҳир Роҳманир Роҳийм. Бу Муҳаммад Набийдан Бану Сулмодан бўлган Мужжаа ибн Мурорга (ёзилган) ҳужжатдир. Мен унга акаси ўрнига товон сифатида Бану Зуҳл мушрикларидан чиқадиган биринчи хумусдан юзта туя бердим».

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ كَثِيرٍ، أَخْبَرَنَا سُفْيَانُ، عَنْ مُطَرِّفٍ، عَنْ عَامِرٍ الشَّعْبِيِّ، قَالَ كَانَ لِلنَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم سَهْمٌ يُدْعَى الصَّفِيَّ إِنْ شَاءَ عَبْدًا وَإِنْ شَاءَ أَمَةً وَإِنْ شَاءَ فَرَسًا يَخْتَارُهُ قَبْلَ الْخُمُسِ ‏.‏

Omir ash-Shaʼbiy (rahimahulloh) aytadi: Nabiy ﷺ uchun «Safiy» deb ataladigan bir ulush bor edi: agar xohlasalar bir qul, agar xohlasalar bir kaniz, agar xohlasalar bir ot — uni xumusdan oldin tanlab olardilar.Омир аш-Шаъбий (раҳимаҳуллоҳ) айтади: Набий ﷺ учун «Сафий» деб аталадиган бир улуш бор эди: агар хоҳласалар бир қул, агар хоҳласалар бир каниз, агар хоҳласалар бир от — уни хумусдан олдин танлаб олардилар.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا أَبُو عَاصِمٍ، وَأَزْهَرُ، قَالاَ حَدَّثَنَا ابْنُ عَوْنٍ، قَالَ سَأَلْتُ مُحَمَّدًا عَنْ سَهْمِ النَّبِيِّ، صلى الله عليه وسلم وَالصَّفِيِّ قَالَ كَانَ يُضْرَبُ لَهُ بِسَهْمٍ مَعَ الْمُسْلِمِينَ وَإِنْ لَمْ يَشْهَدْ وَالصَّفِيُّ يُؤْخَذُ لَهُ رَأْسٌ مِنَ الْخُمُسِ قَبْلَ كُلِّ شَىْءٍ ‏.‏

Ibn Avn (rahimahulloh) aytadi: Men Muhammad (ibn Sirin)dan Nabiy ﷺning ulushlari va Safiy haqida soʻradim. U: «(Nabiy ﷺ urushda) qatnashmagan boʻlsalar ham, ularga musulmonlar bilan birga bir ulush ajratilardi. Safiy esa har narsadan oldin u zot uchun xumusdan bir bosh (asir yoki hayvon) olinardi», dedi.Ибн Авн (раҳимаҳуллоҳ) айтади: Мен Муҳаммад (ибн Сирин)дан Набий ﷺнинг улушлари ва Сафий ҳақида сўрадим. У: «(Набий ﷺ урушда) қатнашмаган бўлсалар ҳам, уларга мусулмонлар билан бирга бир улуш ажратиларди. Сафий эса ҳар нарсадан олдин у зот учун хумусдан бир бош (асир ёки ҳайвон) олинарди», деди.

حَدَّثَنَا مَحْمُودُ بْنُ خَالِدٍ السُّلَمِيُّ، حَدَّثَنَا عُمَرُ، - يَعْنِي ابْنَ عَبْدِ الْوَاحِدِ - عَنْ سَعِيدٍ، - يَعْنِي ابْنَ بَشِيرٍ - عَنْ قَتَادَةَ، قَالَ كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم إِذَا غَزَا كَانَ لَهُ سَهْمٌ صَافٍ يَأْخُذُهُ مِنْ حَيْثُ شَاءَهُ فَكَانَتْ صَفِيَّةُ مِنْ ذَلِكَ السَّهْمِ وَكَانَ إِذَا لَمْ يَغْزُ بِنَفْسِهِ ضُرِبَ لَهُ بِسَهْمِهِ وَلَمْ يُخَيَّرْ ‏.‏

Qatoda (rahimahulloh) aytadi: Rasululloh ﷺ gʻazotga chiqqanlarida, u zot uchun bir maxsus ulush (sahmi sofiy) boʻlardi, uni xohlagan joyidan olardilar. Safiyya ham oʻsha ulushdan edi. Agar oʻzlari gʻazotga chiqmagan boʻlsalar, u zotga (oʻz oʻrnida) ulushlari ajratilar, ammo (tanlash) ixtiyori berilmas edi.Қатода (раҳимаҳуллоҳ) айтади: Расулуллоҳ ﷺ ғазотга чиққанларида, у зот учун бир махсус улуш (саҳми софий) бўларди, уни хоҳлаган жойидан олардилар. Сафийя ҳам ўша улушдан эди. Агар ўзлари ғазотга чиқмаган бўлсалар, у зотга (ўз ўрнида) улушлари ажратилар, аммо (танлаш) ихтиёри берилмас эди.

حَدَّثَنَا نَصْرُ بْنُ عَلِيٍّ، حَدَّثَنَا أَبُو أَحْمَدَ، أَخْبَرَنَا سُفْيَانُ، عَنْ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عَائِشَةَ، قَالَتْ كَانَتْ صَفِيَّةُ مِنَ الصَّفِيِّ ‏.‏

Oisha (roziyallohu anho) aytadi: Safiyya (nomi) Safiy (maxsus ulush)dan olingan edi.Оиша (розияллоҳу анҳо) айтади: Сафийя (номи) Сафий (махсус улуш)дан олинган эди.

حَدَّثَنَا سَعِيدُ بْنُ مَنْصُورٍ، حَدَّثَنَا يَعْقُوبُ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ عَمْرِو بْنِ أَبِي عَمْرٍو، عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ، قَالَ قَدِمْنَا خَيْبَرَ فَلَمَّا فَتَحَ اللَّهُ تَعَالَى الْحِصْنَ ذُكِرَ لَهُ جَمَالُ صَفِيَّةَ بِنْتِ حُيَىٍّ وَقَدْ قُتِلَ زَوْجُهَا وَكَانَتْ عَرُوسًا فَاصْطَفَاهَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم لِنَفْسِهِ فَخَرَجَ بِهَا حَتَّى بَلَغْنَا سُدَّ الصَّهْبَاءِ حَلَّتْ فَبَنَى بِهَا ‏.‏

Anas ibn Molik (roziyallohu anhu) aytadi: Biz Xaybarga keldik. Alloh taolo qalʼani fath qilib berganida, u zotga Safiyya binti Huyayyning goʻzalligi zikr qilindi, uning eri (jangda) oʻldirilgan edi va u kelinchak edi. Shunda Rasululloh ﷺ uni oʻzlari uchun tanlab oldilar va u bilan (yoʻlga) chiqdilar, toki biz Saddus-Sahboga yetganimizda, u (hayzdan) poklandi va u zot u bilan turmush qurdilar.Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу) айтади: Биз Хайбарга келдик. Аллоҳ таоло қалъани фатҳ қилиб берганида, у зотга Сафийя бинти Ҳуяййнинг гўзаллиги зикр қилинди, унинг эри (жангда) ўлдирилган эди ва у келинчак эди. Шунда Расулуллоҳ ﷺ уни ўзлари учун танлаб олдилар ва у билан (йўлга) чиқдилар, токи биз Саддус-Саҳбога етганимизда, у (ҳайздан) покланди ва у зот у билан турмуш қурдилар.

حَدَّثَنَا مُسَدَّدٌ، حَدَّثَنَا حَمَّادُ بْنُ زَيْدٍ، عَنْ عَبْدِ الْعَزِيزِ بْنِ صُهَيْبٍ، عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ، قَالَ صَارَتْ صَفِيَّةُ لِدِحْيَةَ الْكَلْبِيِّ ثُمَّ صَارَتْ لِرَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏.‏

Anas ibn Molik (roziyallohu anhu) aytadi: Safiyya (avval) Dihya al-Kalbiyga tushdi, soʻng Rasululloh ﷺga tegishli boʻldi.Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу) айтади: Сафийя (аввал) Диҳя ал-Калбийга тушди, сўнг Расулуллоҳ ﷺга тегишли бўлди.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ خَلاَّدٍ الْبَاهِلِيُّ، حَدَّثَنَا بَهْزُ بْنُ أَسَدٍ، حَدَّثَنَا حَمَّادٌ، أَخْبَرَنَا ثَابِتٌ، عَنْ أَنَسٍ، قَالَ وَقَعَ فِي سَهْمِ دِحْيَةَ جَارِيَةٌ جَمِيلَةٌ فَاشْتَرَاهَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بِسَبْعَةِ أَرْؤُسٍ ثُمَّ دَفَعَهَا إِلَى أُمِّ سُلَيْمٍ تَصْنَعُهَا وَتُهَيِّئُهَا قَالَ حَمَّادٌ وَأَحْسِبُهُ قَالَ وَتَعْتَدُّ فِي بَيْتِهَا صَفِيَّةُ بِنْتُ حُيَىٍّ ‏.‏

Anas (roziyallohu anhu) aytadi: Dihyaning ulushiga goʻzal bir kaniz tushdi. Rasululloh ﷺ uni yetti bosh (asir) evaziga sotib oldilar, soʻng uni Ummu Sulaymga uni bezab, (turmushga) tayyorlashi uchun topshirdilar. Hammod aytadi: U zot, deb oʻylayman, shunday dedilar: «Safiyya binti Huyayy uning (Ummu Sulaymning) uyida iddasini oʻtkazsin».Анас (розияллоҳу анҳу) айтади: Диҳянинг улушига гўзал бир каниз тушди. Расулуллоҳ ﷺ уни етти бош (асир) эвазига сотиб олдилар, сўнг уни Умму Сулаймга уни безаб, (турмушга) тайёрлаши учун топширдилар. Ҳаммод айтади: У зот, деб ўйлайман, шундай дедилар: «Сафийя бинти Ҳуяйй унинг (Умму Сулаймнинг) уйида иддасини ўтказсин».

حَدَّثَنَا دَاوُدُ بْنُ مُعَاذٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْوَارِثِ، ح وَحَدَّثَنَا يَعْقُوبُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، - الْمَعْنَى - قَالَ حَدَّثَنَا ابْنُ عُلَيَّةَ، عَنْ عَبْدِ الْعَزِيزِ بْنِ صُهَيْبٍ، عَنْ أَنَسٍ، قَالَ جُمِعَ السَّبْىُ - يَعْنِي بِخَيْبَرَ - فَجَاءَ دِحْيَةُ فَقَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ أَعْطِنِي جَارِيَةً مِنَ السَّبْىِ ‏.‏ قَالَ ‏"‏ اذْهَبْ فَخُذْ جَارِيَةً ‏"‏ ‏.‏ فَأَخَذَ صَفِيَّةَ بِنْتَ حُيَىٍّ فَجَاءَ رَجُلٌ إِلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ يَا نَبِيَّ اللَّهِ أَعْطَيْتَ دِحْيَةَ - قَالَ يَعْقُوبُ - صَفِيَّةَ بِنْتَ حُيَىٍّ سَيِّدَةَ قُرَيْظَةَ وَالنَّضِيرِ - ثُمَّ اتَّفَقَا - مَا تَصْلُحُ إِلاَّ لَكَ ‏.‏ قَالَ ‏"‏ ادْعُوهُ بِهَا ‏"‏ ‏.‏ فَلَمَّا نَظَرَ إِلَيْهَا النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم قَالَ لَهُ ‏"‏ خُذْ جَارِيَةً مِنَ السَّبْىِ غَيْرَهَا ‏"‏ ‏.‏ وَإِنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم أَعْتَقَهَا وَتَزَوَّجَهَا ‏.‏

Anas (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi, u zot dedilar: Xaybarda asirlar toʻplandi. Shunda Dihya keldi-da: «Yo Rasululloh, asirlardan menga bir choʻri bering», dedi. U zot ﷺ: «Borib, bitta choʻri olgin», dedilar. Shunda u Safiyya binti Huyaynni oldi. Soʻng bir kishi Nabiy ﷺ huzurlariga kelib: «Yo Nabiyalloh, siz Dihyaga Safiyya binti Huyayni — Qurayza va Naziyr (qabilalari)ning sarvarini berdingiz! U faqat sizga loyiqdir», dedi. U zot ﷺ: «Uni (Safiyya) bilan birga chaqiringlar», dedilar. Nabiy ﷺ unga nazar solganlarida, (Dihyaga): «Asirlardan undan boshqa bir choʻri olgin», dedilar. Nabiy ﷺ esa uni ozod qilib, (soʻng) unga uylandilar.Анас (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади, у зот дедилар: Хайбарда асирлар тўпланди. Шунда Диҳя келди-да: «Ё Расулуллоҳ, асирлардан менга бир чўри беринг», деди. У зот ﷺ: «Бориб, битта чўри олгин», дедилар. Шунда у Сафийя бинти Ҳуяйнни олди. Сўнг бир киши Набий ﷺ ҳузурларига келиб: «Ё Набияллоҳ, сиз Диҳяга Сафийя бинти Ҳуяйни — Қурайза ва Назийр (қабилалари)нинг сарварини бердингиз! У фақат сизга лойиқдир», деди. У зот ﷺ: «Уни (Сафийя) билан бирга чақиринглар», дедилар. Набий ﷺ унга назар солганларида, (Диҳяга): «Асирлардан ундан бошқа бир чўри олгин», дедилар. Набий ﷺ эса уни озод қилиб, (сўнг) унга уйландилар.

حَدَّثَنَا مُسْلِمُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، حَدَّثَنَا قُرَّةُ، قَالَ سَمِعْتُ يَزِيدَ بْنَ عَبْدِ اللَّهِ، قَالَ كُنَّا بِالْمِرْبَدِ فَجَاءَ رَجُلٌ أَشْعَثُ الرَّأْسِ بِيَدِهِ قِطْعَةُ أَدِيمٍ أَحْمَرَ فَقُلْنَا كَأَنَّكَ مِنْ أَهْلِ الْبَادِيَةِ ‏.‏ فَقَالَ أَجَلْ ‏.‏ قُلْنَا نَاوِلْنَا هَذِهِ الْقِطْعَةَ الأَدِيمَ الَّتِي فِي يَدِكَ فَنَاوَلَنَاهَا فَقَرَأْنَاهَا فَإِذَا فِيهَا ‏"‏ مِنْ مُحَمَّدٍ رَسُولِ اللَّهِ إِلَى بَنِي زُهَيْرِ بْنِ أُقَيْشٍ إِنَّكُمْ إِنْ شَهِدْتُمْ أَنْ لاَ إِلَهَ إِلاَّ اللَّهُ وَأَنَّ مُحَمَّدًا رَسُولُ اللَّهِ وَأَقَمْتُمُ الصَّلاَةَ وَآتَيْتُمُ الزَّكَاةَ وَأَدَّيْتُمُ الْخُمُسَ مِنَ الْمَغْنَمِ وَسَهْمَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَسَهْمَ الصَّفِيِّ أَنْتُمْ آمِنُونَ بِأَمَانِ اللَّهِ وَرَسُولِهِ ‏"‏ ‏.‏ فَقُلْنَا مَنْ كَتَبَ لَكَ هَذَا الْكِتَابَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏.‏

Yaziyd ibn Abdulloh (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadi, u dedi: Biz Mirbadda edik. Shunda sochi toʻzigʻan bir kishi qoʻlida bir parcha qizil teri (bilan) keldi. Biz: «Sen badaviy ahlidan koʻrinasan», dedik. U: «Ha», dedi. Biz: «Qoʻlingdagi shu teri parchasini bizga ber-chi», dedik. U buni bizga uzatdi. Biz uni oʻqib koʻrsak, unda shunday (yozilgan) edi: «Muhammad Rasulullohdan Banu Zuhayr ibn Uqaysh (qabilasi)ga: Albatta, agar siz ‹Allohdan oʻzga iloh yoʻq va Muhammad Allohning elchisidir› deb guvohlik bersangiz, namozni barpo qilsangiz, zakotni bersangiz, gʻanimatdan beshdan birini hamda Nabiy ﷺning ulushi va (as-)Safiy ulushini ado etsangiz, Allohning va Uning Rasulining omonida tinch boʻlasizlar». Biz: «Senga bu xatni kim yozib berdi?» dedik. U: «Rasululloh ﷺ», dedi.Язийд ибн Абдуллоҳ (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинади, у деди: Биз Мирбадда эдик. Шунда сочи тўзиған бир киши қўлида бир парча қизил тери (билан) келди. Биз: «Сен бадавий аҳлидан кўринасан», дедик. У: «Ҳа», деди. Биз: «Қўлингдаги шу тери парчасини бизга бер-чи», дедик. У буни бизга узатди. Биз уни ўқиб кўрсак, унда шундай (ёзилган) эди: «Муҳаммад Расулуллоҳдан Бану Зуҳайр ибн Уқайш (қабиласи)га: Албатта, агар сиз ‹Аллоҳдан ўзга илоҳ йўқ ва Муҳаммад Аллоҳнинг элчисидир› деб гувоҳлик берсангиз, намозни барпо қилсангиз, закотни берсангиз, ғаниматдан бешдан бирини ҳамда Набий ﷺнинг улуши ва (ас-)Сафий улушини адо этсангиз, Аллоҳнинг ва Унинг Расулининг омонида тинч бўласизлар». Биз: «Сенга бу хатни ким ёзиб берди?» дедик. У: «Расулуллоҳ ﷺ», деди.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى بْنِ فَارِسٍ، أَنَّ الْحَكَمَ بْنَ نَافِعٍ، حَدَّثَهُمْ قَالَ أَخْبَرَنَا شُعَيْبٌ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ كَعْبِ بْنِ مَالِكٍ، عَنْ أَبِيهِ، - وَكَانَ أَحَدَ الثَّلاَثَةِ الَّذِينَ تِيبَ عَلَيْهِمْ - وَكَانَ كَعْبُ بْنُ الأَشْرَفِ يَهْجُو النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم وَيُحَرِّضُ عَلَيْهِ كُفَّارَ قُرَيْشٍ وَكَانَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم حِينَ قَدِمَ الْمَدِينَةَ وَأَهْلُهَا أَخْلاَطٌ مِنْهُمُ الْمُسْلِمُونَ وَالْمُشْرِكُونَ يَعْبُدُونَ الأَوْثَانَ وَالْيَهُودُ وَكَانُوا يُؤْذُونَ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم وَأَصْحَابَهُ فَأَمَرَ اللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ نَبِيَّهُ بِالصَّبْرِ وَالْعَفْوِ فَفِيهِمْ أَنْزَلَ اللَّهُ ‏{‏ وَلَتَسْمَعُنَّ مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ مِنْ قَبْلِكُمْ ‏}‏ الآيَةَ فَلَمَّا أَبَى كَعْبُ بْنُ الأَشْرَفِ أَنْ يَنْزِعَ عَنْ أَذَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم أَمَرَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم سَعْدَ بْنَ مُعَاذٍ أَنْ يَبْعَثَ رَهْطًا يَقْتُلُونَهُ فَبَعَثَ مُحَمَّدَ بْنَ مَسْلَمَةَ وَذَكَرَ قِصَّةَ قَتْلِهِ فَلَمَّا قَتَلُوهُ فَزِعَتِ الْيَهُودُ وَالْمُشْرِكُونَ فَغَدَوْا عَلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَقَالُوا طُرِقَ صَاحِبُنَا فَقُتِلَ ‏.‏ فَذَكَرَ لَهُمُ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم الَّذِي كَانَ يَقُولُ وَدَعَاهُمُ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم إِلَى أَنْ يَكْتُبَ بَيْنَهُ وَبَيْنَهُمْ كِتَابًا يَنْتَهُونَ إِلَى مَا فِيهِ فَكَتَبَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم بَيْنَهُ وَبَيْنَهُمْ وَبَيْنَ الْمُسْلِمِينَ عَامَّةً صَحِيفَةً ‏.‏

Kaʼb ibn Molik (roziyallohu anhu)dan — u tavbasi qabul qilingan uch kishidan biri edi — rivoyat qilinadi: Kaʼb ibn al-Ashraf Nabiy ﷺni hajv qilar va u zotga qarshi Quraysh kofirlarini qutqular edi. Nabiy ﷺ Madinaga kelganlarida, uning ahli aralash edi: ulardan kimsi musulmonlar, kimsi butlarga ibodat qiluvchi mushriklar va yahudiylar edi. Ular Nabiy ﷺni va u zotning sahobalarini ranjitar edilar. Shunda Alloh azza va jalla oʻz Nabiysiga sabr va kechirimni amr etdi. Ular haqida Alloh shu (oyat)ni nozil qildi: {Albatta, sizlar oʻzingizdan oldin Kitob berilganlardan… koʻp (ozor) eshitasizlar} — oyatning oxirigacha (Oli Imron 186). Kaʼb ibn al-Ashraf Nabiy ﷺga ozor berishdan toʻxtashdan bosh tortgach, Nabiy ﷺ Saʼd ibn Muoz(roziyallohu anhu)ga uni oʻldiradigan bir guruh kishini joʻnatishni amr etdilar. U esa Muhammad ibn Maslama(roziyallohu anhu)ni joʻnatdi. (Roviy) uni oʻldirish voqeasini zikr qildi. Ular uni oʻldirgach, yahudiylar va mushriklar qoʻrqib ketdilar va ertasi kuni Nabiy ﷺ huzurlariga kelib: «Bizning sherigimiz tunda bostirib kelinib oʻldirildi», dedilar. Nabiy ﷺ ularga uning aytib yurgan (hajv)larini eslatdilar. Soʻng Nabiy ﷺ ularni oʻzlari bilan ularning oʻrtalarida bir bitim yozishga — unda (kelishilgan narsa)ga rioya qilishlariga daʼvat etdilar. Shunday qilib, Nabiy ﷺ oʻzlari bilan ularning va umuman musulmonlarning oʻrtasida bir sahifa (ahdnoma) yozdilar.Каъб ибн Молик (розияллоҳу анҳу)дан — у тавбаси қабул қилинган уч кишидан бири эди — ривоят қилинади: Каъб ибн ал-Ашраф Набий ﷺни ҳажв қилар ва у зотга қарши Қурайш кофирларини қутқулар эди. Набий ﷺ Мадинага келганларида, унинг аҳли аралаш эди: улардан кимси мусулмонлар, кимси бутларга ибодат қилувчи мушриклар ва яҳудийлар эди. Улар Набий ﷺни ва у зотнинг саҳобаларини ранжитар эдилар. Шунда Аллоҳ азза ва жалла ўз Набийсига сабр ва кечиримни амр этди. Улар ҳақида Аллоҳ шу (оят)ни нозил қилди: {Албатта, сизлар ўзингиздан олдин Китоб берилганлардан… кўп (озор) эшитасизлар} — оятнинг охиригача (Оли Имрон 186). Каъб ибн ал-Ашраф Набий ﷺга озор беришдан тўхташдан бош тортгач, Набий ﷺ Саъд ибн Муоз(розияллоҳу анҳу)га уни ўлдирадиган бир гуруҳ кишини жўнатишни амр этдилар. У эса Муҳаммад ибн Маслама(розияллоҳу анҳу)ни жўнатди. (Ровий) уни ўлдириш воқеасини зикр қилди. Улар уни ўлдиргач, яҳудийлар ва мушриклар қўрқиб кетдилар ва эртаси куни Набий ﷺ ҳузурларига келиб: «Бизнинг шеригимиз тунда бостириб келиниб ўлдирилди», дедилар. Набий ﷺ уларга унинг айтиб юрган (ҳажв)ларини эслатдилар. Сўнг Набий ﷺ уларни ўзлари билан уларнинг ўрталарида бир битим ёзишга — унда (келишилган нарса)га риоя қилишларига даъват этдилар. Шундай қилиб, Набий ﷺ ўзлари билан уларнинг ва умуман мусулмонларнинг ўртасида бир саҳифа (аҳднома) ёздилар.

حَدَّثَنَا مُصَرِّفُ بْنُ عَمْرٍو الأَيَامِيُّ، حَدَّثَنَا يُونُسُ، - يَعْنِي ابْنَ بُكَيْرٍ - قَالَ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ إِسْحَاقَ، حَدَّثَنِي مُحَمَّدُ بْنُ أَبِي مُحَمَّدٍ، مَوْلَى زَيْدِ بْنِ ثَابِتٍ عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، وَعِكْرِمَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ لَمَّا أَصَابَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قُرَيْشًا يَوْمَ بَدْرٍ وَقَدِمَ الْمَدِينَةَ جَمَعَ الْيَهُودَ فِي سُوقِ بَنِي قَيْنُقَاعَ فَقَالَ ‏"‏ يَا مَعْشَرَ يَهُودَ أَسْلِمُوا قَبْلَ أَنْ يُصِيبَكُمْ مِثْلُ مَا أَصَابَ قُرَيْشًا ‏"‏ ‏.‏ قَالُوا يَا مُحَمَّدُ لاَ يَغُرَّنَّكَ مِنْ نَفْسِكَ أَنَّكَ قَتَلْتَ نَفَرًا مِنْ قُرَيْشٍ كَانُوا أَغْمَارًا لاَ يَعْرِفُونَ الْقِتَالَ إِنَّكَ لَوْ قَاتَلْتَنَا لَعَرَفْتَ أَنَّا نَحْنُ النَّاسُ وَأَنَّكَ لَمْ تَلْقَ مِثْلَنَا ‏.‏ فَأَنْزَلَ اللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ فِي ذَلِكَ ‏{‏ قُلْ لِلَّذِينَ كَفَرُوا سَتُغْلَبُونَ ‏}‏ قَرَأَ مُصَرِّفٌ إِلَى قَوْلِهِ ‏{‏ فِئَةٌ تُقَاتِلُ فِي سَبِيلِ اللَّهِ ‏}‏ بِبَدْرٍ ‏{‏ وَأُخْرَى كَافِرَةٌ ‏}‏ ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi, u zot dedilar: Rasululloh ﷺ Badr kuni Qurayshni magʻlub etib, Madinaga kelganlarida, yahudiylarni Banu Qaynuqoʼ bozorida toʻpladilar-da: «Ey yahudiylar jamoasi! Qurayshga yetgan (musibat) sizlarga ham yetishidan oldin Islomga kiringlar!» dedilar. Ular: «Ey Muhammad! Sen Qurayshdan jangni bilmaydigan, tajribasiz bir necha kishini oʻldirganing bilan oʻzingni aldab qoʻyma. Agar biz bilan jang qilsang, biz qanday odamlar ekanimizni va sen bizga oʻxshashni hech uchratmaganingni bilar eding», dedilar. Shunda Alloh azza va jalla bu haqda (oyat) nozil qildi: {Kofir boʻlganlarga ayting: yaqinda magʻlub boʻlursizlar…} — Musarrif (roviy) Allohning bu soʻzigacha oʻqidi: {bir guruh Alloh yoʻlida jang qilardi} — yaʼni Badrda — {boshqasi esa kofir edi} (Oli Imron 12-13).Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади, у зот дедилар: Расулуллоҳ ﷺ Бадр куни Қурайшни мағлуб этиб, Мадинага келганларида, яҳудийларни Бану Қайнуқў бозорида тўпладилар-да: «Эй яҳудийлар жамоаси! Қурайшга етган (мусибат) сизларга ҳам етишидан олдин Исломга киринглар!» дедилар. Улар: «Эй Муҳаммад! Сен Қурайшдан жангни билмайдиган, тажрибасиз бир неча кишини ўлдирганинг билан ўзингни алдаб қўйма. Агар биз билан жанг қилсанг, биз қандай одамлар эканимизни ва сен бизга ўхшашни ҳеч учратмаганингни билар эдинг», дедилар. Шунда Аллоҳ азза ва жалла бу ҳақда (оят) нозил қилди: {Кофир бўлганларга айтинг: яқинда мағлуб бўлурсизлар…} — Мусарриф (ровий) Аллоҳнинг бу сўзигача ўқиди: {бир гуруҳ Аллоҳ йўлида жанг қиларди} — яъни Бадрда — {бошқаси эса кофир эди} (Оли Имрон 12-13).

حَدَّثَنَا مُصَرِّفُ بْنُ عَمْرٍو، حَدَّثَنَا يُونُسُ، قَالَ ابْنُ إِسْحَاقَ حَدَّثَنِي مَوْلًى، لِزَيْدِ بْنِ ثَابِتٍ حَدَّثَتْنِي ابْنَةُ مُحَيِّصَةَ، عَنْ أَبِيهَا، مُحَيِّصَةَ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ مَنْ ظَفِرْتُمْ بِهِ مِنْ رِجَالِ يَهُودَ فَاقْتُلُوهُ ‏"‏ ‏.‏ فَوَثَبَ مُحَيِّصَةُ عَلَى شَبِيبَةَ رَجُلٍ مِنْ تُجَّارِ يَهُودَ كَانَ يُلاَبِسُهُمْ فَقَتَلَهُ وَكَانَ حُوَيِّصَةُ إِذْ ذَاكَ لَمْ يُسْلِمْ وَكَانَ أَسَنَّ مِنْ مُحَيِّصَةَ فَلَمَّا قَتَلَهُ جَعَلَ حُوَيِّصَةُ يَضْرِبُهُ وَيَقُولُ يَا عَدُوَّ اللَّهِ أَمَا وَاللَّهِ لَرُبَّ شَحْمٍ فِي بَطْنِكَ مِنْ مَالِهِ ‏.‏

Muhayyisa (roziyallohu anhu)ning qizidan, otasi Muhayyisa(roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Yahudiy erkaklaridan qaysi biriga gʻolib kelsangiz, uni oʻldiringlar», dedilar. Shunda Muhayyisa ular bilan oldi-berdi qilib yurgan yahudiy savdogarlaridan biri — Shabiba degan kishini (oʻldirish uchun) hujum qilib, uni oʻldirdi. Oʻsha paytda Huvayyisa hali Islomni qabul qilmagan edi va u Muhayyisadan yoshi kattaroq edi. (Muhayyisa) uni oʻldirgach, Huvayyisa uni urib: «Ey Allohning dushmani! Allohga qasamki, qorningdagi koʻp moy uning molidan-ku!» dedi.Муҳаййиса (розияллоҳу анҳу)нинг қизидан, отаси Муҳаййиса(розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Яҳудий эркакларидан қайси бирига ғолиб келсангиз, уни ўлдиринглар», дедилар. Шунда Муҳаййиса улар билан олди-берди қилиб юрган яҳудий савдогарларидан бири — Шабиба деган кишини (ўлдириш учун) ҳужум қилиб, уни ўлдирди. Ўша пайтда Ҳуваййиса ҳали Исломни қабул қилмаган эди ва у Муҳаййисадан ёши каттароқ эди. (Муҳаййиса) уни ўлдиргач, Ҳуваййиса уни уриб: «Эй Аллоҳнинг душмани! Аллоҳга қасамки, қорнингдаги кўп мой унинг молидан-ку!» деди.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ بْنُ سَعِيدٍ، أَخْبَرَنَا اللَّيْثُ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ أَبِي سَعِيدٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، أَنَّهُ قَالَ بَيْنَا نَحْنُ فِي الْمَسْجِدِ إِذْ خَرَجَ إِلَيْنَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ ‏"‏ انْطَلِقُوا إِلَى يَهُودَ ‏"‏ ‏.‏ فَخَرَجْنَا مَعَهُ حَتَّى جِئْنَاهُمْ فَقَامَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَنَادَاهُمْ فَقَالَ يَا مَعْشَرَ يَهُودَ أَسْلِمُوا تَسْلَمُوا ‏"‏ ‏.‏ فَقَالُوا قَدْ بَلَّغْتَ يَا أَبَا الْقَاسِمِ ‏.‏ فَقَالَ لَهُمْ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ أَسْلِمُوا تَسْلَمُوا ‏"‏ ‏.‏ فَقَالُوا قَدْ بَلَّغْتَ يَا أَبَا الْقَاسِمِ ‏.‏ فَقَالَ لَهُمْ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ ذَلِكَ أُرِيدُ ‏"‏ ‏.‏ ثُمَّ قَالَهَا الثَّالِثَةَ ‏"‏ اعْلَمُوا أَنَّمَا الأَرْضُ لِلَّهِ وَرَسُولِهِ وَإِنِّي أُرِيدُ أَنْ أُجْلِيَكُمْ مِنْ هَذِهِ الأَرْضِ فَمَنْ وَجَدَ مِنْكُمْ بِمَالِهِ شَيْئًا فَلْيَبِعْهُ وَإِلاَّ فَاعْلَمُوا أَنَّمَا الأَرْضُ لِلَّهِ وَرَسُولِهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi, u zot dedilar: Biz masjidda turganimizda, Rasululloh ﷺ huzurimizga chiqib: «Yahudiylar tomon yuringlar», dedilar. Biz u zot bilan birga chiqdik, toki ularning oldiga keldik. Rasululloh ﷺ oʻrnilaridan turib, ularni chaqirdilar-da: «Ey yahudiylar jamoasi! Islomga kiringlar — najot topasizlar», dedilar. Ular: «Ey Abul-Qosim, sen yetkazding», dedilar. Rasululloh ﷺ ularga: «Islomga kiringlar — najot topasizlar», dedilar. Ular: «Ey Abul-Qosim, sen yetkazding», dedilar. Rasululloh ﷺ ularga: «Men shuni istayman», dedilar. Soʻng buni uchinchi marta aytib: «Bilingki, yer faqat Alloh va Uning Rasuliga (tegishli)dir va men sizlarni bu yerdan chiqarib yubormoqchiman. Sizlardan kim moliga bir (haridor) topsa, uni sotsin. Aks holda, bilingki, yer faqat Alloh va Uning Rasuli ﷺga (tegishli)dir», dedilar.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади, у зот дедилар: Биз масжидда турганимизда, Расулуллоҳ ﷺ ҳузуримизга чиқиб: «Яҳудийлар томон юринглар», дедилар. Биз у зот билан бирга чиқдик, токи уларнинг олдига келдик. Расулуллоҳ ﷺ ўрниларидан туриб, уларни чақирдилар-да: «Эй яҳудийлар жамоаси! Исломга киринглар — нажот топасизлар», дедилар. Улар: «Эй Абул-Қосим, сен етказдинг», дедилар. Расулуллоҳ ﷺ уларга: «Исломга киринглар — нажот топасизлар», дедилар. Улар: «Эй Абул-Қосим, сен етказдинг», дедилар. Расулуллоҳ ﷺ уларга: «Мен шуни истайман», дедилар. Сўнг буни учинчи марта айтиб: «Билингки, ер фақат Аллоҳ ва Унинг Расулига (тегишли)дир ва мен сизларни бу ердан чиқариб юбормоқчиман. Сизлардан ким молига бир (ҳаридор) топса, уни сотсин. Акс ҳолда, билингки, ер фақат Аллоҳ ва Унинг Расули ﷺга (тегишли)дир», дедилар.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ دَاوُدَ بْنِ سُفْيَانَ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ، أَخْبَرَنَا مَعْمَرٌ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ كَعْبِ بْنِ مَالِكٍ، عَنْ رَجُلٍ، مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم أَنَّ كُفَّارَ قُرَيْشٍ كَتَبُوا إِلَى ابْنِ أُبَىٍّ وَمَنْ كَانَ يَعْبُدُ مَعَهُ الأَوْثَانَ مِنَ الأَوْسِ وَالْخَزْرَجِ وَرَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَوْمَئِذٍ بِالْمَدِينَةِ قَبْلَ وَقْعَةِ بَدْرٍ إِنَّكُمْ آوَيْتُمْ صَاحِبَنَا وَإِنَّا نُقْسِمُ بِاللَّهِ لَتُقَاتِلُنَّهُ أَوْ لَتُخْرِجُنَّهُ أَوْ لَنَسِيرَنَّ إِلَيْكُمْ بِأَجْمَعِنَا حَتَّى نَقْتُلَ مُقَاتِلَتَكُمْ وَنَسْتَبِيحَ نِسَاءَكُمْ ‏.‏ فَلَمَّا بَلَغَ ذَلِكَ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ أُبَىٍّ وَمَنْ كَانَ مَعَهُ مِنْ عَبَدَةِ الأَوْثَانِ اجْتَمَعُوا لِقِتَالِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَلَمَّا بَلَغَ ذَلِكَ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم لَقِيَهُمْ فَقَالَ ‏"‏ لَقَدْ بَلَغَ وَعِيدُ قُرَيْشٍ مِنْكُمُ الْمَبَالِغَ مَا كَانَتْ تَكِيدُكُمْ بِأَكْثَرَ مِمَّا تُرِيدُونَ أَنْ تَكِيدُوا بِهِ أَنْفُسَكُمْ تُرِيدُونَ أَنْ تُقَاتِلُوا أَبْنَاءَكُمْ وَإِخْوَانَكُمْ ‏"‏ ‏.‏ فَلَمَّا سَمِعُوا ذَلِكَ مِنَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم تَفَرَّقُوا فَبَلَغَ ذَلِكَ كُفَّارَ قُرَيْشٍ فَكَتَبَتْ كُفَّارُ قُرَيْشٍ بَعْدَ وَقْعَةِ بَدْرٍ إِلَى الْيَهُودِ إِنَّكُمْ أَهْلُ الْحَلْقَةِ وَالْحُصُونِ وَإِنَّكُمْ لَتُقَاتِلُنَّ صَاحِبَنَا أَوْ لَنَفْعَلَنَّ كَذَا وَكَذَا وَلاَ يَحُولُ بَيْنَنَا وَبَيْنَ خَدَمِ نِسَائِكُمْ شَىْءٌ - وَهِيَ الْخَلاَخِيلُ - فَلَمَّا بَلَغَ كِتَابُهُمُ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم أَجْمَعَتْ بَنُو النَّضِيرِ بِالْغَدْرِ فَأَرْسَلُوا إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم اخْرُجْ إِلَيْنَا فِي ثَلاَثِينَ رَجُلاً مِنْ أَصْحَابِكَ وَلْيَخْرُجْ مِنَّا ثَلاَثُونَ حَبْرًا حَتَّى نَلْتَقِيَ بِمَكَانِ الْمَنْصَفِ فَيَسْمَعُوا مِنْكَ ‏.‏ فَإِنْ صَدَّقُوكَ وَآمَنُوا بِكَ آمَنَّا بِكَ فَقَصَّ خَبَرَهُمْ فَلَمَّا كَانَ الْغَدُ غَدَا عَلَيْهِمْ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بِالْكَتَائِبِ فَحَصَرَهُمْ فَقَالَ لَهُمْ ‏"‏ إِنَّكُمْ وَاللَّهِ لاَ تَأْمَنُونَ عِنْدِي إِلاَّ بِعَهْدٍ تُعَاهِدُونِي عَلَيْهِ ‏"‏ ‏.‏ فَأَبَوْا أَنْ يُعْطُوهُ عَهْدًا فَقَاتَلَهُمْ يَوْمَهُمْ ذَلِكَ ثُمَّ غَدَا الْغَدُ عَلَى بَنِي قُرَيْظَةَ بِالْكَتَائِبِ وَتَرَكَ بَنِي النَّضِيرِ وَدَعَاهُمْ إِلَى أَنْ يُعَاهِدُوهُ فَعَاهَدُوهُ فَانْصَرَفَ عَنْهُمْ وَغَدَا عَلَى بَنِي النَّضِيرِ بِالْكَتَائِبِ فَقَاتَلَهُمْ حَتَّى نَزَلُوا عَلَى الْجَلاَءِ فَجَلَتْ بَنُو النَّضِيرِ وَاحْتَمَلُوا مَا أَقَلَّتِ الإِبِلُ مِنْ أَمْتِعَتِهِمْ وَأَبْوَابِ بُيُوتِهِمْ وَخَشَبِهَا فَكَانَ نَخْلُ بَنِي النَّضِيرِ لِرَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم خَاصَّةً أَعْطَاهُ اللَّهُ إِيَّاهَا وَخَصَّهُ بِهَا فَقَالَ ‏{‏ وَمَا أَفَاءَ اللَّهُ عَلَى رَسُولِهِ مِنْهُمْ فَمَا أَوْجَفْتُمْ عَلَيْهِ مِنْ خَيْلٍ وَلاَ رِكَابٍ ‏}‏ يَقُولُ بِغَيْرِ قِتَالٍ فَأَعْطَى النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم أَكْثَرَهَا لِلْمُهَاجِرِينَ وَقَسَمَهَا بَيْنَهُمْ وَقَسَمَ مِنْهَا لِرَجُلَيْنِ مِنَ الأَنْصَارِ وَكَانَا ذَوِي حَاجَةٍ لَمْ يَقْسِمْ لأَحَدٍ مِنَ الأَنْصَارِ غَيْرَهُمَا وَبَقِيَ مِنْهَا صَدَقَةُ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم الَّتِي فِي أَيْدِي بَنِي فَاطِمَةَ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهَا ‏.‏

Nabiy ﷺning sahobalaridan boʻlgan bir kishidan rivoyat qilinadiki, Quraysh kofirlari (Abdulloh) ibn Ubayyga va u bilan birga Avs hamda Xazrajdan butlarga ibodat qilganlarga xat yozdilar — oʻsha kuni Rasululloh ﷺ Madinada, Badr voqeasidan oldin edilar: «Sizlar bizning sherigimizga (Muhammadga) panoh berdingiz. Biz Allohga qasam ichamizki, yo siz u bilan jang qilasiz, yo uni (shahardan) chiqarasiz, aks holda hammamiz sizlarga qarshi yurish qilamiz, toki jangchilaringizni oʻldirib, ayollaringizni oʻzimizniki qilib olamiz». Bu (xabar) Abdulloh ibn Ubayyga va u bilan birga butparastlarga yetgach, ular Nabiy ﷺ bilan jang qilish uchun toʻplandilar. Bu Nabiy ﷺga yetgach, u zot ularning oldiga borib: «Qurayshning sizlarga qilgan tahdidi haddiga yetibdi. Quraysh sizlarga oʻzlaringiz oʻzlaringizga qilmoqchi boʻlganchalik makr qilolmaydi. Sizlar oʻz oʻgʻillaringiz va birodarlaringiz bilan jang qilmoqchimisiz?» dedilar. Ular bu (soʻz)ni Nabiy ﷺdan eshitganlarida, tarqalib ketdilar. Bu Quraysh kofirlariga yetdi. Shunda Quraysh kofirlari Badr voqeasidan keyin yahudiylarga xat yozdilar: «Sizlar qurol-yarogʻ va qalʼalar ahlisiz. Albatta, siz bizning sherigimiz bilan jang qilasiz, aks holda biz mana munday-munday qilamiz va bizni sizning ayollaringizning xadamlari (yaʼni xalxollari — oyoq bilaguzuklari) bilan oʻrtamizda hech narsa toʻsib turolmaydi». Ularning xati Nabiy ﷺga yetganda, Banu Naziyr xiyonatga qaror qildi va Rasululloh ﷺga: «Sahobalaringdan oʻttiz kishi bilan oldimizga chiq, bizdan ham oʻttiz olim chiqsin, toki adolat (mosligi) joyida uchrashaylik va ular sendan eshitsinlar. Agar ular seni tasdiqlab, senga iymon keltirsalar, biz ham senga iymon keltiramiz», deb yubordilar. (Roviy) ularning xabarini hikoya qildi. Ertasi kuni Rasululloh ﷺ qoʻshinlar bilan ular ustiga yurish qilib, ularni qamal qildilar-da: «Allohga qasamki, sizlar men bilan men uchun bir ahd qilmaguningizcha, mening oldimda omonda boʻlmaysizlar», dedilar. Ular u zotga ahd berishdan bosh tortdilar. Shunda u zot oʻsha kuni ular bilan jang qildilar. Soʻng ertasi kuni qoʻshinlar bilan Banu Qurayza ustiga yurish qilib, Banu Naziyrni qoldirdilar va ularni (Qurayzani) oʻzlari bilan ahdlashishga daʼvat etdilar. Ular ahdlashdilar, shunda u zot ulardan qaytib, qoʻshinlar bilan Banu Naziyr ustiga yurdilar va ular bilan jang qildilar, toki ular (yurtdan) chiqib ketishga rozi boʻldilar. Banu Naziyr (yurtidan) chiqib ketdi, ular tuyalari koʻtara olgancha asbob-anjomlarini, uylarining eshiklarini va yogʻochlarini olib ketdilar. Banu Naziyrning xurmozorlari Rasululloh ﷺga xosgina (mol) boʻlib, Alloh uni u zotga ato etdi va u zotga xos qildi. (Alloh) shunday dedi: {Alloh oʻz Rasuliga ulardan qaytarib bergan (mol)larga sizlar na ot va na tuya choptirgan edingiz…} (Hashr 6) — yaʼni jangsiz (qoʻlga kiritildi). Nabiy ﷺ uning koʻp qismini muhojirlarga berib, ular oʻrtasida taqsimladilar va undan ansorlardan ikki kishiga — ular muhtoj edilar — ulush ajratdilar; ulardan boshqa hech bir ansorga ulush berilmadi. Undan Rasululloh ﷺning sadaqasi qoldi — u Fotima(roziyallohu anho)ning farzandlari qoʻlidadir.Набий ﷺнинг саҳобаларидан бўлган бир кишидан ривоят қилинадики, Қурайш кофирлари (Абдуллоҳ) ибн Убаййга ва у билан бирга Авс ҳамда Хазраждан бутларга ибодат қилганларга хат ёздилар — ўша куни Расулуллоҳ ﷺ Мадинада, Бадр воқеасидан олдин эдилар: «Сизлар бизнинг шеригимизга (Муҳаммадга) паноҳ бердингиз. Биз Аллоҳга қасам ичамизки, ё сиз у билан жанг қиласиз, ё уни (шаҳардан) чиқарасиз, акс ҳолда ҳаммамиз сизларга қарши юриш қиламиз, токи жангчиларингизни ўлдириб, аёлларингизни ўзимизники қилиб оламиз». Бу (хабар) Абдуллоҳ ибн Убаййга ва у билан бирга бутпарастларга етгач, улар Набий ﷺ билан жанг қилиш учун тўпландилар. Бу Набий ﷺга етгач, у зот уларнинг олдига бориб: «Қурайшнинг сизларга қилган таҳдиди ҳаддига етибди. Қурайш сизларга ўзларингиз ўзларингизга қилмоқчи бўлганчалик макр қилолмайди. Сизлар ўз ўғилларингиз ва биродарларингиз билан жанг қилмоқчимисиз?» дедилар. Улар бу (сўз)ни Набий ﷺдан эшитганларида, тарқалиб кетдилар. Бу Қурайш кофирларига етди. Шунда Қурайш кофирлари Бадр воқеасидан кейин яҳудийларга хат ёздилар: «Сизлар қурол-яроғ ва қалъалар аҳлисиз. Албатта, сиз бизнинг шеригимиз билан жанг қиласиз, акс ҳолда биз мана мундай-мундай қиламиз ва бизни сизнинг аёлларингизнинг хадамлари (яъни халхоллари — оёқ билагузуклари) билан ўртамизда ҳеч нарса тўсиб туролмайди». Уларнинг хати Набий ﷺга етганда, Бану Назийр хиёнатга қарор қилди ва Расулуллоҳ ﷺга: «Саҳобаларингдан ўттиз киши билан олдимизга чиқ, биздан ҳам ўттиз олим чиқсин, токи адолат (мослиги) жойида учрашайлик ва улар сендан эшитсинлар. Агар улар сени тасдиқлаб, сенга иймон келтирсалар, биз ҳам сенга иймон келтирамиз», деб юбордилар. (Ровий) уларнинг хабарини ҳикоя қилди. Эртаси куни Расулуллоҳ ﷺ қўшинлар билан улар устига юриш қилиб, уларни қамал қилдилар-да: «Аллоҳга қасамки, сизлар мен билан мен учун бир аҳд қилмагунингизча, менинг олдимда омонда бўлмайсизлар», дедилар. Улар у зотга аҳд беришдан бош тортдилар. Шунда у зот ўша куни улар билан жанг қилдилар. Сўнг эртаси куни қўшинлар билан Бану Қурайза устига юриш қилиб, Бану Назийрни қолдирдилар ва уларни (Қурайзани) ўзлари билан аҳдлашишга даъват этдилар. Улар аҳдлашдилар, шунда у зот улардан қайтиб, қўшинлар билан Бану Назийр устига юрдилар ва улар билан жанг қилдилар, токи улар (юртдан) чиқиб кетишга рози бўлдилар. Бану Назийр (юртидан) чиқиб кетди, улар туялари кўтара олганча асбоб-анжомларини, уйларининг эшикларини ва ёғочларини олиб кетдилар. Бану Назийрнинг хурмозорлари Расулуллоҳ ﷺга хосгина (мол) бўлиб, Аллоҳ уни у зотга ато этди ва у зотга хос қилди. (Аллоҳ) шундай деди: {Аллоҳ ўз Расулига улардан қайтариб берган (мол)ларга сизлар на от ва на туя чоптирган эдингиз…} (Ҳашр 6) — яъни жангсиз (қўлга киритилди). Набий ﷺ унинг кўп қисмини муҳожирларга бериб, улар ўртасида тақсимладилар ва ундан ансорлардан икки кишига — улар муҳтож эдилар — улуш ажратдилар; улардан бошқа ҳеч бир ансорга улуш берилмади. Ундан Расулуллоҳ ﷺнинг садақаси қолди — у Фотима(розияллоҳу анҳо)нинг фарзандлари қўлидадир.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى بْنِ فَارِسٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ، أَخْبَرَنَا ابْنُ جُرَيْجٍ، عَنْ مُوسَى بْنِ عُقْبَةَ، عَنْ نَافِعٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، أَنَّ يَهُودَ بَنِي النَّضِيرِ، وَقُرَيْظَةَ، حَارَبُوا رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَأَجْلَى رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بَنِي النَّضِيرِ وَأَقَرَّ قُرَيْظَةَ وَمَنَّ عَلَيْهِمْ حَتَّى حَارَبَتْ قُرَيْظَةُ بَعْدَ ذَلِكَ فَقَتَلَ رِجَالَهُمْ وَقَسَمَ نِسَاءَهُمْ وَأَوْلاَدَهُمْ وَأَمْوَالَهُمْ بَيْنَ الْمُسْلِمِينَ إِلاَّ بَعْضَهُمْ لَحِقُوا بِرَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَأَمَّنَهُمْ وَأَسْلَمُوا وَأَجْلَى رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَهُودَ الْمَدِينَةِ كُلَّهُمْ بَنِي قَيْنُقَاعَ وَهُمْ قَوْمُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سَلاَمٍ وَيَهُودَ بَنِي حَارِثَةَ وَكُلَّ يَهُودِيٍّ كَانَ بِالْمَدِينَةِ ‏.‏

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadiki, Banu Naziyr va Qurayza yahudiylari Rasululloh ﷺ bilan urush qildilar. Shunda Rasululloh ﷺ Banu Naziyrni (yurtdan) chiqarib yubordilar, Qurayzani esa qoldirib, ularga marhamat koʻrsatdilar — toki Qurayza shundan keyin (yana) urush qilmaguncha. Soʻng u zot ularning erkaklarini oʻldirib, ayollarini, bolalarini va mollarini musulmonlar oʻrtasida taqsimladilar — faqat ulardan baʼzilari Rasululloh ﷺ tomonga qoʻshildilar, u zot ularga omonlik berdilar va ular Islomga kirdilar. Rasululloh ﷺ Madina yahudiylarining barchasini — Banu Qaynuqoʼni (ular Abdulloh ibn Salomning qavmidir), Banu Horisa yahudiylarini va Madinadagi har bir yahudiyni — (yurtdan) chiqarib yubordilar.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинадики, Бану Назийр ва Қурайза яҳудийлари Расулуллоҳ ﷺ билан уруш қилдилар. Шунда Расулуллоҳ ﷺ Бану Назийрни (юртдан) чиқариб юбордилар, Қурайзани эса қолдириб, уларга марҳамат кўрсатдилар — токи Қурайза шундан кейин (яна) уруш қилмагунча. Сўнг у зот уларнинг эркакларини ўлдириб, аёлларини, болаларини ва молларини мусулмонлар ўртасида тақсимладилар — фақат улардан баъзилари Расулуллоҳ ﷺ томонга қўшилдилар, у зот уларга омонлик бердилар ва улар Исломга кирдилар. Расулуллоҳ ﷺ Мадина яҳудийларининг барчасини — Бану Қайнуқўни (улар Абдуллоҳ ибн Саломнинг қавмидир), Бану Ҳориса яҳудийларини ва Мадинадаги ҳар бир яҳудийни — (юртдан) чиқариб юбордилар.

حَدَّثَنَا هَارُونُ بْنُ زَيْدِ بْنِ أَبِي الزَّرْقَاءِ، حَدَّثَنَا أَبِي، حَدَّثَنَا حَمَّادُ بْنُ سَلَمَةَ، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ، قَالَ - أَحْسِبُهُ - عَنْ نَافِعٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَاتَلَ أَهْلَ خَيْبَرَ فَغَلَبَ عَلَى النَّخْلِ وَالأَرْضِ وَأَلْجَأَهُمْ إِلَى قَصْرِهِمْ فَصَالَحُوهُ عَلَى أَنَّ لِرَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم الصَّفْرَاءَ وَالْبَيْضَاءَ وَالْحَلْقَةَ وَلَهُمْ مَا حَمَلَتْ رِكَابُهُمْ عَلَى أَنْ لاَ يَكْتُمُوا وَلاَ يُغَيِّبُوا شَيْئًا فَإِنْ فَعَلُوا فَلاَ ذِمَّةَ لَهُمْ وَلاَ عَهْدَ فَغَيَّبُوا مَسْكًا لِحُيَىِّ بْنِ أَخْطَبَ وَقَدْ كَانَ قُتِلَ قَبْلَ خَيْبَرَ كَانَ احْتَمَلَهُ مَعَهُ يَوْمَ بَنِي النَّضِيرِ حِينَ أُجْلِيَتِ النَّضِيرُ فِيهِ حُلِيُّهُمْ قَالَ فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم لِسَعْيَةَ ‏"‏ أَيْنَ مَسْكُ حُيَىِّ بْنِ أَخْطَبَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَذْهَبَتْهُ الْحُرُوبُ وَالنَّفَقَاتُ ‏.‏ فَوَجَدُوا الْمَسْكَ فَقَتَلَ ابْنَ أَبِي الْحُقَيْقِ وَسَبَى نِسَاءَهُمْ وَذَرَارِيَّهُمْ وَأَرَادَ أَنْ يُجْلِيَهُمْ فَقَالُوا يَا مُحَمَّدُ دَعْنَا نَعْمَلْ فِي هَذِهِ الأَرْضِ وَلَنَا الشَّطْرُ مَا بَدَا لَكَ وَلَكُمُ الشَّطْرُ ‏.‏ وَكَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يُعْطِي كُلَّ امْرَأَةٍ مِنْ نِسَائِهِ ثَمَانِينَ وَسْقًا مِنْ تَمْرٍ وَعِشْرِينَ وَسْقًا مِنْ شَعِيرٍ ‏.‏

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadiki, Nabiy ﷺ Xaybar ahli bilan jang qildilar va xurmozorlar hamda yer ustidan gʻolib kelib, ularni qalʼalariga qamab qoʻydilar. Shunda ular Rasululloh ﷺ bilan sulh tuzdilar — oltin, kumush va qurol-yarogʻ Rasululloh ﷺga, tuyalari koʻtargan narsalar esa ularning oʻzlariga (tegishli) boʻlishi sharti bilan; (yana) ular hech narsani yashirmasliklari va berkitmasliklari sharti bilan. Agar shunday qilsalar, ularga na zimma (himoya) va na ahd boʻladi. Ular esa Huyay ibn Axtabning bir teri xaltasini yashirib qoʻydilar — (Huyay) Xaybardan oldin oʻldirilgan edi. Banu Naziyr (yurtdan) chiqarilgan kuni, Naziyr (kechirib qoʻyilganda), u (xaltani) oʻzi bilan olib ketgan edi; unda ularning zeb-ziynatlari bor edi. (Roviy) dedi: Nabiy ﷺ Saʼyaga: «Huyay ibn Axtabning teri xaltasi qani?» dedilar. U: «Uni urushlar va xarajatlar yeb yubordi», dedi. (Keyin) ular teri xaltani topdilar. Shunda u zot Ibn Abul-Huqayqni oʻldirdilar, ularning ayollari va bola-chaqalarini asir qildilar va ularni (yurtdan) chiqarib yubormoqchi boʻldilar. Shunda ular: «Ey Muhammad! Bizni shu yerda ishlashga qoʻying, hosilning yarmi bizga, sizga maʼqul (boʻlganicha) yarmi sizga boʻlsin», dedilar. Rasululloh ﷺ oʻz ayollarining har biriga sakson vasq xurmo va yigirma vasq arpa berib turar edilar.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинадики, Набий ﷺ Хайбар аҳли билан жанг қилдилар ва хурмозорлар ҳамда ер устидан ғолиб келиб, уларни қалъаларига қамаб қўйдилар. Шунда улар Расулуллоҳ ﷺ билан сулҳ туздилар — олтин, кумуш ва қурол-яроғ Расулуллоҳ ﷺга, туялари кўтарган нарсалар эса уларнинг ўзларига (тегишли) бўлиши шарти билан; (яна) улар ҳеч нарсани яширмасликлари ва беркитмасликлари шарти билан. Агар шундай қилсалар, уларга на зимма (ҳимоя) ва на аҳд бўлади. Улар эса Ҳуяй ибн Ахтабнинг бир тери халтасини яшириб қўйдилар — (Ҳуяй) Хайбардан олдин ўлдирилган эди. Бану Назийр (юртдан) чиқарилган куни, Назийр (кечириб қўйилганда), у (халтани) ўзи билан олиб кетган эди; унда уларнинг зеб-зийнатлари бор эди. (Ровий) деди: Набий ﷺ Саъяга: «Ҳуяй ибн Ахтабнинг тери халтаси қани?» дедилар. У: «Уни урушлар ва харажатлар еб юборди», деди. (Кейин) улар тери халтани топдилар. Шунда у зот Ибн Абул-Ҳуқайқни ўлдирдилар, уларнинг аёллари ва бола-чақаларини асир қилдилар ва уларни (юртдан) чиқариб юбормоқчи бўлдилар. Шунда улар: «Эй Муҳаммад! Бизни шу ерда ишлашга қўйинг, ҳосилнинг ярми бизга, сизга маъқул (бўлганича) ярми сизга бўлсин», дедилар. Расулуллоҳ ﷺ ўз аёлларининг ҳар бирига саксон васқ хурмо ва йигирма васқ арпа бериб турар эдилар.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ حَنْبَلٍ، حَدَّثَنَا يَعْقُوبُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، حَدَّثَنَا أَبِي، عَنِ ابْنِ إِسْحَاقَ، حَدَّثَنِي نَافِعٌ، مَوْلَى عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ، أَنَّ عُمَرَ، قَالَ أَيُّهَا النَّاسُ إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم كَانَ عَامَلَ يَهُودَ خَيْبَرَ عَلَى أَنَّا نُخْرِجُهُمْ إِذَا شِئْنَا فَمَنْ كَانَ لَهُ مَالٌ فَلْيَلْحَقْ بِهِ فَإِنِّي مُخْرِجٌ يَهُودَ ‏.‏ فَأَخْرَجَهُمْ ‏.‏

Abdulloh ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadiki, Umar (roziyallohu anhu) dedilar: «Ey odamlar! Albatta, Rasululloh ﷺ Xaybar yahudiylari bilan — biz xohlagan paytimizda ularni (yurtdan) chiqarishimiz sharti bilan — muomala qilgan edilar. Bas, kimning (ularning oldida) moli boʻlsa, uni olib qoʻysin, chunki men yahudiylarni chiqarib yuboruvchiman». Soʻng u (Umar) ularni chiqarib yubordi.Абдуллоҳ ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинадики, Умар (розияллоҳу анҳу) дедилар: «Эй одамлар! Албатта, Расулуллоҳ ﷺ Хайбар яҳудийлари билан — биз хоҳлаган пайтимизда уларни (юртдан) чиқаришимиз шарти билан — муомала қилган эдилар. Бас, кимнинг (уларнинг олдида) моли бўлса, уни олиб қўйсин, чунки мен яҳудийларни чиқариб юборувчиман». Сўнг у (Умар) уларни чиқариб юборди.

حَدَّثَنَا سُلَيْمَانُ بْنُ دَاوُدَ الْمَهْرِيُّ، أَخْبَرَنِي ابْنُ وَهْبٍ، أَخْبَرَنِي أُسَامَةُ بْنُ زَيْدٍ اللَّيْثِيُّ، عَنْ نَافِعٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ، قَالَ لَمَّا افْتُتِحَتْ خَيْبَرُ سَأَلَتْ يَهُودُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَنْ يُقِرَّهُمْ عَلَى أَنْ يَعْمَلُوا عَلَى النِّصْفِ مِمَّا خَرَجَ مِنْهَا فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ أُقِرُّكُمْ فِيهَا عَلَى ذَلِكَ مَا شِئْنَا ‏"‏ ‏.‏ فَكَانُوا عَلَى ذَلِكَ وَكَانَ التَّمْرُ يُقْسَمُ عَلَى السُّهْمَانِ مِنْ نِصْفِ خَيْبَرَ وَيَأْخُذُ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم الْخُمُسَ وَكَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَطْعَمَ كُلَّ امْرَأَةٍ مِنْ أَزْوَاجِهِ مِنَ الْخُمُسِ مِائَةَ وَسْقٍ تَمْرًا وَعِشْرِينَ وَسْقًا شَعِيرًا فَلَمَّا أَرَادَ عُمَرُ إِخْرَاجَ الْيَهُودِ أَرْسَلَ إِلَى أَزْوَاجِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ لَهُنَّ مَنْ أَحَبَّ مِنْكُنَّ أَنْ أَقْسِمَ لَهَا نَخْلاً بِخَرْصِهَا مِائَةَ وَسْقٍ فَيَكُونَ لَهَا أَصْلُهَا وَأَرْضُهَا وَمَاؤُهَا وَمِنَ الزَّرْعِ مَزْرَعَةُ خَرْصٍ عِشْرِينَ وَسْقًا فَعَلْنَا وَمَنْ أَحَبَّ أَنْ نَعْزِلَ الَّذِي لَهَا فِي الْخُمُسِ كَمَا هُوَ فَعَلْنَا ‏.‏

Abdulloh ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadiki, Umar (roziyallohu anhu) dedilar: Xaybar fath etilganda, yahudiylar Rasululloh ﷺdan oʻzlarini undan chiqqan (hosil)ning yarmi evaziga ishlashlari sharti bilan qoldirishlarini soʻradilar. Rasululloh ﷺ: «Men sizlarni shu (shart) asosida — qachongacha xohlasak, shungacha — bu yerda qoldiraman», dedilar. Ular shu (shart) asosida (qoldi). Xurmo Xaybarning yarmidan (chiqqan hosil)dan ulushlarga taqsimlanar edi va Rasululloh ﷺ beshdan birini olar edilar. Rasululloh ﷺ oʻz ayollarining har biriga beshdan bir (humus)dan yuz vasq xurmo va yigirma vasq arpa berib turar edilar. Umar yahudiylarni (yurtdan) chiqarishni xohlaganda, Nabiy ﷺning ayollariga (xabar) yuborib, ularga dedi: «Sizlardan kim oʻziga taxminan yuz vasq (hosil beradigan) xurmozorni taqsimlab berishimni — uning tagi, yeri va suvi oʻziniki boʻlishi (sharti bilan) — va ekinlardan taxminan yigirma vasq (chiqadigan) bir ekinzorni (xohlasa), shunday qilamiz. Kim oʻzining beshdan bir (humus)dagi (ulushi) qanday boʻlsa, shundayligicha ajratib qoʻyishimizni (xohlasa), shunday qilamiz».Абдуллоҳ ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинадики, Умар (розияллоҳу анҳу) дедилар: Хайбар фатҳ этилганда, яҳудийлар Расулуллоҳ ﷺдан ўзларини ундан чиққан (ҳосил)нинг ярми эвазига ишлашлари шарти билан қолдиришларини сўрадилар. Расулуллоҳ ﷺ: «Мен сизларни шу (шарт) асосида — қачонгача хоҳласак, шунгача — бу ерда қолдираман», дедилар. Улар шу (шарт) асосида (қолди). Хурмо Хайбарнинг ярмидан (чиққан ҳосил)дан улушларга тақсимланар эди ва Расулуллоҳ ﷺ бешдан бирини олар эдилар. Расулуллоҳ ﷺ ўз аёлларининг ҳар бирига бешдан бир (ҳумус)дан юз васқ хурмо ва йигирма васқ арпа бериб турар эдилар. Умар яҳудийларни (юртдан) чиқаришни хоҳлаганда, Набий ﷺнинг аёлларига (хабар) юбориб, уларга деди: «Сизлардан ким ўзига тахминан юз васқ (ҳосил берадиган) хурмозорни тақсимлаб беришимни — унинг таги, ери ва суви ўзиники бўлиши (шарти билан) — ва экинлардан тахминан йигирма васқ (чиқадиган) бир экинзорни (хоҳласа), шундай қиламиз. Ким ўзининг бешдан бир (ҳумус)даги (улуши) қандай бўлса, шундайлигича ажратиб қўйишимизни (хоҳласа), шундай қиламиз».

حَدَّثَنَا دَاوُدُ بْنُ مُعَاذٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْوَارِثِ، ح وَحَدَّثَنَا يَعْقُوبُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، وَزِيَادُ بْنُ أَيُّوبَ، أَنَّ إِسْمَاعِيلَ بْنَ إِبْرَاهِيمَ، حَدَّثَهُمْ عَنْ عَبْدِ الْعَزِيزِ بْنِ صُهَيْبٍ، عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم غَزَا خَيْبَرَ فَأَصَبْنَاهَا عَنْوَةً فَجَمَعَ السَّبْىَ ‏.‏

Anas ibn Molik (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Rasululloh ﷺ Xaybarga gʻazot qildilar. Biz uni kuch bilan (jangda) fath etdik. Soʻng u zot asirlarni toʻpladilar.Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Расулуллоҳ ﷺ Хайбарга ғазот қилдилар. Биз уни куч билан (жангда) фатҳ этдик. Сўнг у зот асирларни тўпладилар.

حَدَّثَنَا الرَّبِيعُ بْنُ سُلَيْمَانَ الْمُؤَذِّنُ، حَدَّثَنَا أَسَدُ بْنُ مُوسَى، حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ زَكَرِيَّا، حَدَّثَنِي سُفْيَانُ، عَنْ يَحْيَى بْنِ سَعِيدٍ، عَنْ بُشَيْرِ بْنِ يَسَارٍ، عَنْ سَهْلِ بْنِ أَبِي حَثْمَةَ، قَالَ قَسَمَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم خَيْبَرَ نِصْفَيْنِ نِصْفًا لِنَوَائِبِهِ وَحَاجَتِهِ وَنِصْفًا بَيْنَ الْمُسْلِمِينَ قَسَمَهَا بَيْنَهُمْ عَلَى ثَمَانِيَةَ عَشَرَ سَهْمًا ‏.‏

Sahl ibn Abu Hasma (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi, u dedi: Rasululloh ﷺ Xaybarni ikki qismga taqsimladilar: bir qismini oʻzlarining holiga (yuzaga keladigan zarurat va hojatlari)ga, bir qismini esa musulmonlar oʻrtasiga (ajratdilar). U zot uni ular oʻrtasida oʻn sakkiz ulushga boʻlib taqsimladilar.Саҳл ибн Абу Ҳасма (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади, у деди: Расулуллоҳ ﷺ Хайбарни икки қисмга тақсимладилар: бир қисмини ўзларининг ҳолига (юзага келадиган зарурат ва ҳожатлари)га, бир қисмини эса мусулмонлар ўртасига (ажратдилар). У зот уни улар ўртасида ўн саккиз улушга бўлиб тақсимладилар.

حَدَّثَنَا حُسَيْنُ بْنُ عَلِيِّ بْنِ الأَسْوَدِ، أَنَّ يَحْيَى بْنَ آدَمَ، حَدَّثَهُمْ عَنْ أَبِي شِهَابٍ، عَنْ يَحْيَى بْنِ سَعِيدٍ، عَنْ بُشَيْرِ بْنِ يَسَارٍ، أَنَّهُ سَمِعَ نَفَرًا، مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالُوا فَذَكَرَ هَذَا الْحَدِيثَ قَالَ فَكَانَ النِّصْفُ سِهَامَ الْمُسْلِمِينَ وَسَهْمَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَعَزَلَ النِّصْفَ لِلْمُسْلِمِينَ لِمَا يَنُوبُهُ مِنَ الأُمُورِ وَالنَّوَائِبِ ‏.‏

Bushayr ibn Yasor (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadiki, u Nabiy ﷺning sahobalaridan bir necha kishini eshitdi, ular (shunday) dedilar — soʻng u shu hadisni zikr qildi. U (Bushayr) dedi: Bir yarmi musulmonlarning ulushlari va Rasululloh ﷺning ulushi edi; (u zot) boshqa yarmini musulmonlar uchun, oʻziga yuzaga keladigan ishlar va zaruratlar uchun ajratib qoʻydilar.Бушайр ибн Ясор (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинадики, у Набий ﷺнинг саҳобаларидан бир неча кишини эшитди, улар (шундай) дедилар — сўнг у шу ҳадисни зикр қилди. У (Бушайр) деди: Бир ярми мусулмонларнинг улушлари ва Расулуллоҳ ﷺнинг улуши эди; (у зот) бошқа ярмини мусулмонлар учун, ўзига юзага келадиган ишлар ва заруратлар учун ажратиб қўйдилар.

حَدَّثَنَا حُسَيْنُ بْنُ عَلِيٍّ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ فُضَيْلٍ، عَنْ يَحْيَى بْنِ سَعِيدٍ، عَنْ بُشَيْرِ بْنِ يَسَارٍ، مَوْلَى الأَنْصَارِ عَنْ رِجَالٍ، مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم لَمَّا ظَهَرَ عَلَى خَيْبَرَ قَسَمَهَا عَلَى سِتَّةٍ وَثَلاَثِينَ سَهْمًا جَمَعَ كُلُّ سَهْمٍ مِائَةَ سَهْمٍ فَكَانَ لِرَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَلِلْمُسْلِمِينَ النِّصْفُ مِنْ ذَلِكَ وَعَزَلَ النِّصْفَ الْبَاقِيَ لِمَنْ نَزَلَ بِهِ مِنَ الْوُفُودِ وَالأُمُورِ وَنَوَائِبِ النَّاسِ ‏.‏

Husayn ibn Ali bizga Muhammad ibn Fuzayldan, u Yahyo ibn Saiddan, u ansorlarning ozod qilingan quli Bushayr ibn Yasardan, u Nabiy ﷺ ning ashoblaridan boʻlgan bir necha kishidan rivoyat qildi: Rasululloh ﷺ Xaybarni zabt etganlarida, uni oʻttiz olti ulushga boʻldilar va har bir ulush yuzta hissani oʻz ichiga olardi. Shundan yarmi Rasululloh ﷺ ning va musulmonlarning haqqi boʻldi, qolgan yarmini esa u zot oʻzlariga keladigan vakil hayʼatlar, (turli) ishlar va odamlarning hojatlari uchun ajratib qoʻydilar.Ҳусайн ибн Али бизга Муҳаммад ибн Фузайлдан, у Яҳё ибн Саиддан, у ансорларнинг озод қилинган қули Бушайр ибн Ясардан, у Набий ﷺ нинг ашобларидан бўлган бир неча кишидан ривоят қилди: Расулуллоҳ ﷺ Хайбарни забт этганларида, уни ўттиз олти улушга бўлдилар ва ҳар бир улуш юзта ҳиссани ўз ичига оларди. Шундан ярми Расулуллоҳ ﷺ нинг ва мусулмонларнинг ҳаққи бўлди, қолган ярмини эса у зот ўзларига келадиган вакил ҳайъатлар, (турли) ишлар ва одамларнинг ҳожатлари учун ажратиб қўйдилар.

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ سَعِيدٍ الْكِنْدِيُّ، حَدَّثَنَا أَبُو خَالِدٍ، - يَعْنِي سُلَيْمَانَ - عَنْ يَحْيَى بْنِ سَعِيدٍ، عَنْ بُشَيْرِ بْنِ يَسَارٍ، قَالَ لَمَّا أَفَاءَ اللَّهُ عَلَى نَبِيِّهِ صلى الله عليه وسلم خَيْبَرَ قَسَمَهَا عَلَى سِتَّةٍ وَثَلاَثِينَ سَهْمًا جَمَعَ كُلُّ سَهْمٍ مِائَةَ سَهْمٍ فَعَزَلَ نِصْفَهَا لِنَوَائِبِهِ وَمَا يَنْزِلُ بِهِ الْوَطِيحَةَ وَالْكُتَيْبَةَ وَمَا أُحِيزَ مَعَهُمَا وَعَزَلَ النِّصْفَ الآخَرَ فَقَسَمَهُ بَيْنَ الْمُسْلِمِينَ الشَّقَّ وَالنَّطَاةَ وَمَا أُحِيزَ مَعَهُمَا وَكَانَ سَهْمُ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِيمَا أُحِيزَ مَعَهُمَا ‏.‏

Abdulloh ibn Said al-Kindiy bizga Abu Xolid — yaʼni Sulaymon — dan, u Yahyo ibn Saiddan, u Bushayr ibn Yasardan rivoyat qildi. (Bushayr) dedi: Alloh oʻz Nabiysi ﷺ ga Xaybarni fayʼ (oʻlja) qilib berganida, u zot uni oʻttiz olti ulushga boʻldilar va har bir ulush yuzta hissani oʻz ichiga olardi. Shundan yarmini oʻzlariga keladigan hojatlar va voqealar uchun ajratib qoʻydilar — bular al-Vatiyha, al-Kutayba va ular bilan birga qoʻshib olingan joylar edi. Qolgan yarmini esa ajratib, uni musulmonlar orasida taqsimladilar — bular ash-Shaqq, an-Natoh va ular bilan birga qoʻshib olingan joylar edi. Rasululloh ﷺ ning ulushlari esa ular bilan birga qoʻshib olingan joylarda boʻldi.Абдуллоҳ ибн Саид ал-Киндий бизга Абу Холид — яъни Сулаймон — дан, у Яҳё ибн Саиддан, у Бушайр ибн Ясардан ривоят қилди. (Бушайр) деди: Аллоҳ ўз Набийси ﷺ га Хайбарни файъ (ўлжа) қилиб берганида, у зот уни ўттиз олти улушга бўлдилар ва ҳар бир улуш юзта ҳиссани ўз ичига оларди. Шундан ярмини ўзларига келадиган ҳожатлар ва воқеалар учун ажратиб қўйдилар — булар ал-Ватийҳа, ал-Кутайба ва улар билан бирга қўшиб олинган жойлар эди. Қолган ярмини эса ажратиб, уни мусулмонлар орасида тақсимладилар — булар аш-Шаққ, ан-Натоҳ ва улар билан бирга қўшиб олинган жойлар эди. Расулуллоҳ ﷺ нинг улушлари эса улар билан бирга қўшиб олинган жойларда бўлди.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ مِسْكِينٍ الْيَمَامِيُّ، حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ حَسَّانَ، حَدَّثَنَا سُلَيْمَانُ، - يَعْنِي ابْنَ بِلاَلٍ - عَنْ يَحْيَى بْنِ سَعِيدٍ، عَنْ بُشَيْرِ بْنِ يَسَارٍ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم لَمَّا أَفَاءَ اللَّهُ عَلَيْهِ خَيْبَرَ قَسَمَهَا سِتَّةً وَثَلاَثِينَ سَهْمًا جَمْعًا فَعَزَلَ لِلْمُسْلِمِينَ الشَّطْرَ ثَمَانِيَةَ عَشَرَ سَهْمًا يَجْمَعُ كُلُّ سَهْمٍ مِائَةً النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم مَعَهُمْ لَهُ سَهْمٌ كَسَهْمِ أَحَدِهِمْ وَعَزَلَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ثَمَانِيَةَ عَشَرَ سَهْمًا وَهُوَ الشَّطْرُ لِنَوَائِبِهِ وَمَا يَنْزِلُ بِهِ مِنْ أَمْرِ الْمُسْلِمِينَ فَكَانَ ذَلِكَ الْوَطِيحَ وَالْكُتَيْبَةَ وَالسُّلاَلِمَ وَتَوَابِعَهَا فَلَمَّا صَارَتِ الأَمْوَالُ بِيَدِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَالْمُسْلِمِينَ لَمْ يَكُنْ لَهُمْ عُمَّالٌ يَكْفُونَهُمْ عَمَلَهَا فَدَعَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم الْيَهُودَ فَعَامَلَهُمْ ‏.‏

Muhammad ibn Miskin al-Yamomiy bizga Yahyo ibn Hassondan, u Sulaymon — yaʼni ibn Bilol — dan, u Yahyo ibn Saiddan, u Bushayr ibn Yasardan rivoyat qildi: Alloh Rasululloh ﷺ ga Xaybarni fayʼ (oʻlja) qilib berganida, u zot uni oʻttiz olti ulushga boʻldilar. Musulmonlar uchun yarmini, yaʼni oʻn sakkiz ulushni ajratdilar va har bir ulush yuzta hissani oʻz ichiga olardi. Nabiy ﷺ ham ular bilan birga edilar, u zotning ulardan birining ulushiday ulushlari bor edi. Rasululloh ﷺ yana oʻn sakkiz ulushni — bu yarmi edi — oʻzlariga keladigan hojatlar va musulmonlar ishidan u zotga tushadigan narsalar uchun ajratdilar. Bular al-Vatiyh, al-Kutayba, as-Salolim va ularga ergashgan joylar edi. Bu mol-mulklar Nabiy ﷺ va musulmonlarning qoʻliga oʻtganida, ularda bu yerlarda ishlash uchun yetarli ishchilar yoʻq edi. Shunda Rasululloh ﷺ yahudiylarni chaqirib, ular bilan (yerga) ishlov berish sharti bilan kelishdilar.Муҳаммад ибн Мискин ал-Ямомий бизга Яҳё ибн Ҳассондан, у Сулаймон — яъни ибн Билол — дан, у Яҳё ибн Саиддан, у Бушайр ибн Ясардан ривоят қилди: Аллоҳ Расулуллоҳ ﷺ га Хайбарни файъ (ўлжа) қилиб берганида, у зот уни ўттиз олти улушга бўлдилар. Мусулмонлар учун ярмини, яъни ўн саккиз улушни ажратдилар ва ҳар бир улуш юзта ҳиссани ўз ичига оларди. Набий ﷺ ҳам улар билан бирга эдилар, у зотнинг улардан бирининг улушидай улушлари бор эди. Расулуллоҳ ﷺ яна ўн саккиз улушни — бу ярми эди — ўзларига келадиган ҳожатлар ва мусулмонлар ишидан у зотга тушадиган нарсалар учун ажратдилар. Булар ал-Ватийҳ, ал-Кутайба, ас-Салолим ва уларга эргашган жойлар эди. Бу мол-мулклар Набий ﷺ ва мусулмонларнинг қўлига ўтганида, уларда бу ерларда ишлаш учун етарли ишчилар йўқ эди. Шунда Расулуллоҳ ﷺ яҳудийларни чақириб, улар билан (ерга) ишлов бериш шарти билан келишдилар.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عِيسَى، حَدَّثَنَا مُجَمِّعُ بْنُ يَعْقُوبَ بْنِ مُجَمِّعِ بْنِ يَزِيدَ الأَنْصَارِيُّ، قَالَ سَمِعْتُ أَبِي يَعْقُوبَ بْنَ مُجَمِّعٍ، يَذْكُرُ لِي عَنْ عَمِّهِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ يَزِيدَ الأَنْصَارِيِّ، عَنْ عَمِّهِ، مُجَمِّعِ بْنِ جَارِيَةَ الأَنْصَارِيِّ - وَكَانَ أَحَدَ الْقُرَّاءِ الَّذِينَ قَرَءُوا الْقُرْآنَ - قَالَ قُسِمَتْ خَيْبَرُ عَلَى أَهْلِ الْحُدَيْبِيَةِ فَقَسَمَهَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَلَى ثَمَانِيَةَ عَشَرَ سَهْمًا وَكَانَ الْجَيْشُ أَلْفًا وَخَمْسَمِائَةٍ فِيهِمْ ثَلاَثُمِائَةِ فَارِسٍ فَأَعْطَى الْفَارِسَ سَهْمَيْنِ وَأَعْطَى الرَّاجِلَ سَهْمًا ‏.‏

Muhammad ibn Iyso bizga Mujammiʼ ibn Yaʼqub ibn Mujammiʼ ibn Yazid al-Ansoriydan rivoyat qildi. U dedi: Otam Yaʼqub ibn Mujammiʼning amakisi Abdurrahmon ibn Yazid al-Ansoriydan, u amakisi Mujammiʼ ibn Joriya al-Ansoriydan — u Qurʼonni qiroat qilganlardan biri edi — manga shularni eslab aytayotganini eshitdim. (Mujammiʼ) dedi: Xaybar Hudaybiya ahli orasida taqsimlandi. Rasululloh ﷺ uni oʻn sakkiz ulushga boʻldilar. Lashkar ming besh yuz kishi edi, ular ichida uch yuzta otliq bor edi. U zot otliqqa ikki ulush, piyodaga bir ulush berdilar.Муҳаммад ибн Ийсо бизга Мужаммиъ ибн Яъқуб ибн Мужаммиъ ибн Язид ал-Ансорийдан ривоят қилди. У деди: Отам Яъқуб ибн Мужаммиънинг амакиси Абдурраҳмон ибн Язид ал-Ансорийдан, у амакиси Мужаммиъ ибн Жория ал-Ансорийдан — у Қуръонни қироат қилганлардан бири эди — манга шуларни эслаб айтаётганини эшитдим. (Мужаммиъ) деди: Хайбар Ҳудайбия аҳли орасида тақсимланди. Расулуллоҳ ﷺ уни ўн саккиз улушга бўлдилар. Лашкар минг беш юз киши эди, улар ичида уч юзта отлиқ бор эди. У зот отлиққа икки улуш, пиёдага бир улуш бердилар.

حَدَّثَنَا حُسَيْنُ بْنُ عَلِيٍّ الْعِجْلِيُّ، حَدَّثَنَا يَحْيَى، - يَعْنِي ابْنَ آدَمَ - حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي زَائِدَةَ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْحَاقَ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، وَعَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي بَكْرٍ، وَبَعْضِ، وَلَدِ مُحَمَّدِ بْنِ مَسْلَمَةَ قَالُوا بَقِيَتْ بَقِيَّةٌ مِنْ أَهْلِ خَيْبَرَ تَحَصَّنُوا فَسَأَلُوا رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَنْ يَحْقِنَ دِمَاءَهُمْ وَيُسَيِّرَهُمْ فَفَعَلَ فَسَمِعَ بِذَلِكَ أَهْلُ فَدَكَ فَنَزَلُوا عَلَى مِثْلِ ذَلِكَ فَكَانَتْ لِرَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم خَاصَّةً لأَنَّهُ لَمْ يُوجِفْ عَلَيْهَا بِخَيْلٍ وَلاَ رِكَابٍ ‏.‏

Husayn ibn Ali al-Ijliy bizga Yahyo — yaʼni ibn Odam — dan, u ibn Abu Zoidadan, u Muhammad ibn Ishoqdan, u az-Zuhriydan, Abdulloh ibn Abu Bakrdan va Muhammad ibn Maslamaning baʼzi farzandlaridan rivoyat qildi. Ular dedilar: Xaybar ahlidan bir guruh qoldiki, ular qalʼalariga berkinib olishdi. Soʻng ular Rasululloh ﷺ dan qonlarini saqlab qolishlarini va ularni (yurtlaridan) chiqarib yuborishlarini soʻrashdi. U zot shunday qildilar. Buni Fadak ahli eshitib, ular ham shunga oʻxshash shart bilan (taslim boʻlib) tushishdi. Shu sababli (Fadak) Rasululloh ﷺ ga xos boʻldi, chunki uning ustiga na ot va na tuya bilan (jang qilib) hujum qilingan emas edi.Ҳусайн ибн Али ал-Ижлий бизга Яҳё — яъни ибн Одам — дан, у ибн Абу Зоидадан, у Муҳаммад ибн Ишоқдан, у аз-Зуҳрийдан, Абдуллоҳ ибн Абу Бакрдан ва Муҳаммад ибн Масламанинг баъзи фарзандларидан ривоят қилди. Улар дедилар: Хайбар аҳлидан бир гуруҳ қолдики, улар қалъаларига беркиниб олишди. Сўнг улар Расулуллоҳ ﷺ дан қонларини сақлаб қолишларини ва уларни (юртларидан) чиқариб юборишларини сўрашди. У зот шундай қилдилар. Буни Фадак аҳли эшитиб, улар ҳам шунга ўхшаш шарт билан (таслим бўлиб) тушишди. Шу сабабли (Фадак) Расулуллоҳ ﷺ га хос бўлди, чунки унинг устига на от ва на туя билан (жанг қилиб) ҳужум қилинган эмас эди.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى بْنِ فَارِسٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مُحَمَّدٍ، عَنْ جُوَيْرِيَةَ، عَنْ مَالِكٍ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، أَنَّ سَعِيدَ بْنَ الْمُسَيَّبِ، أَخْبَرَهُ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم افْتَتَحَ بَعْضَ خَيْبَرَ عَنْوَةً ‏.‏ قَالَ أَبُو دَاوُدَ وَقُرِئَ عَلَى الْحَارِثِ بْنِ مِسْكِينٍ وَأَنَا شَاهِدٌ أَخْبَرَكُمُ ابْنُ وَهْبٍ قَالَ حَدَّثَنِي مَالِكٌ عَنِ ابْنِ شِهَابٍ أَنَّ خَيْبَرَ كَانَ بَعْضُهَا عَنْوَةً وَبَعْضُهَا صُلْحًا وَالْكُتَيْبَةُ أَكْثَرُهَا عَنْوَةً وَفِيهَا صُلْحٌ ‏.‏ قُلْتُ لِمَالِكٍ وَمَا الْكُتَيْبَةُ قَالَ أَرْضُ خَيْبَرَ وَهِيَ أَرْبَعُونَ أَلْفَ عَذْقٍ ‏.‏

Muhammad ibn Yahyo ibn Foris bizga Abdulloh ibn Muhammaddan, u Juvayriyadan, u Molikdan, u az-Zuhriydan rivoyat qildi: Said ibn al-Musayyab unga xabar berishicha, Rasululloh ﷺ Xaybarning baʼzi qismini kuch (jang) bilan fath qilganlar. Abu Dovud dedi: Bu rivoyat al-Horis ibn Miskinga oʻqib berildi, men esa shohid edim. Ibn Vahb (sizlarga) xabar berib dediki: Molik manga ibn Shihobdan rivoyat qildi: Xaybarning baʼzisi kuch (jang) bilan, baʼzisi sulh bilan (olingan) edi, al-Kutaybaning aksari kuch bilan, baʼzisida esa sulh bor edi. Men Molikka: «al-Kutayba nima?» dedim. U: «Xaybar yeri, unda qirq ming tup xurmo bor edi», dedi.Муҳаммад ибн Яҳё ибн Форис бизга Абдуллоҳ ибн Муҳаммаддан, у Жувайриядан, у Моликдан, у аз-Зуҳрийдан ривоят қилди: Саид ибн ал-Мусайяб унга хабар беришича, Расулуллоҳ ﷺ Хайбарнинг баъзи қисмини куч (жанг) билан фатҳ қилганлар. Абу Довуд деди: Бу ривоят ал-Ҳорис ибн Мискинга ўқиб берилди, мен эса шоҳид эдим. Ибн Ваҳб (сизларга) хабар бериб дедики: Молик манга ибн Шиҳобдан ривоят қилди: Хайбарнинг баъзиси куч (жанг) билан, баъзиси сулҳ билан (олинган) эди, ал-Кутайбанинг аксари куч билан, баъзисида эса сулҳ бор эди. Мен Моликка: «ал-Кутайба нима?» дедим. У: «Хайбар ери, унда қирқ минг туп хурмо бор эди», деди.

حَدَّثَنَا ابْنُ السَّرْحِ، حَدَّثَنَا ابْنُ وَهْبٍ، أَخْبَرَنِي يُونُسُ بْنُ يَزِيدَ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، قَالَ بَلَغَنِي أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم افْتَتَحَ خَيْبَرَ عَنْوَةً بَعْدَ الْقِتَالِ وَنَزَلَ مَنْ نَزَلَ مِنْ أَهْلِهَا عَلَى الْجَلاَءِ بَعْدَ الْقِتَالِ ‏.‏

Ibn as-Sarh bizga ibn Vahbdan rivoyat qildi. Yunus ibn Yazid manga ibn Shihobdan xabar berdi. U dedi: Manga shu xabar yetdiki, Rasululloh ﷺ Xaybarni jangdan keyin kuch (zoʻrlik) bilan fath qilganlar, uning ahlidan (qalʼadan) tushganlari esa jangdan keyin (yurtlaridan) chiqib ketish sharti bilan tushganlar.Ибн ас-Сарҳ бизга ибн Ваҳбдан ривоят қилди. Юнус ибн Язид манга ибн Шиҳобдан хабар берди. У деди: Манга шу хабар етдики, Расулуллоҳ ﷺ Хайбарни жангдан кейин куч (зўрлик) билан фатҳ қилганлар, унинг аҳлидан (қалъадан) тушганлари эса жангдан кейин (юртларидан) чиқиб кетиш шарти билан тушганлар.

حَدَّثَنَا ابْنُ السَّرْحِ، حَدَّثَنَا ابْنُ وَهْبٍ، أَخْبَرَنِي يُونُسُ بْنُ يَزِيدَ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، قَالَ خَمَّسَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم خَيْبَرَ ثُمَّ قَسَّمَ سَائِرَهَا عَلَى مَنْ شَهِدَهَا وَمَنْ غَابَ عَنْهَا مِنْ أَهْلِ الْحُدَيْبِيَةِ ‏.‏

Ibn as-Sarh bizga ibn Vahbdan rivoyat qildi. Yunus ibn Yazid manga ibn Shihobdan xabar berdi. U dedi: Rasululloh ﷺ Xaybarning (oʻljasidan) beshdan birini ajratib oldilar, soʻng uning qolganini (jangda) hozir boʻlganlar va Hudaybiya ahlidan boʻlib (jangda) hozir boʻlmaganlar orasida taqsimladilar.Ибн ас-Сарҳ бизга ибн Ваҳбдан ривоят қилди. Юнус ибн Язид манга ибн Шиҳобдан хабар берди. У деди: Расулуллоҳ ﷺ Хайбарнинг (ўлжасидан) бешдан бирини ажратиб олдилар, сўнг унинг қолганини (жангда) ҳозир бўлганлар ва Ҳудайбия аҳлидан бўлиб (жангда) ҳозир бўлмаганлар орасида тақсимладилар.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ حَنْبَلٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ، عَنْ مَالِكٍ، عَنْ زَيْدِ بْنِ أَسْلَمَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عُمَرَ، قَالَ لَوْلاَ آخِرُ الْمُسْلِمِينَ مَا فَتَحْتُ قَرْيَةً إِلاَّ قَسَمْتُهَا كَمَا قَسَمَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم خَيْبَرَ ‏.‏

Ahmad ibn Hanbal bizga Abdurrahmondan, u Molikdan, u Zayd ibn Aslamdan, u otasidan, u Umardan rivoyat qildi. (Umar roziyallohu anhu) dedi: Agar musulmonlarning oxirgilarini (kelajak avlodlarni) oʻylamaganimda edi, fath qilgan har bir qishloqni Rasululloh ﷺ Xaybarni taqsimlaganlaridek taqsimlab tashlardim.Аҳмад ибн Ҳанбал бизга Абдурраҳмондан, у Моликдан, у Зайд ибн Асламдан, у отасидан, у Умардан ривоят қилди. (Умар розияллоҳу анҳу) деди: Агар мусулмонларнинг охиргиларини (келажак авлодларни) ўйламаганимда эди, фатҳ қилган ҳар бир қишлоқни Расулуллоҳ ﷺ Хайбарни тақсимлаганларидек тақсимлаб ташлардим.

حَدَّثَنَا عُثْمَانُ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ آدَمَ، حَدَّثَنَا ابْنُ إِدْرِيسَ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْحَاقَ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُتْبَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَامَ الْفَتْحِ جَاءَهُ الْعَبَّاسُ بْنُ عَبْدِ الْمُطَّلِبِ بِأَبِي سُفْيَانَ بْنِ حَرْبٍ فَأَسْلَمَ بِمَرِّ الظَّهْرَانِ فَقَالَ لَهُ الْعَبَّاسُ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنَّ أَبَا سُفْيَانَ رَجُلٌ يُحِبُّ هَذَا الْفَخْرَ فَلَوْ جَعَلْتَ لَهُ شَيْئًا ‏.‏ قَالَ ‏"‏ نَعَمْ مَنْ دَخَلَ دَارَ أَبِي سُفْيَانَ فَهُوَ آمِنٌ وَمَنْ أَغْلَقَ عَلَيْهِ بَابَهُ فَهُوَ آمِنٌ ‏"‏ ‏.‏

Usmon ibn Abu Shayba bizga Yahyo ibn Odamdan, u ibn Idrisdan, u Muhammad ibn Ishoqdan, u az-Zuhriydan, u Ubaydulloh ibn Abdulloh ibn Utbadan, u ibn Abbosdan rivoyat qildi: Fath yili Abbos ibn Abdulmuttalib Abu Sufyon ibn Harbni Rasululloh ﷺ ning huzurlariga olib keldi, u (Abu Sufyon) Marrizzahronda islomni qabul qildi. Abbos u zotga: «Yo Rasululloh, Abu Sufyon bu (kabi) shon-shuhratni yaxshi koʻradigan kishidir, agar unga biror narsa (imtiyoz) qilib bersangiz», dedi. U zot: «Ha, kim Abu Sufyonning uyiga kirsa, u omonda boʻladi, kim eshigini berkitib olsa, u ham omonda boʻladi», dedilar.Усмон ибн Абу Шайба бизга Яҳё ибн Одамдан, у ибн Идрисдан, у Муҳаммад ибн Ишоқдан, у аз-Зуҳрийдан, у Убайдуллоҳ ибн Абдуллоҳ ибн Утбадан, у ибн Аббосдан ривоят қилди: Фатҳ йили Аббос ибн Абдулмутталиб Абу Суфён ибн Ҳарбни Расулуллоҳ ﷺ нинг ҳузурларига олиб келди, у (Абу Суфён) Марриззаҳронда исломни қабул қилди. Аббос у зотга: «Ё Расулуллоҳ, Абу Суфён бу (каби) шон-шуҳратни яхши кўрадиган кишидир, агар унга бирор нарса (имтиёз) қилиб берсангиз», деди. У зот: «Ҳа, ким Абу Суфённинг уйига кирса, у омонда бўлади, ким эшигини беркитиб олса, у ҳам омонда бўлади», дедилар.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَمْرٍو الرَّازِيُّ، حَدَّثَنَا سَلَمَةُ، - يَعْنِي ابْنَ الْفَضْلِ - عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْحَاقَ، عَنِ الْعَبَّاسِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَعْبَدٍ، عَنْ بَعْضِ، أَهْلِهِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ لَمَّا نَزَلَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم مَرَّ الظَّهْرَانِ قَالَ الْعَبَّاسُ قُلْتُ وَاللَّهِ لَئِنْ دَخَلَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم مَكَّةَ عَنْوَةً قَبْلَ أَنْ يَأْتُوهُ فَيَسْتَأْمِنُوهُ إِنَّهُ لَهَلاَكُ قُرَيْشٍ فَجَلَسْتُ عَلَى بَغْلَةِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقُلْتُ لَعَلِّي أَجِدُ ذَا حَاجَةٍ يَأْتِي أَهْلَ مَكَّةَ فَيُخْبِرُهُمْ بِمَكَانِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم لِيَخْرُجُوا إِلَيْهِ فَيَسْتَأْمِنُوهُ فَإِنِّي لأَسِيرُ إِذْ سَمِعْتُ كَلاَمَ أَبِي سُفْيَانَ وَبُدَيْلِ بْنِ وَرْقَاءَ فَقُلْتُ يَا أَبَا حَنْظَلَةَ فَعَرَفَ صَوْتِي فَقَالَ أَبُو الْفَضْلِ قُلْتُ نَعَمْ ‏.‏ قَالَ مَا لَكَ فِدَاكَ أَبِي وَأُمِّي قُلْتُ هَذَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَالنَّاسُ ‏.‏ قَالَ فَمَا الْحِيلَةُ قَالَ فَرَكِبَ خَلْفِي وَرَجَعَ صَاحِبُهُ فَلَمَّا أَصْبَحَ غَدَوْتُ بِهِ عَلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَأَسْلَمَ قُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنَّ أَبَا سُفْيَانَ رَجُلٌ يُحِبُّ هَذَا الْفَخْرَ فَاجْعَلْ لَهُ شَيْئًا ‏.‏ قَالَ ‏"‏ نَعَمْ مَنْ دَخَلَ دَارَ أَبِي سُفْيَانَ فَهُوَ آمِنٌ وَمَنْ أَغْلَقَ عَلَيْهِ دَارَهُ فَهُوَ آمِنٌ وَمَنْ دَخَلَ الْمَسْجِدَ فَهُوَ آمِنٌ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ فَتَفَرَّقَ النَّاسُ إِلَى دُورِهِمْ وَإِلَى الْمَسْجِدِ ‏.‏

Muhammad ibn Amr ar-Roziy bizga Salama — yaʼni ibn al-Fazl — dan, u Muhammad ibn Ishoqdan, u Abbos ibn Abdulloh ibn Maʼbaddan, u ahlidan baʼzisi orqali ibn Abbosdan rivoyat qildi. (Ibn Abbos roziyallohu anhumo) dedi: Rasululloh ﷺ Marrizzahronga tushganlarida, Abbos shunday dedi: Men oʻzimcha: «Vallohi, agar Rasululloh ﷺ Quraysh u zotning huzurlariga kelib omon soʻrashidan oldin Makkaga lashkar bilan kuch (zoʻrlik) bilan kirsalar, bu Quraysh uchun butunlay halokat boʻladi», deb oʻyladim. Shunda Rasululloh ﷺ ning xachirlariga mindim va: «Balki Makka ahliga boradigan biror hojatmand kishini topib qolarman, u ularga Rasululloh ﷺ ning qayerdaliklarini xabar berar, ular u zotning oldilariga chiqib, omon soʻrarlar», deb oʻyladim. Men shu (xachirda) ketayotgan edim, birdan Abu Sufyon va Budayl ibn Varqoning gaplashganlarini eshitib qoldim. Men: «Ey Abu Hanzala!» deb chaqirdim. U ovozimni tanidi va: «Abulfazlmi?» dedi. «Ha», dedim. U: «Ota-onam senga fido boʻlsin, sanga nima boʻldi?» dedi. Men: «Mana, Rasululloh ﷺ va odamlar (keldi)», dedim. U: «Endi (qutulishning) chorasi nima?» dedi. Soʻng u (Abu Sufyon) orqamga mindi, uning hamrohi esa qaytib ketdi. Tong otganida, men uni Rasululloh ﷺ ning huzurlariga olib bordim, u islomni qabul qildi. Men: «Yo Rasululloh, Abu Sufyon bu (kabi) shon-shuhratni yaxshi koʻradigan kishidir, unga biror narsa (imtiyoz) qilib bering», dedim. U zot: «Ha, kim Abu Sufyonning uyiga kirsa, u omonda boʻladi, kim uning ustidan eshigini berkitib olsa, u ham omonda boʻladi, kim masjidga kirsa, u ham omonda boʻladi», dedilar. (Abbos) dedi: Shunda odamlar oʻz uylariga va masjidga tarqalishdi.Муҳаммад ибн Амр ар-Розий бизга Салама — яъни ибн ал-Фазл — дан, у Муҳаммад ибн Ишоқдан, у Аббос ибн Абдуллоҳ ибн Маъбаддан, у аҳлидан баъзиси орқали ибн Аббосдан ривоят қилди. (Ибн Аббос розияллоҳу анҳумо) деди: Расулуллоҳ ﷺ Марриззаҳронга тушганларида, Аббос шундай деди: Мен ўзимча: «Валлоҳи, агар Расулуллоҳ ﷺ Қурайш у зотнинг ҳузурларига келиб омон сўрашидан олдин Маккага лашкар билан куч (зўрлик) билан кирсалар, бу Қурайш учун бутунлай ҳалокат бўлади», деб ўйладим. Шунда Расулуллоҳ ﷺ нинг хачирларига миндим ва: «Балки Макка аҳлига борадиган бирор ҳожатманд кишини топиб қоларман, у уларга Расулуллоҳ ﷺ нинг қаердаликларини хабар берар, улар у зотнинг олдиларига чиқиб, омон сўрарлар», деб ўйладим. Мен шу (хачирда) кетаётган эдим, бирдан Абу Суфён ва Будайл ибн Варқонинг гаплашганларини эшитиб қолдим. Мен: «Эй Абу Ҳанзала!» деб чақирдим. У овозимни таниди ва: «Абулфазлми?» деди. «Ҳа», дедим. У: «Ота-онам сенга фидо бўлсин, санга нима бўлди?» деди. Мен: «Мана, Расулуллоҳ ﷺ ва одамлар (келди)», дедим. У: «Энди (қутулишнинг) чораси нима?» деди. Сўнг у (Абу Суфён) орқамга минди, унинг ҳамроҳи эса қайтиб кетди. Тонг отганида, мен уни Расулуллоҳ ﷺ нинг ҳузурларига олиб бордим, у исломни қабул қилди. Мен: «Ё Расулуллоҳ, Абу Суфён бу (каби) шон-шуҳратни яхши кўрадиган кишидир, унга бирор нарса (имтиёз) қилиб беринг», дедим. У зот: «Ҳа, ким Абу Суфённинг уйига кирса, у омонда бўлади, ким унинг устидан эшигини беркитиб олса, у ҳам омонда бўлади, ким масжидга кирса, у ҳам омонда бўлади», дедилар. (Аббос) деди: Шунда одамлар ўз уйларига ва масжидга тарқалишди.

حَدَّثَنَا الْحَسَنُ بْنُ الصَّبَّاحِ، حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ، - يَعْنِي ابْنَ عَبْدِ الْكَرِيمِ - حَدَّثَنِي إِبْرَاهِيمُ بْنُ عَقِيلِ بْنِ مَعْقِلٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ وَهْبِ بْنِ مُنَبِّهٍ، قَالَ سَأَلْتُ جَابِرًا هَلْ غَنِمُوا يَوْمَ الْفَتْحِ شَيْئًا قَالَ لاَ ‏.‏

al-Hasan ibn as-Sabboh bizga Ismoil — yaʼni ibn Abdulkarim — dan rivoyat qildi. Ibrohim ibn Aqil ibn Maʼqil manga otasidan, u Vahb ibn Munabbihdan rivoyat qildi. (Vahb) dedi: Men Jobir (roziyallohu anhu)dan: «Fath kuni (Makka fathida) ular biror oʻlja olishganmi?» deb soʻradim. U: «Yoʻq», dedi.ал-Ҳасан ибн ас-Саббоҳ бизга Исмоил — яъни ибн Абдулкарим — дан ривоят қилди. Иброҳим ибн Ақил ибн Маъқил манга отасидан, у Ваҳб ибн Мунаббиҳдан ривоят қилди. (Ваҳб) деди: Мен Жобир (розияллоҳу анҳу)дан: «Фатҳ куни (Макка фатҳида) улар бирор ўлжа олишганми?» деб сўрадим. У: «Йўқ», деди.

حَدَّثَنَا مُسْلِمُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، حَدَّثَنَا سَلاَّمُ بْنُ مِسْكِينٍ، حَدَّثَنَا ثَابِتٌ الْبُنَانِيُّ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ رَبَاحٍ الأَنْصَارِيِّ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم لَمَّا دَخَلَ مَكَّةَ سَرَّحَ الزُّبَيْرَ بْنَ الْعَوَّامِ وَأَبَا عُبَيْدَةَ بْنَ الْجَرَّاحِ وَخَالِدَ بْنَ الْوَلِيدِ عَلَى الْخَيْلِ وَقَالَ ‏"‏ يَا أَبَا هُرَيْرَةَ اهْتِفْ بِالأَنْصَارِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ اسْلُكُوا هَذَا الطَّرِيقَ فَلاَ يُشْرِفَنَّ لَكُمْ أَحَدٌ إِلاَّ أَنَمْتُمُوهُ ‏.‏ فَنَادَى مُنَادٍ لاَ قُرَيْشَ بَعْدَ الْيَوْمِ ‏.‏ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ مَنْ دَخَلَ دَارًا فَهُوَ آمِنٌ وَمَنْ أَلْقَى السِّلاَحَ فَهُوَ آمِنٌ ‏"‏ ‏.‏ وَعَمَدَ صَنَادِيدُ قُرَيْشٍ فَدَخَلُوا الْكَعْبَةَ فَغَصَّ بِهِمْ وَطَافَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم وَصَلَّى خَلْفَ الْمَقَامِ ثُمَّ أَخَذَ بِجَنْبَتَىِ الْبَابِ فَخَرَجُوا فَبَايَعُوا النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم عَلَى الإِسْلاَمِ ‏.‏ قَالَ أَبُو دَاوُدَ سَمِعْتُ أَحْمَدَ بْنَ حَنْبَلٍ سَأَلَهُ رَجُلٌ قَالَ مَكَّةَ عَنْوَةً هِيَ قَالَ أَيْشٍ يَضُرُّكَ مَا كَانَتْ قَالَ فَصُلْحٌ قَالَ لاَ ‏.‏

Muslim ibn Ibrohim bizga Sallom ibn Miskindan, u Sobit al-Bunoniydan, u Abdulloh ibn Raboh al-Ansoriydan, u Abu Hurayradan rivoyat qildi: Nabiy ﷺ Makkaga kirganlarida, Zubayr ibn al-Avvom, Abu Ubayda ibn al-Jarroh va Xolid ibn al-Validni otliqlar ustiga (sarkarda qilib) yubordilar va: «Ey Abu Hurayra, ansorlarni chaqir», dedilar. (Abu Hurayra) dedi: «Mana shu yoʻldan boringlar, sizlarga qarshi kim bosh koʻtarsa, uni yer tishlatib qoʻyinglar», (dedilar). Shunda bir jarchi: «Bugundan keyin Quraysh (hukmronligi) yoʻqdir», deb nido qildi. Rasululloh ﷺ: «Kim biror uyga kirsa, u omonda boʻladi, kim qurolini tashlasa, u ham omonda boʻladi», dedilar. Quraysh kattalari (boshliqlari) borib Kaʼbaga kirdilar va u (Kaʼba) ular bilan toʻlib ketdi. Nabiy ﷺ Kaʼbani tavof qildilar va Maqom orqasida namoz oʻqidilar, soʻng eshikning ikki tomonidan ushladilar. Shunda ular (Kaʼbadan) chiqib, Nabiy ﷺ ga islom ustida bayʼat berdilar. Abu Dovud dedi: Men Ahmad ibn Hanbaldan eshitdim, bir kishi undan: «Makka kuch (zoʻrlik) bilan (olingan)mi?» deb soʻradi. U: «U qanday boʻlganida ham, senga nima zarar?» dedi. (Haligi kishi): «Bas, sulh bilanmi?» dedi. U: «Yoʻq», dedi.Муслим ибн Иброҳим бизга Саллом ибн Мискиндан, у Собит ал-Бунонийдан, у Абдуллоҳ ибн Рабоҳ ал-Ансорийдан, у Абу Ҳурайрадан ривоят қилди: Набий ﷺ Маккага кирганларида, Зубайр ибн ал-Аввом, Абу Убайда ибн ал-Жарроҳ ва Холид ибн ал-Валидни отлиқлар устига (саркарда қилиб) юбордилар ва: «Эй Абу Ҳурайра, ансорларни чақир», дедилар. (Абу Ҳурайра) деди: «Мана шу йўлдан боринглар, сизларга қарши ким бош кўтарса, уни ер тишлатиб қўйинглар», (дедилар). Шунда бир жарчи: «Бугундан кейин Қурайш (ҳукмронлиги) йўқдир», деб нидо қилди. Расулуллоҳ ﷺ: «Ким бирор уйга кирса, у омонда бўлади, ким қуролини ташласа, у ҳам омонда бўлади», дедилар. Қурайш катталари (бошлиқлари) бориб Каъбага кирдилар ва у (Каъба) улар билан тўлиб кетди. Набий ﷺ Каъбани тавоф қилдилар ва Мақом орқасида намоз ўқидилар, сўнг эшикнинг икки томонидан ушладилар. Шунда улар (Каъбадан) чиқиб, Набий ﷺ га ислом устида байъат бердилар. Абу Довуд деди: Мен Аҳмад ибн Ҳанбалдан эшитдим, бир киши ундан: «Макка куч (зўрлик) билан (олинган)ми?» деб сўради. У: «У қандай бўлганида ҳам, сенга нима зарар?» деди. (Ҳалиги киши): «Бас, сулҳ биланми?» деди. У: «Йўқ», деди.

حَدَّثَنَا الْحَسَنُ بْنُ الصَّبَّاحِ، حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ، - يَعْنِي ابْنَ عَبْدِ الْكَرِيمِ - حَدَّثَنِي إِبْرَاهِيمُ، - يَعْنِي ابْنَ عَقِيلِ بْنِ مُنَبِّهٍ - عَنْ أَبِيهِ، عَنْ وَهْبٍ، قَالَ سَأَلْتُ جَابِرًا عَنْ شَأْنِ، ثَقِيفٍ إِذْ بَايَعَتْ قَالَ اشْتَرَطَتْ عَلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم أَنْ لاَ صَدَقَةَ عَلَيْهَا وَلاَ جِهَادَ وَأَنَّهُ سَمِعَ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم بَعْدَ ذَلِكَ يَقُولُ ‏"‏ سَيَتَصَدَّقُونَ وَيُجَاهِدُونَ إِذَا أَسْلَمُوا ‏"‏ ‏.‏

al-Hasan ibn as-Sabboh bizga Ismoil — yaʼni ibn Abdulkarim — dan rivoyat qildi. Ibrohim — yaʼni ibn Aqil ibn Munabbih — manga otasidan, u Vahbdan rivoyat qildi. (Vahb) dedi: Men Jobir (roziyallohu anhu)dan Saqif (qabilasi) bayʼat berganidagi ishi haqida soʻradim. U: «Ular Nabiy ﷺ ga oʻzlariga sadaqa (zakot) ham, jihod ham boʻlmasligini shart qildilar», dedi. Va u (Jobir) Nabiy ﷺ ning shundan keyin: «Islomni (toʻliq) qabul qilsalar, ular sadaqa (zakot) ham beradilar, jihod ham qiladilar», deganlarini eshitdi.ал-Ҳасан ибн ас-Саббоҳ бизга Исмоил — яъни ибн Абдулкарим — дан ривоят қилди. Иброҳим — яъни ибн Ақил ибн Мунаббиҳ — манга отасидан, у Ваҳбдан ривоят қилди. (Ваҳб) деди: Мен Жобир (розияллоҳу анҳу)дан Сақиф (қабиласи) байъат берганидаги иши ҳақида сўрадим. У: «Улар Набий ﷺ га ўзларига садақа (закот) ҳам, жиҳод ҳам бўлмаслигини шарт қилдилар», деди. Ва у (Жобир) Набий ﷺ нинг шундан кейин: «Исломни (тўлиқ) қабул қилсалар, улар садақа (закот) ҳам берадилар, жиҳод ҳам қиладилар», деганларини эшитди.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَلِيِّ بْنِ سُوَيْدٍ، - يَعْنِي ابْنَ مَنْجُوفٍ - حَدَّثَنَا أَبُو دَاوُدَ، عَنْ حَمَّادِ بْنِ سَلَمَةَ، عَنْ حُمَيْدٍ، عَنِ الْحَسَنِ، عَنْ عُثْمَانَ بْنِ أَبِي الْعَاصِ، أَنَّ وَفْدَ، ثَقِيفٍ لَمَّا قَدِمُوا عَلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَنْزَلَهُمُ الْمَسْجِدَ لِيَكُونَ أَرَقَّ لِقُلُوبِهِمْ فَاشْتَرَطُوا عَلَيْهِ أَنْ لاَ يُحْشَرُوا وَلاَ يُعْشَرُوا وَلاَ يُجَبُّوا فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ لَكُمْ أَنْ لاَ تُحْشَرُوا وَلاَ تُعْشَرُوا وَلاَ خَيْرَ فِي دِينٍ لَيْسَ فِيهِ رُكُوعٌ ‏"‏ ‏.‏

Usmon ibn Abul Os (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Saqif elchilari Rasululloh ﷺ huzurlariga kelganlarida, u zot ularning qalblari yumshasin deb, ularni masjidga tushirdilar. Ular Rasululloh ﷺdan: jihodga chaqirilmasliklarini, ulardan ushr (zakot) olinmasligini va namozda ruku qilmasliklarini shart qilib soʻradilar. Shunda Rasululloh ﷺ: «Jihodga chaqirilmaslik va ushr (zakot) olinmaslik sizlarniki. Ammo ichida ruku boʻlmagan dinda hech qanday yaxshilik yoʻq», dedilar.Усмон ибн Абул Ос (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Сақиф элчилари Расулуллоҳ ﷺ ҳузурларига келганларида, у зот уларнинг қалблари юмшасин деб, уларни масжидга туширдилар. Улар Расулуллоҳ ﷺдан: жиҳодга чақирилмасликларини, улардан ушр (закот) олинмаслигини ва намозда руку қилмасликларини шарт қилиб сўрадилар. Шунда Расулуллоҳ ﷺ: «Жиҳодга чақирилмаслик ва ушр (закот) олинмаслик сизларники. Аммо ичида руку бўлмаган динда ҳеч қандай яхшилик йўқ», дедилар.

حَدَّثَنَا هَنَّادُ بْنُ السَّرِيِّ، عَنْ أَبِي أُسَامَةَ، عَنْ مُجَالِدٍ، عَنِ الشَّعْبِيِّ، عَنْ عَامِرِ بْنِ شَهْرٍ، قَالَ خَرَجَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَالَتْ لِي هَمْدَانُ هَلْ أَنْتَ آتٍ هَذَا الرَّجُلَ وَمُرْتَادٌ لَنَا فَإِنْ رَضِيتَ لَنَا شَيْئًا قَبِلْنَاهُ وَإِنْ كَرِهْتَ شَيْئًا كَرِهْنَاهُ قُلْتُ نَعَمْ ‏.‏ فَجِئْتُ حَتَّى قَدِمْتُ عَلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَرَضِيتُ أَمْرَهُ وَأَسْلَمَ قَوْمِي وَكَتَبَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم هَذَا الْكِتَابَ إِلَى عُمَيْرٍ ذِي مَرَّانَ قَالَ وَبَعَثَ مَالِكَ بْنَ مِرَارَةَ الرَّهَاوِيَّ إِلَى الْيَمَنِ جَمِيعًا فَأَسْلَمَ عَكٌّ ذُو خَيْوَانَ ‏.‏ قَالَ فَقِيلَ لِعَكٍّ انْطَلِقْ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَخُذْ مِنْهُ الأَمَانَ عَلَى قَرْيَتِكَ وَمَالِكَ فَقَدِمَ وَكَتَبَ لَهُ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ مِنْ مُحَمَّدٍ رَسُولِ اللَّهِ لِعَكٍّ ذِي خَيْوَانَ إِنْ كَانَ صَادِقًا فِي أَرْضِهِ وَمَالِهِ وَرَقِيقِهِ فَلَهُ الأَمَانُ وَذِمَّةُ اللَّهِ وَذِمَّةُ مُحَمَّدٍ رَسُولِ اللَّهِ ‏"‏ ‏.‏ وَكَتَبَ خَالِدُ بْنُ سَعِيدِ بْنِ الْعَاصِ ‏.‏

Omir ibn Shahr (roziyallohu anhu) aytadi: Rasululloh ﷺ (paygʻambar boʻlib) zohir boʻlganlarida, Hamdon (qabilasi) menga: «Sen ana shu kishining oldiga borib, biz uchun (uning ishini) bilib kelmaysanmi? Agar biz uchun bir narsani maʼqul koʻrsang, biz ham uni qabul qilamiz, agar bir narsani yomon koʻrsang, biz ham uni yomon koʻramiz», dedi. Men: «Xoʻp», dedim. Soʻng yoʻlga chiqib, toki Rasululloh ﷺ huzurlariga keldim. Men u zotning ishini maʼqul topdim va qavmim Islomni qabul qildi. Rasululloh ﷺ Umayr Zu Marronga mana shu maktubni yozdilar. (Omir) aytadi: U zot Molik ibn Maroratar-Rahoviyni butun Yamanga yubordilar, shunda Akk Zu Xayvon Islomni qabul qildi. (Omir) aytadi: Akkga: «Rasululloh ﷺ huzurlariga borib, qishlogʻing va molingga u zotdan omonlik olib kel», deyildi. Bas, u keldi va Rasululloh ﷺ unga: «Bismillahir Rohmanir Rohiym. Muhammad Rasulullohdan Akk Zu Xayvonga. Agar u yeri, moli va qullari haqida rost soʻzlagan boʻlsa, unga omonlik, Allohning zimmasi va Allohning Rasuli Muhammadning zimmasi (himoyasi) bordir», deb yozdilar. Buni Xolid ibn Said ibnul Os yozdi.Омир ибн Шаҳр (розияллоҳу анҳу) айтади: Расулуллоҳ ﷺ (пайғамбар бўлиб) зоҳир бўлганларида, Ҳамдон (қабиласи) менга: «Сен ана шу кишининг олдига бориб, биз учун (унинг ишини) билиб келмайсанми? Агар биз учун бир нарсани маъқул кўрсанг, биз ҳам уни қабул қиламиз, агар бир нарсани ёмон кўрсанг, биз ҳам уни ёмон кўрамиз», деди. Мен: «Хўп», дедим. Сўнг йўлга чиқиб, токи Расулуллоҳ ﷺ ҳузурларига келдим. Мен у зотнинг ишини маъқул топдим ва қавмим Исломни қабул қилди. Расулуллоҳ ﷺ Умайр Зу Марронга мана шу мактубни ёздилар. (Омир) айтади: У зот Молик ибн Мароратар-Раҳовийни бутун Яманга юбордилар, шунда Акк Зу Хайвон Исломни қабул қилди. (Омир) айтади: Аккга: «Расулуллоҳ ﷺ ҳузурларига бориб, қишлоғинг ва молингга у зотдан омонлик олиб кел», дейилди. Бас, у келди ва Расулуллоҳ ﷺ унга: «Бисмиллаҳир Роҳманир Роҳийм. Муҳаммад Расулуллоҳдан Акк Зу Хайвонга. Агар у ери, моли ва қуллари ҳақида рост сўзлаган бўлса, унга омонлик, Аллоҳнинг зиммаси ва Аллоҳнинг Расули Муҳаммаднинг зиммаси (ҳимояси) бордир», деб ёздилар. Буни Холид ибн Саид ибнул Ос ёзди.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ أَحْمَدَ الْقُرَشِيُّ، وَهَارُونُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، أَنَّ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ الزُّبَيْرِ، حَدَّثَهُمْ حَدَّثَنَا فَرَجُ بْنُ سَعِيدٍ، حَدَّثَنِي عَمِّي، ثَابِتُ بْنُ سَعِيدٍ عَنْ أَبِيهِ، سَعِيدٍ - يَعْنِي ابْنَ أَبْيَضَ - عَنْ جَدِّهِ، أَبْيَضَ بْنِ حَمَّالٍ أَنَّهُ كَلَّمَ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِي الصَّدَقَةِ حِينَ وَفَدَ عَلَيْهِ فَقَالَ ‏"‏ يَا أَخَا سَبَإٍ لاَ بُدَّ مِنْ صَدَقَةٍ ‏"‏ ‏.‏ فَقَالَ إِنَّمَا زَرْعُنَا الْقُطْنُ يَا رَسُولَ اللَّهِ وَقَدْ تَبَدَّدَتْ سَبَأٌ وَلَمْ يَبْقَ مِنْهُمْ إِلاَّ قَلِيلٌ بِمَأْرِبٍ ‏.‏ فَصَالَحَ نَبِيَّ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَلَى سَبْعِينَ حُلَّةِ بَزٍّ مِنْ قِيمَةِ وَفَاءِ بَزِّ الْمَعَافِرِ كُلَّ سَنَةٍ عَمَّنْ بَقِيَ مِنْ سَبَإٍ بِمَأْرِبَ فَلَمْ يَزَالُوا يُؤَدُّونَهَا حَتَّى قُبِضَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَإِنَّ الْعُمَّالَ انْتَقَضُوا عَلَيْهِمْ بَعْدَ قَبْضِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِيمَا صَالَحَ أَبْيَضُ بْنُ حَمَّالٍ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِي الْحُلَلِ السَّبْعِينَ فَرَدَّ ذَلِكَ أَبُو بَكْرٍ عَلَى مَا وَضَعَهُ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم حَتَّى مَاتَ أَبُو بَكْرٍ فَلَمَّا مَاتَ أَبُو بَكْرٍ رضى الله عنه انْتَقَضَ ذَلِكَ وَصَارَتْ عَلَى الصَّدَقَةِ ‏.‏

Abyaz ibn Hammol (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, u (bir) elchilar guruhi bilan Rasululloh ﷺ huzurlariga kelganida, u zot bilan sadaqa (zakot) toʻgʻrisida soʻzlashdi. Shunda u zot: «Ey Sabaʼ birodari, sadaqa (berish)dan iloj yoʻq», dedilar. U: «Ey Rasululloh, bizning ekinimiz faqat paxtadir, holbuki Sabaʼ (ahli) tarqab ketgan va ulardan Maʼribda ozginasidan boshqasi qolmagan», dedi. Bas, u Allohning Nabiysi ﷺ bilan Maʼribda qolgan Sabaʼ ahli nomidan har yili Maofir matosi qiymatiga teng yetmish hulla (matolik kiyim) berish ustiga sulh tuzdi. Ular Rasululloh ﷺ vafot etgunlariga qadar buni ado etib kelaverdilar. Rasululloh ﷺ vafotlaridan soʻng, amaldorlar Abyaz ibn Hammol Rasululloh ﷺ bilan yetmish hulla ustiga tuzgan sulhni buzdilar. Abu Bakr esa buni Rasululloh ﷺ qoʻygan holatiga qaytardi va Abu Bakr (roziyallohu anhu) vafot etgunlariga qadar shunday boʻlib turdi. Abu Bakr (roziyallohu anhu) vafot etganlarida esa, u (sulh) buzildi va (ular) sadaqa (zakot) berishga oʻtdilar.Абяз ибн Ҳаммол (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, у (бир) элчилар гуруҳи билан Расулуллоҳ ﷺ ҳузурларига келганида, у зот билан садақа (закот) тўғрисида сўзлашди. Шунда у зот: «Эй Сабаъ биродари, садақа (бериш)дан илож йўқ», дедилар. У: «Эй Расулуллоҳ, бизнинг экинимиз фақат пахтадир, ҳолбуки Сабаъ (аҳли) тарқаб кетган ва улардан Маърибда озгинасидан бошқаси қолмаган», деди. Бас, у Аллоҳнинг Набийси ﷺ билан Маърибда қолган Сабаъ аҳли номидан ҳар йили Маофир матоси қийматига тенг етмиш ҳулла (матолик кийим) бериш устига сулҳ тузди. Улар Расулуллоҳ ﷺ вафот этгунларига қадар буни адо этиб келавердилар. Расулуллоҳ ﷺ вафотларидан сўнг, амалдорлар Абяз ибн Ҳаммол Расулуллоҳ ﷺ билан етмиш ҳулла устига тузган сулҳни буздилар. Абу Бакр эса буни Расулуллоҳ ﷺ қўйган ҳолатига қайтарди ва Абу Бакр (розияллоҳу анҳу) вафот этгунларига қадар шундай бўлиб турди. Абу Бакр (розияллоҳу анҳу) вафот этганларида эса, у (сулҳ) бузилди ва (улар) садақа (закот) беришга ўтдилар.

حَدَّثَنَا سَعِيدُ بْنُ مَنْصُورٍ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ، عَنْ سُلَيْمَانَ الأَحْوَلِ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَوْصَى بِثَلاَثَةٍ فَقَالَ ‏"‏ أَخْرِجُوا الْمُشْرِكِينَ مِنْ جَزِيرَةِ الْعَرَبِ وَأَجِيزُوا الْوَفْدَ بِنَحْوٍ مِمَّا كُنْتُ أُجِيزُهُمْ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ وَسَكَتَ عَنِ الثَّالِثَةِ أَوْ قَالَ فَأُنْسِيتُهَا ‏.‏ وَقَالَ الْحُمَيْدِيُّ عَنْ سُفْيَانَ قَالَ سُلَيْمَانُ لاَ أَدْرِي أَذَكَرَ سَعِيدٌ الثَّالِثَةَ فَنَسِيتُهَا أَوْ سَكَتَ عَنْهَا

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadiki, Rasululloh ﷺ uch narsani vasiyat qildilar va: «Mushriklarni Arab yarimorolidan chiqarib yuboringlar va elchilarni men sovgʻalab turganimga oʻxshash (sovgʻalar bilan) siylanglar», dedilar. Ibn Abbos (roziyallohu anhumo): «Uchinchisi haqida sukut qildilar», dedi, yoki: «Men uni unutdim», dedi. Humaydiy Sufyondan (rivoyat qilib) aytdi: Sulaymon: «Said uchinchisini zikr qildi-yu, men uni unutdimmi yoki u haqida sukut qildimi, bilmayman», dedi.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинадики, Расулуллоҳ ﷺ уч нарсани васият қилдилар ва: «Мушрикларни Араб яриморолидан чиқариб юборинглар ва элчиларни мен совғалаб турганимга ўхшаш (совғалар билан) сийланглар», дедилар. Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо): «Учинчиси ҳақида сукут қилдилар», деди, ёки: «Мен уни унутдим», деди. Ҳумайдий Суфёндан (ривоят қилиб) айтди: Сулаймон: «Саид учинчисини зикр қилди-ю, мен уни унутдимми ёки у ҳақида сукут қилдими, билмайман», деди.

حَدَّثَنَا الْحَسَنُ بْنُ عَلِيٍّ، حَدَّثَنَا أَبُو عَاصِمٍ، وَعَبْدُ الرَّزَّاقِ، قَالاَ أَخْبَرَنَا ابْنُ جُرَيْجٍ، أَخْبَرَنِي أَبُو الزُّبَيْرِ، أَنَّهُ سَمِعَ جَابِرَ بْنَ عَبْدِ اللَّهِ، يَقُولُ أَخْبَرَنِي عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ، أَنَّهُ سَمِعَ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏"‏ لأُخْرِجَنَّ الْيَهُودَ وَالنَّصَارَى مِنْ جَزِيرَةِ الْعَرَبِ فَلاَ أَتْرُكُ فِيهَا إِلاَّ مُسْلِمًا ‏"‏ ‏.‏

Jobir ibn Abdulloh (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Menga Umar ibnul Xattob (roziyallohu anhu) xabar berdiki, u Rasululloh ﷺning: «Men yahudiy va nasorolarni Arab yarimorolidan albatta chiqarib yuboraman va unda musulmondan boshqa hech kimni qoldirmayman», deganlarini eshitgan.Жобир ибн Абдуллоҳ (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Менга Умар ибнул Хаттоб (розияллоҳу анҳу) хабар бердики, у Расулуллоҳ ﷺнинг: «Мен яҳудий ва насороларни Араб яриморолидан албатта чиқариб юбораман ва унда мусулмондан бошқа ҳеч кимни қолдирмайман», деганларини эшитган.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ حَنْبَلٍ، حَدَّثَنَا أَبُو أَحْمَدَ، مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ أَبِي الزُّبَيْرِ، عَنْ جَابِرٍ، عَنْ عُمَرَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بِمَعْنَاهُ وَالأَوَّلُ أَتَمُّ ‏.‏

Umar (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Rasululloh ﷺ (yuqoridagi hadis) maʼnosida aytdilar. Birinchisi (avvalgi rivoyat) toʻliqroqdir.Умар (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Расулуллоҳ ﷺ (юқоридаги ҳадис) маъносида айтдилар. Биринчиси (аввалги ривоят) тўлиқроқдир.

حَدَّثَنَا سُلَيْمَانُ بْنُ دَاوُدَ الْعَتَكِيُّ، حَدَّثَنَا جَرِيرٌ، عَنْ قَابُوسَ بْنِ أَبِي ظَبْيَانَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ لاَ تَكُونُ قِبْلَتَانِ فِي بَلَدٍ وَاحِدٍ ‏"‏ ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Bir yurtda ikkita qibla boʻlmaydi», dedilar.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Бир юртда иккита қибла бўлмайди», дедилар.

حَدَّثَنَا مَحْمُودُ بْنُ خَالِدٍ، حَدَّثَنَا عُمَرُ، - يَعْنِي ابْنَ عَبْدِ الْوَاحِدِ - قَالَ قَالَ سَعِيدٌ - يَعْنِي ابْنَ عَبْدِ الْعَزِيزِ - جَزِيرَةُ الْعَرَبِ مَا بَيْنَ الْوَادِي إِلَى أَقْصَى الْيَمَنِ إِلَى تُخُومِ الْعِرَاقِ إِلَى الْبَحْرِ ‏.‏ قَالَ أَبُو دَاوُدَ قُرِئَ عَلَى الْحَارِثِ بْنِ مِسْكِينٍ وَأَنَا شَاهِدٌ أَخْبَرَكَ أَشْهَبُ بْنُ عَبْدِ الْعَزِيزِ قَالَ قَالَ مَالِكٌ عُمَرُ أَجْلَى أَهْلَ نَجْرَانَ وَلَمْ يُجْلَوْا مِنْ تَيْمَاءَ لأَنَّهَا لَيْسَتْ مِنْ بِلاَدِ الْعَرَبِ فَأَمَّا الْوَادِي فَإِنِّي أَرَى إِنَّمَا لَمْ يُجْلَ مَنْ فِيهَا مِنَ الْيَهُودِ أَنَّهُمْ لَمْ يَرَوْهَا مِنْ أَرْضِ الْعَرَبِ ‏.‏

Said ibn Abdulaziz (rahimahulloh) aytdi: Arab yarimoroli Vodiydan to Yamanning eng chetigacha, Iroq sarhadlarigacha va dengizgacha boʻlgan (yer)dir. Abu Dovud aytdi: Men hozir boʻlgan holatda Horis ibn Miskinga (hadis) oʻqib berildi: senga Ashhab ibn Abdulaziz xabar berdi, u: Molik aytdi, dedi: Umar Najron ahlini (oʻsha yerdan) koʻchirib yubordi, ammo Taymodan koʻchirmadi, chunki u Arab yurtlaridan emas edi. Vodiyga kelsak, men shu fikrdamanki, undagi yahudiylar koʻchirilmaganining sababi, ular uni Arab yeridan deb hisoblamaganliklaridir.Саид ибн Абдулазиз (раҳимаҳуллоҳ) айтди: Араб яримороли Водийдан то Яманнинг энг четигача, Ироқ сарҳадларигача ва денгизгача бўлган (ер)дир. Абу Довуд айтди: Мен ҳозир бўлган ҳолатда Ҳорис ибн Мискинга (ҳадис) ўқиб берилди: сенга Ашҳаб ибн Абдулазиз хабар берди, у: Молик айтди, деди: Умар Нажрон аҳлини (ўша ердан) кўчириб юборди, аммо Таймодан кўчирмади, чунки у Араб юртларидан эмас эди. Водийга келсак, мен шу фикрдаманки, ундаги яҳудийлар кўчирилмаганининг сабаби, улар уни Араб еридан деб ҳисобламаганликларидир.

حَدَّثَنَا ابْنُ السَّرْحِ، حَدَّثَنَا ابْنُ وَهْبٍ، قَالَ قَالَ مَالِكٌ قَدْ أَجْلَى عُمَرُ رَحِمَهُ اللَّهُ يَهُودَ نَجْرَانَ وَفَدَكَ ‏.‏

Ibnus Sarh, Ibn Vahbdan rivoyat qilib aytdi: Molik aytdi: Umar (rahimahulloh) Najron va Fadak yahudiylarini (oʻsha yerlardan) koʻchirib yubordi.Ибнус Сарҳ, Ибн Ваҳбдан ривоят қилиб айтди: Молик айтди: Умар (раҳимаҳуллоҳ) Нажрон ва Фадак яҳудийларини (ўша ерлардан) кўчириб юборди.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ يُونُسَ، حَدَّثَنَا زُهَيْرٌ، حَدَّثَنَا سُهَيْلُ بْنُ أَبِي صَالِحٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ مَنَعَتِ الْعِرَاقُ قَفِيزَهَا وَدِرْهَمَهَا وَمَنَعَتِ الشَّامُ مُدْيَهَا وَدِينَارَهَا وَمَنَعَتْ مِصْرُ إِرْدَبَّهَا وَدِينَارَهَا ثُمَّ عُدْتُمْ مِنْ حَيْثُ بَدَأْتُمْ ‏"‏ ‏.‏ قَالَهَا زُهَيْرٌ ثَلاَثَ مَرَّاتٍ شَهِدَ عَلَى ذَلِكَ لَحْمُ أَبِي هُرَيْرَةَ وَدَمُهُ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Iroq oʻzining qafizi va dirhamini, Shom oʻzining mudyi va dinorini, Misr oʻzining irdabbi va dinorini manʼ etadi (bermaydi). Soʻng siz boshlagan joyingizga qaytasiz», dedilar. Zuhayr buni uch marta aytdi. Bunga Abu Hurayraning goʻshti va qoni guvohlik berdi.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Ироқ ўзининг қафизи ва дирҳамини, Шом ўзининг мудйи ва динорини, Миср ўзининг ирдабби ва динорини манъ этади (бермайди). Сўнг сиз бошлаган жойингизга қайтасиз», дедилар. Зуҳайр буни уч марта айтди. Бунга Абу Ҳурайранинг гўшти ва қони гувоҳлик берди.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ حَنْبَلٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ، حَدَّثَنَا مَعْمَرٌ، عَنْ هَمَّامِ بْنِ مُنَبِّهٍ، قَالَ هَذَا مَا حَدَّثَنَا بِهِ أَبُو هُرَيْرَةَ، عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ أَيُّمَا قَرْيَةٍ أَتَيْتُمُوهَا وَأَقَمْتُمْ فِيهَا فَسَهْمُكُمْ فِيهَا وَأَيُّمَا قَرْيَةٍ عَصَتِ اللَّهَ وَرَسُولَهُ فَإِنَّ خُمُسَهَا لِلَّهِ وَلِلرَّسُولِ ثُمَّ هِيَ لَكُمْ ‏"‏ ‏.‏

Hammom ibn Munabbih aytdi: Mana bular Abu Hurayra (roziyallohu anhu) bizga Rasululloh ﷺdan rivoyat qilib bergan narsalardir. Rasululloh ﷺ: «Qaysi bir qishloqqa kelib unda turadigan boʻlsangiz, undagi ulushingiz oʻzingizniki. Qaysi bir qishloq Allohga va Uning Rasuliga itoatsizlik qilsa, uning beshdan biri Allohga va Rasuliga, soʻng (qolgani) sizlarnikidir», dedilar.Ҳаммом ибн Мунаббиҳ айтди: Мана булар Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу) бизга Расулуллоҳ ﷺдан ривоят қилиб берган нарсалардир. Расулуллоҳ ﷺ: «Қайси бир қишлоққа келиб унда турадиган бўлсангиз, ундаги улушингиз ўзингизники. Қайси бир қишлоқ Аллоҳга ва Унинг Расулига итоатсизлик қилса, унинг бешдан бири Аллоҳга ва Расулига, сўнг (қолгани) сизларникидир», дедилар.

حَدَّثَنَا الْعَبَّاسُ بْنُ عَبْدِ الْعَظِيمِ، حَدَّثَنَا سَهْلُ بْنُ مُحَمَّدٍ، حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ أَبِي زَائِدَةَ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْحَاقَ، عَنْ عَاصِمِ بْنِ عُمَرَ، عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ، وَعَنْ عُثْمَانَ بْنِ أَبِي سُلَيْمَانَ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم بَعَثَ خَالِدَ بْنَ الْوَلِيدِ إِلَى أُكَيْدِرِ دُومَةَ فَأُخِذَ فَأَتَوْهُ بِهِ فَحَقَنَ لَهُ دَمَهُ وَصَالَحَهُ عَلَى الْجِزْيَةِ ‏.‏

Anas ibn Molik (roziyallohu anhu) va Usmon ibn Abu Sulaymondan rivoyat qilinadiki, Nabiy ﷺ Xolid ibn Validni Dumaning (hokimi) Ukaydir oldiga yubordilar. U asir olinib, uni u zotning huzurlariga olib kelishdi. U zot uning qonini saqlab qoldilar (oʻldirmadilar) va u bilan jizya (toʻlash) ustiga sulh tuzdilar.Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу) ва Усмон ибн Абу Сулаймондан ривоят қилинадики, Набий ﷺ Холид ибн Валидни Думанинг (ҳокими) Укайдир олдига юбордилар. У асир олиниб, уни у зотнинг ҳузурларига олиб келишди. У зот унинг қонини сақлаб қолдилар (ўлдирмадилар) ва у билан жизя (тўлаш) устига сулҳ туздилар.

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مُحَمَّدٍ النُّفَيْلِيُّ، حَدَّثَنَا أَبُو مُعَاوِيَةَ، عَنِ الأَعْمَشِ، عَنْ أَبِي وَائِلٍ، عَنْ مُعَاذٍ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم لَمَّا وَجَّهَهُ إِلَى الْيَمَنِ أَمَرَهُ أَنْ يَأْخُذَ مِنْ كُلِّ حَالِمٍ - يَعْنِي مُحْتَلِمًا - دِينَارًا أَوْ عِدْلَهُ مِنَ الْمَعَافِرِيِّ ثِيَابٌ تَكُونُ بِالْيَمَنِ ‏.‏

Muoz ibn Jabal (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Nabiy ﷺ uni Yamanga yuborganlarida, balogʻatga yetgan har bir kishidan bir dinor yoki uning oʻrniga Yamanda boʻladigan maofir matosidan (shunga teng matoni) olishni buyurdilar.Муоз ибн Жабал (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Набий ﷺ уни Яманга юборганларида, балоғатга етган ҳар бир кишидан бир динор ёки унинг ўрнига Яманда бўладиган маофир матосидан (шунга тенг матони) олишни буюрдилар.

حَدَّثَنَا النُّفَيْلِيُّ، حَدَّثَنَا أَبُو مُعَاوِيَةَ، حَدَّثَنَا الأَعْمَشُ، عَنْ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ مَسْرُوقٍ، عَنْ مُعَاذٍ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم مِثْلَهُ ‏.‏

Muoz (roziyallohu anhu)dan, u Nabiy ﷺdan xuddi shunga oʻxshashini rivoyat qildi.Муоз (розияллоҳу анҳу)дан, у Набий ﷺдан худди шунга ўхшашини ривоят қилди.

حَدَّثَنَا الْعَبَّاسُ بْنُ عَبْدِ الْعَظِيمِ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ هَانِئٍ أَبُو نُعَيْمٍ النَّخَعِيُّ، أَخْبَرَنَا شَرِيكٌ، عَنْ إِبْرَاهِيمَ بْنِ مُهَاجِرٍ، عَنْ زِيَادِ بْنِ حُدَيْرٍ، قَالَ قَالَ عَلِيٌّ لَئِنْ بَقِيتُ لِنَصَارَى بَنِي تَغْلِبَ لأَقْتُلَنَّ الْمُقَاتِلَةَ وَلأَسْبِيَنَّ الذُّرِّيَّةَ فَإِنِّي كَتَبْتُ الْكِتَابَ بَيْنَهُمْ وَبَيْنَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم عَلَى أَنْ لاَ يُنَصِّرُوا أَبْنَاءَهُمْ ‏.‏ قَالَ أَبُو دَاوُدَ هَذَا حَدِيثٌ مُنْكَرٌ بَلَغَنِي عَنْ أَحْمَدَ أَنَّهُ كَانَ يُنْكِرُ هَذَا الْحَدِيثَ إِنْكَارًا شَدِيدًا وَهُوَ عِنْدَ بَعْضِ النَّاسِ شِبْهُ الْمَتْرُوكِ وَأَنْكَرُوا هَذَا الْحَدِيثَ عَلَى عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ هَانِئٍ قَالَ أَبُو عَلِيٍّ وَلَمْ يَقْرَأْهُ أَبُو دَاوُدَ فِي الْعَرْضَةِ الثَّانِيَةِ ‏.‏

Abbos ibn Abdulazim bizga hadis aytdi, Abdurahmon ibn Honiʼ Abu Nuaym an-Naxaiy bizga hadis aytdi, Sharik bizga xabar berdi, u Ibrohim ibn Muhojirdan, u Ziyod ibn Hudayrdan rivoyat qiladi. U dedi: Ali (roziyallohu anhu) dedi: «Agar Bani Tagʻlib nasroniylariga (yetib) tirik qolsam, albatta jang qiluvchilarini oʻldiraman va zurriyotlarini asir olaman. Chunki men ular bilan Paygʻambar ﷺ orasidagi bitimni — bolalarini nasroniy qilmaslik shartiga koʻra — yozgan edim». Abu Dovud dedi: Bu munkar (rad etilgan) hadisdir. Menga Ahmad (ibn Hanbal) haqida yetib keldiki, u bu hadisni qattiq inkor qilar edi. Bu hadis baʼzi kishilar nazdida matruk (tark etilgan)ga oʻxshashdir. Ular bu hadisni Abdurahmon ibn Honiʼga (nisbat berishni) inkor qilganlar. Abu Ali dedi: Abu Dovud buni ikkinchi qiroatda (oʻquv majlisida) oʻqimagan.Аббос ибн Абдулазим бизга ҳадис айтди, Абдураҳмон ибн Ҳониъ Абу Нуайм ан-Нахаий бизга ҳадис айтди, Шарик бизга хабар берди, у Иброҳим ибн Муҳожирдан, у Зиёд ибн Ҳудайрдан ривоят қилади. У деди: Али (розияллоҳу анҳу) деди: «Агар Бани Тағлиб насронийларига (етиб) тирик қолсам, албатта жанг қилувчиларини ўлдираман ва зурриётларини асир оламан. Чунки мен улар билан Пайғамбар ﷺ орасидаги битимни — болаларини насроний қилмаслик шартига кўра — ёзган эдим». Абу Довуд деди: Бу мункар (рад этилган) ҳадисдир. Менга Аҳмад (ибн Ҳанбал) ҳақида етиб келдики, у бу ҳадисни қаттиқ инкор қилар эди. Бу ҳадис баъзи кишилар наздида матрук (тарк этилган)га ўхшашдир. Улар бу ҳадисни Абдураҳмон ибн Ҳониъга (нисбат беришни) инкор қилганлар. Абу Али деди: Абу Довуд буни иккинчи қироатда (ўқув мажлисида) ўқимаган.

حَدَّثَنَا مُصَرِّفُ بْنُ عَمْرٍو الْيَامِيُّ، حَدَّثَنَا يُونُسُ، - يَعْنِي ابْنَ بُكَيْرٍ - حَدَّثَنَا أَسْبَاطُ بْنُ نَصْرٍ الْهَمْدَانِيُّ، عَنْ إِسْمَاعِيلَ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ الْقُرَشِيِّ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ صَالَحَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَهْلَ نَجْرَانَ عَلَى أَلْفَىْ حُلَّةٍ النِّصْفُ فِي صَفَرٍ وَالْبَقِيَّةُ فِي رَجَبٍ يُؤَدُّونَهَا إِلَى الْمُسْلِمِينَ وَعَارِيَةِ ثَلاَثِينَ دِرْعًا وَثَلاَثِينَ فَرَسًا وَثَلاَثِينَ بَعِيرًا وَثَلاَثِينَ مِنْ كُلِّ صِنْفٍ مِنْ أَصْنَافِ السِّلاَحِ يَغْزُونَ بِهَا وَالْمُسْلِمُونَ ضَامِنُونَ لَهَا حَتَّى يَرُدُّوهَا عَلَيْهِمْ إِنْ كَانَ بِالْيَمَنِ كَيْدٌ أَوْ غَدْرَةٌ عَلَى أَنْ لاَ تُهْدَمَ لَهُمْ بَيْعَةٌ وَلاَ يُخْرَجُ لَهُمْ قَسٌّ وَلاَ يُفْتَنُوا عَنْ دِينِهِمْ مَا لَمْ يُحْدِثُوا حَدَثًا أَوْ يَأْكُلُوا الرِّبَا ‏.‏ قَالَ إِسْمَاعِيلُ فَقَدْ أَكَلُوا الرِّبَا ‏.‏ قَالَ أَبُو دَاوُدَ إِذَا نَقَضُوا بَعْضَ مَا اشْتَرَطَ عَلَيْهِمْ فَقَدْ أَحْدَثُوا ‏.‏

Musarrif ibn Amr al-Yomiy bizga hadis aytdi, Yunus — yaʼni ibn Bukayr — bizga hadis aytdi, Asbot ibn Nasr al-Hamdoniy bizga hadis aytdi, u Ismoil ibn Abdurahmon al-Qurashiydan, u Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qiladi. U dedi: Rasululloh ﷺ Najron ahli bilan ikki ming sarpoy (kiyimlik) ustiga sulh tuzdilar — yarmi Safar oyida, qolgani Rajab oyida — ularni musulmonlarga toʻpshirar edilar. Yana oʻttizta sovut, oʻttizta ot, oʻttizta tuya va jangda ishlatiladigan har turdagi qurol-yarogʻdan oʻttiztadan vaqtincha (omonatga) berishlari sharti bilan, ular bilan jang qilinadigan boʻlsa. Musulmonlar Yamanda biror makr yoki xiyonat boʻlsa, ularga qaytarib bergunlaricha bularga kafil boʻladilar. Yana ularning ibodatxonasi buzilmasligi, qissislari (ruhoniylari) chiqarib yuborilmasligi va biror yangilik chiqarmaganlari yoxud riboxoʻrlik qilmaganlaricha dinlarida fitnaga uchratilmasligi sharti bilan (sulh tuzildi). Ismoil dedi: Ular ribo yedilar. Abu Dovud dedi: Ular oʻzlariga shart qilingan narsalarning baʼzisini buzsalar, demak yangilik chiqargan boʻladilar.Мусарриф ибн Амр ал-Ёмий бизга ҳадис айтди, Юнус — яъни ибн Букайр — бизга ҳадис айтди, Асбот ибн Наср ал-Ҳамдоний бизга ҳадис айтди, у Исмоил ибн Абдураҳмон ал-Қурашийдан, у Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилади. У деди: Расулуллоҳ ﷺ Нажрон аҳли билан икки минг сарпой (кийимлик) устига сулҳ туздилар — ярми Сафар ойида, қолгани Ражаб ойида — уларни мусулмонларга тўпширар эдилар. Яна ўттизта совут, ўттизта от, ўттизта туя ва жангда ишлатиладиган ҳар турдаги қурол-яроғдан ўттизтадан вақтинча (омонатга) беришлари шарти билан, улар билан жанг қилинадиган бўлса. Мусулмонлар Яманда бирор макр ёки хиёнат бўлса, уларга қайтариб бергунларича буларга кафил бўладилар. Яна уларнинг ибодатхонаси бузилмаслиги, қиссислари (руҳонийлари) чиқариб юборилмаслиги ва бирор янгилик чиқармаганлари ёхуд рибохўрлик қилмаганларича динларида фитнага учратилмаслиги шарти билан (сулҳ тузилди). Исмоил деди: Улар рибо едилар. Абу Довуд деди: Улар ўзларига шарт қилинган нарсаларнинг баъзисини бузсалар, демак янгилик чиқарган бўладилар.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ سِنَانٍ الْوَاسِطِيُّ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بِلاَلٍ، عَنْ عِمْرَانَ الْقَطَّانِ، عَنْ أَبِي جَمْرَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ إِنَّ أَهْلَ فَارِسَ لَمَّا مَاتَ نَبِيُّهُمْ كَتَبَ لَهُمْ إِبْلِيسُ الْمَجُوسِيَّةَ ‏.‏

Ahmad ibn Sinon al-Vositiy bizga hadis aytdi, Muhammad ibn Bilol bizga hadis aytdi, u Imron al-Qattondan, u Abu Jamradan, u Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qiladi. U dedi: Forslarning paygʻambari vafot etgach, Iblis ularga majusiylikni (otashparastlikni) bitib (yoʻlga soldi).Аҳмад ибн Синон ал-Воситий бизга ҳадис айтди, Муҳаммад ибн Билол бизга ҳадис айтди, у Имрон ал-Қаттондан, у Абу Жамрадан, у Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилади. У деди: Форсларнинг пайғамбари вафот этгач, Иблис уларга мажусийликни (оташпарастликни) битиб (йўлга солди).

حَدَّثَنَا مُسَدَّدُ بْنُ مُسَرْهَدٍ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ عَمْرِو بْنِ دِينَارٍ، سَمِعَ بَجَالَةَ، يُحَدِّثُ عَمْرَو بْنَ أَوْسٍ وَأَبَا الشَّعْثَاءِ قَالَ كُنْتُ كَاتِبًا لِجَزْءِ بْنِ مُعَاوِيَةَ عَمِّ الأَحْنَفِ بْنِ قَيْسٍ إِذْ جَاءَنَا كِتَابُ عُمَرَ قَبْلَ مَوْتِهِ بِسَنَةٍ اقْتُلُوا كُلَّ سَاحِرٍ وَفَرِّقُوا بَيْنَ كُلِّ ذِي مَحْرَمٍ مِنَ الْمَجُوسِ وَانْهَوْهُمْ عَنِ الزَّمْزَمَةِ فَقَتَلْنَا فِي يَوْمٍ ثَلاَثَةَ سَوَاحِرَ وَفَرَّقْنَا بَيْنَ كُلِّ رَجُلٍ مِنَ الْمَجُوسِ وَحَرِيمِهِ فِي كِتَابِ اللَّهِ وَصَنَعَ طَعَامًا كَثِيرًا فَدَعَاهُمْ فَعَرَضَ السَّيْفَ عَلَى فَخِذِهِ فَأَكَلُوا وَلَمْ يُزَمْزِمُوا وَأَلْقَوْا وِقْرَ بَغْلٍ أَوْ بَغْلَيْنِ مِنَ الْوَرِقِ وَلَمْ يَكُنْ عُمَرُ أَخَذَ الْجِزْيَةَ مِنَ الْمَجُوسِ حَتَّى شَهِدَ عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ عَوْفٍ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَخَذَهَا مِنْ مَجُوسِ هَجَرَ ‏.‏

Musaddad ibn Musarhad bizga hadis aytdi, Sufyon bizga hadis aytdi, u Amr ibn Dinordan rivoyat qiladi, u Bajolaning Amr ibn Avs va Abush-Shaʼsoga hadis aytayotganini eshitdi. (Bajola) dedi: Men Ahnaf ibn Qaysning amakisi Jazʼ ibn Muoviyaning kotibi edim. Shunda bizga Umar (roziyallohu anhu)dan, u vafotidan bir yil avval, maktub keldi: «Har bir sehrgarni oʻldiringlar, majusiylar orasida har bir mahram (nikohi harom) kishini bir-biridan ajratinglar va ularni zamzama (taom oldidan tovush chiqarib gʻoʻldirash)dan qaytaringlar». Shunda biz bir kunda uchta sehrgarni oʻldirdik, majusiylar orasida har bir kishini Allohning Kitobiga koʻra haram (mahram) boʻlgan ayolidan ajratdik. (Jazʼ) koʻp taom tayyorlab, ularni chaqirdi va qilichni soni ustiga qoʻydi. Shunda ular yedilar, lekin zamzama qilmadilar. Yana bir yoki ikki xachirning yuki kumush (tovon) tashladilar. Umar (roziyallohu anhu) Abdurahmon ibn Avf Rasululloh ﷺ Hajar majusiylaridan jizya olganliklariga guvohlik bermagunicha, majusiylardan jizya olmas edi.Мусаддад ибн Мусарҳад бизга ҳадис айтди, Суфён бизга ҳадис айтди, у Амр ибн Динордан ривоят қилади, у Бажоланинг Амр ибн Авс ва Абуш-Шаъсога ҳадис айтаётганини эшитди. (Бажола) деди: Мен Аҳнаф ибн Қайснинг амакиси Жазъ ибн Муовиянинг котиби эдим. Шунда бизга Умар (розияллоҳу анҳу)дан, у вафотидан бир йил аввал, мактуб келди: «Ҳар бир сеҳргарни ўлдиринглар, мажусийлар орасида ҳар бир маҳрам (никоҳи ҳаром) кишини бир-биридан ажратинглар ва уларни замзама (таом олдидан товуш чиқариб ғўлдираш)дан қайтаринглар». Шунда биз бир кунда учта сеҳргарни ўлдирдик, мажусийлар орасида ҳар бир кишини Аллоҳнинг Китобига кўра ҳарам (маҳрам) бўлган аёлидан ажратдик. (Жазъ) кўп таом тайёрлаб, уларни чақирди ва қилични сони устига қўйди. Шунда улар едилар, лекин замзама қилмадилар. Яна бир ёки икки хачирнинг юки кумуш (товон) ташладилар. Умар (розияллоҳу анҳу) Абдураҳмон ибн Авф Расулуллоҳ ﷺ Ҳажар мажусийларидан жизя олганликларига гувоҳлик бермагунича, мажусийлардан жизя олмас эди.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ مِسْكِينٍ الْيَمَامِيُّ، حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ حَسَّانَ، حَدَّثَنَا هُشَيْمٌ، أَخْبَرَنَا دَاوُدُ بْنُ أَبِي هِنْدٍ، عَنْ قُشَيْرِ بْنِ عَمْرٍو، عَنْ بَجَالَةَ بْنِ عَبْدَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ جَاءَ رَجُلٌ مِنَ الأَسْبَذِيِّينَ مِنْ أَهْلِ الْبَحْرَيْنِ - وَهُمْ مَجُوسُ أَهْلِ هَجَرَ - إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَمَكَثَ عِنْدَهُ ثُمَّ خَرَجَ فَسَأَلْتُهُ مَا قَضَى اللَّهُ وَرَسُولُهُ فِيكُمْ قَالَ شَرٌّ ‏.‏ قُلْتُ مَهْ قَالَ الإِسْلاَمُ أَوِ الْقَتْلُ ‏.‏ قَالَ وَقَالَ عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ عَوْفٍ قَبِلَ مِنْهُمُ الْجِزْيَةَ ‏.‏ قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ فَأَخَذَ النَّاسُ بِقَوْلِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ عَوْفٍ وَتَرَكُوا مَا سَمِعْتُ أَنَا مِنَ الأَسْبَذِيِّ ‏.‏

Muhammad ibn Miskin al-Yamomiy bizga hadis aytdi, Yahyo ibn Hasson bizga hadis aytdi, Hushaym bizga hadis aytdi, Dovud ibn Abu Hind bizga xabar berdi, u Qushayr ibn Amrdan, u Bajola ibn Abdadan, u Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qiladi. U dedi: Bahrayn ahlidan boʻlgan Asbaziylardan — ular Hajar ahlining majusiylari edi — bir kishi Rasululloh ﷺ huzurlariga keldi va u zotning yonlarida bir muddat qoldi, soʻng chiqdi. Men undan: «Alloh va Uning Rasuli sizlar haqingizda nima hukm qildilar?» — deb soʻradim. U: «Yomonlik» — dedi. Men: «Nima (yaʼni nimaga)?» — dedim. U: «Islom yoki oʻlim» — dedi. (Ibn Abbos) dedi: Abdurahmon ibn Avf esa: «(Rasululloh ﷺ) ulardan jizya qabul qildilar» — dedi. Ibn Abbos (roziyallohu anhumo) dedi: Shunda odamlar Abdurahmon ibn Avfning soʻzini olishdi va men oʻzim asbaziydan eshitgan narsani tark qilishdi.Муҳаммад ибн Мискин ал-Ямомий бизга ҳадис айтди, Яҳё ибн Ҳассон бизга ҳадис айтди, Ҳушайм бизга ҳадис айтди, Довуд ибн Абу Ҳинд бизга хабар берди, у Қушайр ибн Амрдан, у Бажола ибн Абдадан, у Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилади. У деди: Баҳрайн аҳлидан бўлган Асбазийлардан — улар Ҳажар аҳлининг мажусийлари эди — бир киши Расулуллоҳ ﷺ ҳузурларига келди ва у зотнинг ёнларида бир муддат қолди, сўнг чиқди. Мен ундан: «Аллоҳ ва Унинг Расули сизлар ҳақингизда нима ҳукм қилдилар?» — деб сўрадим. У: «Ёмонлик» — деди. Мен: «Нима (яъни нимага)?» — дедим. У: «Ислом ёки ўлим» — деди. (Ибн Аббос) деди: Абдураҳмон ибн Авф эса: «(Расулуллоҳ ﷺ) улардан жизя қабул қилдилар» — деди. Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо) деди: Шунда одамлар Абдураҳмон ибн Авфнинг сўзини олишди ва мен ўзим асбазийдан эшитган нарсани тарк қилишди.

حَدَّثَنَا سُلَيْمَانُ بْنُ دَاوُدَ الْمَهْرِيُّ، أَخْبَرَنَا ابْنُ وَهْبٍ، أَخْبَرَنِي يُونُسُ بْنُ يَزِيدَ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ عُرْوَةَ بْنِ الزُّبَيْرِ، أَنَّ هِشَامَ بْنَ حَكِيمِ بْنِ حِزَامٍ، وَجَدَ رَجُلاً وَهُوَ عَلَى حِمْصَ يُشَمِّسُ نَاسًا مِنَ النَّبَطِ فِي أَدَاءِ الْجِزْيَةِ فَقَالَ مَا هَذَا سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏"‏ إِنَّ اللَّهَ يُعَذِّبُ الَّذِينَ يُعَذِّبُونَ النَّاسَ فِي الدُّنْيَا ‏"‏ ‏.‏

Sulaymon ibn Dovud al-Mahriy bizga hadis aytdi, Ibn Vahb bizga xabar berdi, Yunus ibn Yazid menga xabar berdi, u Ibn Shihobdan, u Urva ibn az-Zubayr (rahimahulloh)dan rivoyat qiladiki, Hishom ibn Hakim ibn Hizom Hims ustidan voliy boʻlgan bir kishini nabatiylardan baʼzi odamlarni jizya toʻlash uchun quyoshda kuydirib turganini koʻrib qoldi va: «Bu nimasi? Men Rasululloh ﷺ: ‹Alloh dunyoda odamlarni azoblaydiganlarni azoblaydi›, — deganlarini eshitganman», — dedi.Сулаймон ибн Довуд ал-Маҳрий бизга ҳадис айтди, Ибн Ваҳб бизга хабар берди, Юнус ибн Язид менга хабар берди, у Ибн Шиҳобдан, у Урва ибн аз-Зубайр (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қиладики, Ҳишом ибн Ҳаким ибн Ҳизом Ҳимс устидан волий бўлган бир кишини набатийлардан баъзи одамларни жизя тўлаш учун қуёшда куйдириб турганини кўриб қолди ва: «Бу нимаси? Мен Расулуллоҳ ﷺ: ‹Аллоҳ дунёда одамларни азоблайдиганларни азоблайди›, — деганларини эшитганман», — деди.

حَدَّثَنَا مُسَدَّدٌ، حَدَّثَنَا أَبُو الأَحْوَصِ، حَدَّثَنَا عَطَاءُ بْنُ السَّائِبِ، عَنْ حَرْبِ بْنِ عُبَيْدِ اللَّهِ، عَنْ جَدِّهِ أَبِي أُمِّهِ، عَنْ أَبِيهِ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ إِنَّمَا الْعُشُورُ عَلَى الْيَهُودِ وَالنَّصَارَى وَلَيْسَ عَلَى الْمُسْلِمِينَ عُشُورٌ ‏"‏ ‏.‏

Musaddad bizga hadis aytdi, Abul-Ahvas bizga hadis aytdi, Ato ibn as-Soib bizga hadis aytdi, u Harb ibn Ubaydullohdan, u onasi tomonidan boʻlgan bobosidan, u esa otasidan rivoyat qiladi. U dedi: Rasululloh ﷺ: «Ushr (oʻndan bir soliq) faqat yahudiylar va nasroniylar ustiga (vojib)dir, musulmonlar ustiga ushr yoʻq», — dedilar.Мусаддад бизга ҳадис айтди, Абул-Аҳвас бизга ҳадис айтди, Ато ибн ас-Соиб бизга ҳадис айтди, у Ҳарб ибн Убайдуллоҳдан, у онаси томонидан бўлган бобосидан, у эса отасидан ривоят қилади. У деди: Расулуллоҳ ﷺ: «Ушр (ўндан бир солиқ) фақат яҳудийлар ва насронийлар устига (вожиб)дир, мусулмонлар устига ушр йўқ», — дедилар.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عُبَيْدٍ الْمُحَارِبِيُّ، حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، عَنْ سُفْيَانَ، عَنْ عَطَاءِ بْنِ السَّائِبِ، عَنْ حَرْبِ بْنِ عُبَيْدِ اللَّهِ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم بِمَعْنَاهُ قَالَ ‏"‏ خَرَاجٌ ‏"‏ ‏.‏ مَكَانَ ‏"‏ الْعُشُورُ ‏"‏ ‏.‏

Muhammad ibn Ubayd al-Muhoribiy bizga hadis aytdi, Vakiʼ bizga hadis aytdi, u Sufyondan, u Ato ibn as-Soibdan, u Harb ibn Ubaydullohdan, u esa Paygʻambar ﷺdan yuqoridagi hadis maʼnosida rivoyat qildi. Faqat unda «ushr» soʻzi oʻrniga «xaroj (yer soligʻi)» (soʻzi keltirilgan).Муҳаммад ибн Убайд ал-Муҳорибий бизга ҳадис айтди, Вакиъ бизга ҳадис айтди, у Суфёндан, у Ато ибн ас-Соибдан, у Ҳарб ибн Убайдуллоҳдан, у эса Пайғамбар ﷺдан юқоридаги ҳадис маъносида ривоят қилди. Фақат унда «ушр» сўзи ўрнига «харож (ер солиғи)» (сўзи келтирилган).

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ عَطَاءٍ، عَنْ رَجُلٍ، مِنْ بَكْرِ بْنِ وَائِلٍ عَنْ خَالِهِ، قَالَ قُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ أُعَشِّرُ قَوْمِي قَالَ ‏"‏ إِنَّمَا الْعُشُورُ عَلَى الْيَهُودِ وَالنَّصَارَى ‏"‏ ‏.‏

Muhammad ibn Bashshor bizga hadis aytdi, Abdurahmon bizga hadis aytdi, Sufyon bizga hadis aytdi, u Atodan, u Bani Bakr ibn Voildan boʻlgan bir kishidan, u togʻasidan rivoyat qiladi. U dedi: «Yo Rasululloh, qavmimdan ushr olaymi?» — dedim. U zot: «Ushr faqat yahudiylar va nasroniylar ustiga (vojib)dir», — dedilar.Муҳаммад ибн Башшор бизга ҳадис айтди, Абдураҳмон бизга ҳадис айтди, Суфён бизга ҳадис айтди, у Атодан, у Бани Бакр ибн Воилдан бўлган бир кишидан, у тоғасидан ривоят қилади. У деди: «Ё Расулуллоҳ, қавмимдан ушр олайми?» — дедим. У зот: «Ушр фақат яҳудийлар ва насронийлар устига (вожиб)дир», — дедилар.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ الْبَزَّازُ، حَدَّثَنَا أَبُو نُعَيْمٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ السَّلاَمِ، عَنْ عَطَاءِ بْنِ السَّائِبِ، عَنْ حَرْبِ بْنِ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَيْرٍ الثَّقَفِيِّ، عَنْ جَدِّهِ، - رَجُلٍ مِنْ بَنِي تَغْلِبَ - قَالَ أَتَيْتُ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم فَأَسْلَمْتُ وَعَلَّمَنِي الإِسْلاَمَ وَعَلَّمَنِي كَيْفَ آخُذُ الصَّدَقَةَ مِنْ قَوْمِي مِمَّنْ أَسْلَمَ ثُمَّ رَجَعْتُ إِلَيْهِ فَقُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ كُلُّ مَا عَلَّمْتَنِي قَدْ حَفِظْتُهُ إِلاَّ الصَّدَقَةَ أَفَأُعَشِّرُهُمْ قَالَ ‏"‏ لاَ إِنَّمَا الْعُشُورُ عَلَى النَّصَارَى وَالْيَهُودِ ‏"‏ ‏.‏

Muhammad ibn Ibrohim al-Bazzoz bizga hadis aytdi, Abu Nuaym bizga hadis aytdi, Abdussalom bizga hadis aytdi, u Ato ibn as-Soibdan, u Harb ibn Ubaydulloh ibn Umayr as-Saqafiydan, u bobosidan — Bani Tagʻlibdan boʻlgan bir kishidan rivoyat qiladi. U dedi: Men Paygʻambar ﷺ huzurlariga keldim va Islomni qabul qildim. U zot menga Islomni oʻrgatdilar va qavmimdan Islomni qabul qilganlaridan qanday sadaqa (zakot) olishimni oʻrgatdilar. Soʻng u zot huzurlariga qaytib: «Yo Rasululloh, menga oʻrgatgan hamma narsangizni yodladim, faqat sadaqa(ni unutibman). Ulardan ushr olaymi?» — dedim. U zot: «Yoʻq, ushr faqat nasroniylar va yahudiylar ustiga (vojib)dir», — dedilar.Муҳаммад ибн Иброҳим ал-Баззоз бизга ҳадис айтди, Абу Нуайм бизга ҳадис айтди, Абдуссалом бизга ҳадис айтди, у Ато ибн ас-Соибдан, у Ҳарб ибн Убайдуллоҳ ибн Умайр ас-Сақафийдан, у бобосидан — Бани Тағлибдан бўлган бир кишидан ривоят қилади. У деди: Мен Пайғамбар ﷺ ҳузурларига келдим ва Исломни қабул қилдим. У зот менга Исломни ўргатдилар ва қавмимдан Исломни қабул қилганларидан қандай садақа (закот) олишимни ўргатдилар. Сўнг у зот ҳузурларига қайтиб: «Ё Расулуллоҳ, менга ўргатган ҳамма нарсангизни ёдладим, фақат садақа(ни унутибман). Улардан ушр олайми?» — дедим. У зот: «Йўқ, ушр фақат насронийлар ва яҳудийлар устига (вожиб)дир», — дедилар.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عِيسَى، حَدَّثَنَا أَشْعَثُ بْنُ شُعْبَةَ، حَدَّثَنَا أَرْطَاةُ بْنُ الْمُنْذِرِ، قَالَ سَمِعْتُ حَكِيمَ بْنَ عُمَيْرٍ أَبَا الأَحْوَصِ، يُحَدِّثُ عَنِ الْعِرْبَاضِ بْنِ سَارِيَةَ السُّلَمِيِّ، قَالَ نَزَلْنَا مَعَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم خَيْبَرَ وَمَعَهُ مَنْ مَعَهُ مِنْ أَصْحَابِهِ وَكَانَ صَاحِبُ خَيْبَرَ رَجُلاً مَارِدًا مُنْكَرًا فَأَقْبَلَ إِلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ يَا مُحَمَّدُ أَلَكُمْ أَنْ تَذْبَحُوا حُمُرَنَا وَتَأْكُلُوا ثَمَرَنَا وَتَضْرِبُوا نِسَاءَنَا فَغَضِبَ يَعْنِي النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم وَقَالَ ‏"‏ يَا ابْنَ عَوْفٍ ارْكَبْ فَرَسَكَ ثُمَّ نَادِ أَلاَ إِنَّ الْجَنَّةَ لاَ تَحِلُّ إِلاَّ لِمُؤْمِنٍ وَأَنِ اجْتَمِعُوا لِلصَّلاَةِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ فَاجْتَمَعُوا ثُمَّ صَلَّى بِهِمُ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ثُمَّ قَامَ فَقَالَ ‏"‏ أَيَحْسَبُ أَحَدُكُمْ مُتَّكِئًا عَلَى أَرِيكَتِهِ قَدْ يَظُنُّ أَنَّ اللَّهَ لَمْ يُحَرِّمْ شَيْئًا إِلاَّ مَا فِي هَذَا الْقُرْآنِ أَلاَ وَإِنِّي وَاللَّهِ قَدْ وَعَظْتُ وَأَمَرْتُ وَنَهَيْتُ عَنْ أَشْيَاءَ إِنَّهَا لَمِثْلُ الْقُرْآنِ أَوْ أَكْثَرُ وَأَنَّ اللَّهَ عَزَّ وَجَلَّ لَمْ يُحِلَّ لَكُمْ أَنْ تَدْخُلُوا بُيُوتَ أَهْلِ الْكِتَابِ إِلاَّ بِإِذْنٍ وَلاَ ضَرْبَ نِسَائِهِمْ وَلاَ أَكْلَ ثِمَارِهِمْ إِذَا أَعْطَوْكُمُ الَّذِي عَلَيْهِمْ ‏"‏ ‏.‏

Muhammad ibn Iso bizga hadis aytdi, Ashʼas ibn Shuʼba bizga hadis aytdi, Artot ibn al-Munzir bizga hadis aytdi. U dedi: Men Hakim ibn Umayr Abul-Ahvasning Irboz ibn Soriya as-Sulamiy (roziyallohu anhu)dan hadis aytayotganini eshitdim. U dedi: Biz Paygʻambar ﷺ bilan birga Xaybarga tushdik, u zot bilan birga sahobalaridan kishilar bor edi. Xaybar boshligʻi serzarda, yomon (qaysar) kishi edi. U Paygʻambar ﷺ huzurlariga kelib: «Ey Muhammad, eshaklarimizni soʻyish, mevalarimizni yeyish va ayollarimizni urish sizlarga (joiz)mi?» — dedi. Shunda Paygʻambar ﷺ gʻazablanib: «Ey Ibn Avf, otingga min, soʻng baland ovozda nido qil: ‹Ogoh boʻlinglar, jannat faqat moʻminga haloldir, va namozga toʻplaninglar!›» — dedilar. (Rovi) dedi: Shunda ular toʻplandilar, soʻng Paygʻambar ﷺ ularga namoz oʻqib berdilar, keyin turib (xutba qilib) dedilar: «Sizlardan biringiz oʻz soʻrisiga yastanib oʻtirgan holida, Alloh faqat shu Qurʼonda boʻlgan narsalarnigina harom qilgan deb hisoblaydimi? Ogoh boʻlinglar, Allohga qasamki, men shubhasiz vaʼz qildim, buyurdim va baʼzi narsalardan qaytardim — ular Qurʼon misli, balki undan ham koʻproqdir. Va aziz va jalil Alloh sizlarga kitob ahlining uylariga ruxsatsiz kirishni, ayollarini urishni va — agar ular ustlariga (vojib boʻlgan) narsani bersalar — mevalarini yeyishni halol qilgan emas», — dedilar.Муҳаммад ибн Исо бизга ҳадис айтди, Ашъас ибн Шуъба бизга ҳадис айтди, Артот ибн ал-Мунзир бизга ҳадис айтди. У деди: Мен Ҳаким ибн Умайр Абул-Аҳваснинг Ирбоз ибн Сория ас-Суламий (розияллоҳу анҳу)дан ҳадис айтаётганини эшитдим. У деди: Биз Пайғамбар ﷺ билан бирга Хайбарга тушдик, у зот билан бирга саҳобаларидан кишилар бор эди. Хайбар бошлиғи серзарда, ёмон (қайсар) киши эди. У Пайғамбар ﷺ ҳузурларига келиб: «Эй Муҳаммад, эшакларимизни сўйиш, меваларимизни ейиш ва аёлларимизни уриш сизларга (жоиз)ми?» — деди. Шунда Пайғамбар ﷺ ғазабланиб: «Эй Ибн Авф, отингга мин, сўнг баланд овозда нидо қил: ‹Огоҳ бўлинглар, жаннат фақат мўминга ҳалолдир, ва намозга тўпланинглар!›» — дедилар. (Рови) деди: Шунда улар тўпландилар, сўнг Пайғамбар ﷺ уларга намоз ўқиб бердилар, кейин туриб (хутба қилиб) дедилар: «Сизлардан бирингиз ўз сўрисига ястаниб ўтирган ҳолида, Аллоҳ фақат шу Қуръонда бўлган нарсаларнигина ҳаром қилган деб ҳисоблайдими? Огоҳ бўлинглар, Аллоҳга қасамки, мен шубҳасиз ваъз қилдим, буюрдим ва баъзи нарсалардан қайтардим — улар Қуръон мисли, балки ундан ҳам кўпроқдир. Ва азиз ва жалил Аллоҳ сизларга китоб аҳлининг уйларига рухсатсиз киришни, аёлларини уришни ва — агар улар устларига (вожиб бўлган) нарсани берсалар — меваларини ейишни ҳалол қилган эмас», — дедилар.

حَدَّثَنَا مُسَدَّدٌ، وَسَعِيدُ بْنُ مَنْصُورٍ، قَالاَ حَدَّثَنَا أَبُو عَوَانَةَ، عَنْ مَنْصُورٍ، عَنْ هِلاَلٍ، عَنْ رَجُلٍ، مِنْ ثَقِيفٍ عَنْ رَجُلٍ، مِنْ جُهَيْنَةَ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ لَعَلَّكُمْ تُقَاتِلُونَ قَوْمًا فَتَظْهَرُونَ عَلَيْهِمْ فَيَتَّقُونَكُمْ بِأَمْوَالِهِمْ دُونَ أَنْفُسِهِمْ وَأَبْنَائِهِمْ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ سَعِيدٌ فِي حَدِيثِهِ ‏"‏ فَيُصَالِحُونَكُمْ عَلَى صُلْحٍ ‏"‏ ‏.‏ ثُمَّ اتَّفَقَا ‏"‏ فَلاَ تُصِيبُوا مِنْهُمْ شَيْئًا فَوْقَ ذَلِكَ فَإِنَّهُ لاَ يَصْلُحُ لَكُمْ ‏"‏ ‏.‏

Musaddad va Said ibn Mansur bizga hadis aytib, ikkalasi: Abu Avona bizga hadis aytdi, dedilar. U Mansurdan, u Hiloldan, u Saqifdan boʻlgan bir kishidan, u Juhaynadan boʻlgan bir kishidan rivoyat qiladi. U dedi: Rasululloh ﷺ: «Ehtimol sizlar bir qavm bilan jang qilarsizlar va ular ustidan gʻolib kelarsizlar, shunda ular oʻzlari va bolalarini emas, mol-mulklari (evaziga) sizlardan saqlanarlar», — dedilar. Said oʻz hadisida: «...va sizlar bilan biror sulh ustiga sulh tuzarlar», — (deb keltirdi). Soʻng (ikki rovi) ittifoq qilib: «Bas, ulardan bundan ortigʻini olmanglar, chunki bu sizlarga durust boʻlmaydi», — dedilar.Мусаддад ва Саид ибн Мансур бизга ҳадис айтиб, иккаласи: Абу Авона бизга ҳадис айтди, дедилар. У Мансурдан, у Ҳилолдан, у Сақифдан бўлган бир кишидан, у Жуҳайнадан бўлган бир кишидан ривоят қилади. У деди: Расулуллоҳ ﷺ: «Эҳтимол сизлар бир қавм билан жанг қиларсизлар ва улар устидан ғолиб келарсизлар, шунда улар ўзлари ва болаларини эмас, мол-мулклари (эвазига) сизлардан сақланарлар», — дедилар. Саид ўз ҳадисида: «...ва сизлар билан бирор сулҳ устига сулҳ тузарлар», — (деб келтирди). Сўнг (икки рови) иттифоқ қилиб: «Бас, улардан бундан ортиғини олманглар, чунки бу сизларга дуруст бўлмайди», — дедилар.

حَدَّثَنَا سُلَيْمَانُ بْنُ دَاوُدَ الْمَهْرِيُّ، أَخْبَرَنَا ابْنُ وَهْبٍ، حَدَّثَنِي أَبُو صَخْرٍ الْمَدِينِيُّ، أَنَّ صَفْوَانَ بْنَ سُلَيْمٍ، أَخْبَرَهُ عَنْ عِدَّةٍ، مِنْ أَبْنَاءِ أَصْحَابِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَنْ آبَائِهِمْ دِنْيَةً عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ أَلاَ مَنْ ظَلَمَ مُعَاهِدًا أَوِ انْتَقَصَهُ أَوْ كَلَّفَهُ فَوْقَ طَاقَتِهِ أَوْ أَخَذَ مِنْهُ شَيْئًا بِغَيْرِ طِيبِ نَفْسٍ فَأَنَا حَجِيجُهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ ‏"‏ ‏.‏

Sulaymon ibn Dovud al-Mahriy bizga hadis aytdi, Ibn Vahb bizga xabar berdi, Abu Saxr al-Madiniy menga hadis aytdiki, Safvon ibn Sulaym unga Rasululloh ﷺ sahobalarining bir necha farzandlaridan, ular bevosita oʻz otalaridan, ular esa Rasululloh ﷺdan xabar berdilar. U zot dedilar: «Ogoh boʻlinglar! Kim biror muohid (ahd-zimmiy)ga zulm qilsa, yoxud uning haqqini kamaytirsa, yoki uni toqatidan ortigʻiga majbur qilsa, yoki undan koʻngli rozi boʻlmagan holda biror narsa olsa, qiyomat kuni men uning (foydasiga) xusumat qiluvchiman (daʼvogariman)», — dedilar.Сулаймон ибн Довуд ал-Маҳрий бизга ҳадис айтди, Ибн Ваҳб бизга хабар берди, Абу Сахр ал-Мадиний менга ҳадис айтдики, Сафвон ибн Сулайм унга Расулуллоҳ ﷺ саҳобаларининг бир неча фарзандларидан, улар бевосита ўз оталаридан, улар эса Расулуллоҳ ﷺдан хабар бердилар. У зот дедилар: «Огоҳ бўлинглар! Ким бирор муоҳид (аҳд-зиммий)га зулм қилса, ёхуд унинг ҳаққини камайтирса, ёки уни тоқатидан ортиғига мажбур қилса, ёки ундан кўнгли рози бўлмаган ҳолда бирор нарса олса, қиёмат куни мен унинг (фойдасига) хусумат қилувчиман (даъвогариман)», — дедилар.

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الْجَرَّاحِ، عَنْ جَرِيرٍ، عَنْ قَابُوسَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ لَيْسَ عَلَى الْمُسْلِمِ جِزْيَةٌ ‏"‏ ‏.‏

Abdulloh ibn al-Jarroh bizga hadis aytdi, u Jarirdan, u Qoʻbusdan, u otasidan, u Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qiladi. U dedi: Rasululloh ﷺ: «Musulmon ustiga jizya yoʻq», — dedilar.Абдуллоҳ ибн ал-Жарроҳ бизга ҳадис айтди, у Жарирдан, у Қўбусдан, у отасидан, у Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилади. У деди: Расулуллоҳ ﷺ: «Мусулмон устига жизя йўқ», — дедилар.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ كَثِيرٍ، قَالَ سُئِلَ سُفْيَانُ عَنْ تَفْسِيرِ، هَذَا فَقَالَ إِذَا أَسْلَمَ فَلاَ جِزْيَةَ عَلَيْهِ ‏.‏

Muhammad ibn Kasir aytadi: Sufyondan bu (hadis)ning izohi soʻraldi. U: «Agar (zimmiy) musulmon boʻlsa, uning zimmasiga jizya (toʻlovi) yuklanmaydi», dedi.Муҳаммад ибн Касир айтади: Суфёндан бу (ҳадис)нинг изоҳи сўралди. У: «Агар (зиммий) мусулмон бўлса, унинг зиммасига жизя (тўлови) юкланмайди», деди.

حَدَّثَنَا أَبُو تَوْبَةَ الرَّبِيعُ بْنُ نَافِعٍ، حَدَّثَنَا مُعَاوِيَةُ، - يَعْنِي ابْنَ سَلاَّمٍ - عَنْ زَيْدٍ، أَنَّهُ سَمِعَ أَبَا سَلاَّمٍ، قَالَ حَدَّثَنِي عَبْدُ اللَّهِ الْهَوْزَنِيُّ، قَالَ لَقِيتُ بِلاَلاً مُؤَذِّنَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بِحَلَبَ فَقُلْتُ يَا بِلاَلُ حَدِّثْنِي كَيْفَ كَانَتْ نَفَقَةُ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ مَا كَانَ لَهُ شَىْءٌ كُنْتُ أَنَا الَّذِي أَلِي ذَلِكَ مِنْهُ مُنْذُ بَعَثَهُ اللَّهُ إِلَى أَنْ تُوُفِّيَ وَكَانَ إِذَا أَتَاهُ الإِنْسَانُ مُسْلِمًا فَرَآهُ عَارِيًا يَأْمُرُنِي فَأَنْطَلِقُ فَأَسْتَقْرِضُ فَأَشْتَرِي لَهُ الْبُرْدَةَ فَأَكْسُوهُ وَأُطْعِمُهُ حَتَّى اعْتَرَضَنِي رَجُلٌ مِنَ الْمُشْرِكِينَ فَقَالَ يَا بِلاَلُ إِنَّ عِنْدِي سَعَةً فَلاَ تَسْتَقْرِضْ مِنْ أَحَدٍ إِلاَّ مِنِّي فَفَعَلْتُ فَلَمَّا أَنْ كَانَ ذَاتَ يَوْمٍ تَوَضَّأْتُ ثُمَّ قُمْتُ لأُؤَذِّنَ بِالصَّلاَةِ فَإِذَا الْمُشْرِكُ قَدْ أَقْبَلَ فِي عِصَابَةٍ مِنَ التُّجَّارِ فَلَمَّا أَنْ رَآنِي قَالَ يَا حَبَشِيُّ ‏.‏ قُلْتُ يَا لَبَّاهُ ‏.‏ فَتَجَهَّمَنِي وَقَالَ لِي قَوْلاً غَلِيظًا وَقَالَ لِي أَتَدْرِي كَمْ بَيْنَكَ وَبَيْنَ الشَّهْرِ قَالَ قُلْتُ قَرِيبٌ ‏.‏ قَالَ إِنَّمَا بَيْنَكَ وَبَيْنَهُ أَرْبَعٌ فَآخُذُكَ بِالَّذِي عَلَيْكَ فَأَرُدُّكَ تَرْعَى الْغَنَمَ كَمَا كُنْتَ قَبْلَ ذَلِكَ فَأَخَذَ فِي نَفْسِي مَا يَأْخُذُ فِي أَنْفُسِ النَّاسِ حَتَّى إِذَا صَلَّيْتُ الْعَتَمَةَ رَجَعَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم إِلَى أَهْلِهِ فَاسْتَأْذَنْتُ عَلَيْهِ فَأَذِنَ لِي فَقُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ بِأَبِي أَنْتَ وَأُمِّي إِنَّ الْمُشْرِكَ الَّذِي كُنْتُ أَتَدَيَّنُ مِنْهُ قَالَ لِي كَذَا وَكَذَا وَلَيْسَ عِنْدَكَ مَا تَقْضِي عَنِّي وَلاَ عِنْدِي وَهُوَ فَاضِحِي فَأْذَنْ لِي أَنْ آبِقَ إِلَى بَعْضِ هَؤُلاَءِ الأَحْيَاءِ الَّذِينَ قَدْ أَسْلَمُوا حَتَّى يَرْزُقَ اللَّهُ رَسُولَهُ صلى الله عليه وسلم مَا يَقْضِي عَنِّي فَخَرَجْتُ حَتَّى إِذَا أَتَيْتُ مَنْزِلِي فَجَعَلْتُ سَيْفِي وَجِرَابِي وَنَعْلِي وَمِجَنِّي عِنْدَ رَأْسِي حَتَّى إِذَا انْشَقَّ عَمُودُ الصُّبْحِ الأَوَّلِ أَرَدْتُ أَنْ أَنْطَلِقَ فَإِذَا إِنْسَانٌ يَسْعَى يَدْعُو يَا بِلاَلُ أَجِبْ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَانْطَلَقْتُ حَتَّى أَتَيْتُهُ فَإِذَا أَرْبَعُ رَكَائِبَ مُنَاخَاتٍ عَلَيْهِنَّ أَحْمَالُهُنَّ فَاسْتَأْذَنْتُ فَقَالَ لِي رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ أَبْشِرْ فَقَدْ جَاءَكَ اللَّهُ بِقَضَائِكَ ‏"‏ ‏.‏ ثُمَّ قَالَ ‏"‏ أَلَمْ تَرَ الرَّكَائِبَ الْمُنَاخَاتِ الأَرْبَعَ ‏"‏ ‏.‏ فَقُلْتُ بَلَى ‏.‏ فَقَالَ ‏"‏ إِنَّ لَكَ رِقَابَهُنَّ وَمَا عَلَيْهِنَّ فَإِنَّ عَلَيْهِنَّ كِسْوَةً وَطَعَامًا أَهْدَاهُنَّ إِلَىَّ عَظِيمُ فَدَكَ فَاقْبِضْهُنَّ وَاقْضِ دَيْنَكَ ‏"‏ ‏.‏ فَفَعَلْتُ فَذَكَرَ الْحَدِيثَ ثُمَّ انْطَلَقْتُ إِلَى الْمَسْجِدِ فَإِذَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَاعِدٌ فِي الْمَسْجِدِ فَسَلَّمْتُ عَلَيْهِ فَقَالَ ‏"‏ مَا فَعَلَ مَا قِبَلَكَ ‏"‏ ‏.‏ قُلْتُ قَدْ قَضَى اللَّهُ كُلَّ شَىْءٍ كَانَ عَلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَلَمْ يَبْقَ شَىْءٌ ‏.‏ قَالَ ‏"‏ أَفَضَلَ شَىْءٌ ‏"‏ ‏.‏ قُلْتُ نَعَمْ قَالَ ‏"‏ انْظُرْ أَنْ تُرِيحَنِي مِنْهُ فَإِنِّي لَسْتُ بِدَاخِلٍ عَلَى أَحَدٍ مِنْ أَهْلِي حَتَّى تُرِيحَنِي مِنْهُ ‏"‏ ‏.‏ فَلَمَّا صَلَّى رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم الْعَتَمَةَ دَعَانِي فَقَالَ ‏"‏ مَا فَعَلَ الَّذِي قِبَلَكَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ قُلْتُ هُوَ مَعِي لَمْ يَأْتِنَا أَحَدٌ ‏.‏ فَبَاتَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِي الْمَسْجِدِ وَقَصَّ الْحَدِيثَ حَتَّى إِذَا صَلَّى الْعَتَمَةَ - يَعْنِي مِنَ الْغَدِ - دَعَانِي قَالَ ‏"‏ مَا فَعَلَ الَّذِي قِبَلَكَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ قُلْتُ قَدْ أَرَاحَكَ اللَّهُ مِنْهُ يَا رَسُولَ اللَّهِ ‏.‏ فَكَبَّرَ وَحَمِدَ اللَّهَ شَفَقًا مِنْ أَنْ يُدْرِكَهُ الْمَوْتُ وَعِنْدَهُ ذَلِكَ ثُمَّ اتَّبَعْتُهُ حَتَّى إِذَا جَاءَ أَزْوَاجَهُ فَسَلَّمَ عَلَى امْرَأَةٍ امْرَأَةٍ حَتَّى أَتَى مَبِيتَهُ فَهَذَا الَّذِي سَأَلْتَنِي عَنْهُ ‏.‏

Abdulloh al-Havzoniy aytadi: Men Halab (shahri)da Rasululloh ﷺning muazzini Bilol (roziyallohu anhu) bilan uchrashdim va: «Ey Bilol, menga Rasululloh ﷺning xarajatlari (moliyaviy ahvoli) qanday boʻlganini gapirib bering», dedim. U dedi: «Uning hech narsasi yoʻq edi. Alloh u zotni (Paygʻambar qilib) yuborganidan vafot etganlariga qadar, u (xarajatlar)ni men idora qilib turardim. Bir musulmon kishi u zotning huzuriga kelganda, uni yalangʻoch koʻrsalar, menga (uni kiyintirishni) buyurardilar. Men borib, qarz olardim, unga choponni sotib olib, kiyintirardim va ovqatlantirardim. Nihoyat mushriklardan bir kishi menga roʻpara boʻlib: ‹Ey Bilol, mening (mol-davlatim) keng, faqat mendan qarz ol, boshqa hech kimdan olma›, dedi. Men shunday qildim. Bir kuni boʻlsa, men taharat olib, soʻng namozga azon aytish uchun turdim. Shu payt haligi mushrik savdogarlardan bir guruh bilan kelib qoldi. Meni koʻrgach: ‹Ey habashiy!› dedi. Men: ‹Labbay!› dedim. U menga qovogʻini solib, qoʻpol gap aytdi va menga: ‹Sen bilan (toʻlov) oyi orasida qancha (vaqt) qolganini bilasanmi?› dedi. Men: ‹Yaqin (qoldi)›, dedim. U: ‹Sen bilan uning orasida bor-yoʻgʻi toʻrt (kun) qoldi, men seni zimmangdagi (qarz) uchun ushlayman va ilgari boʻlganingdek, qoʻy boqqani qaytaraman›, dedi. Odamlarning koʻngliga (gʻam-tashvish) tushgani kabi, mening koʻnglimga ham (gʻam) tushdi. Nihoyat men xufton namozini oʻqib boʻlgach, Rasululloh ﷺ oʻz ahllari huzuriga qaytdilar. Men u zotdan (kirishga) izn soʻradim, u zot menga izn berdilar. Men: ‹Ey Rasululloh, ota-onam Sizga fido boʻlsin, men qarz olib turgan mushrik menga shunday-shunday dedi, Sizda mening (qarzim)ni uzadigan narsa yoʻq, mendayam yoʻq, u esa meni sharmanda qiladi. Menga islomni qabul qilgan ana shu qabilalardan biriga qochib ketishimga izn bering, toki Alloh Rasuliga ﷺ mening qarzimni uzadigan narsani rizq qilib bermaguncha (shu yerda turmay)›, dedim. Soʻng chiqib, manzilimga keldim, qilichim, anjom xaltam, kavshim va qalqonimni bosh tomonimga qoʻydim, toki tongning birinchi nuri yorishganda yoʻlga chiqmoqchi boʻldim. Shu payt bir kishi yugurib kelib: ‹Ey Bilol, Rasululloh ﷺning chaqirigʻiga javob ber!› deb chaqirdi. Men borib u zotning huzuriga yetdim. Qarasam, ustlariga yuklari ortilgan toʻrtta tuya choʻkkalab yotibdi. Men izn soʻradim, Rasululloh ﷺ menga: «Suyunchi boʻlsin! Alloh senga qarzingni uzadigan (narsa)ni keltirdi», dedilar. Soʻng: «Choʻkkalab yotgan toʻrtta tuyani koʻrmadingmi?» dedilar. Men: «Ha (koʻrdim)», dedim. U zot: «Albatta, ularning oʻzlari ham, ustlaridagi narsalar ham senga (tegishli), chunki ularning ustida kiyim-kechak va taom bor. Ularni menga Fadak (hokimi) hadya qildi. Bas, ularni qabul qilib, qarzingni uz», dedilar. Men shunday qildim. (Bilol) hadisni (toʻliq) zikr qildi. Soʻng men masjidga bordim. Qarasam, Rasululloh ﷺ masjidda oʻtirgan edilar. Men u zotga salom berdim. U zot: «Zimmangdagi (qarz) nima boʻldi?» dedilar. Men: «Alloh Rasululloh ﷺ zimmasidagi har bir narsani (qarzni) uzdi, hech narsa qolmadi», dedim. U zot: «Biror narsa ortib qoldimi?» dedilar. Men: «Ha», dedim. U zot: «Meni undan xalos qilishingni koʻr, chunki men uni (sendan) yengillatib qoʻymaguningcha, ahlimdan birortasining huzuriga kirmayman», dedilar. Rasululloh ﷺ xufton namozini oʻqib boʻlgach, meni chaqirib: «Zimmangdagi (qoldiq) nima boʻldi?» dedilar. Men: «U mening yonimda (turibdi), bizning oldimizga hech kim kelmadi», dedim. Rasululloh ﷺ (oʻsha) tunni masjidda oʻtkazdilar. (Bilol) hadisni hikoya qildi. Nihoyat u zot — yaʼni ertasi kuni — xufton namozini oʻqigach, meni chaqirib: «Zimmangdagi (qoldiq) nima boʻldi?» dedilar. Men: «Ey Rasululloh, Alloh Sizni undan xalos qildi», dedim. Shunda u zot, u (qarz) qoʻllarida turgan holatda oʻzlarini ajal topib qolishidan qoʻrqib, takbir aytib, Allohga hamd qildilar. Soʻng men u zotga ergashdim. Nihoyat u zot ayollari huzuriga kelib, har bir ayolga birma-bir salom berdilar va yotoqxonalariga kirdilar. Mana, sen mendan soʻragan (savol)ning (javobi) shu».Абдуллоҳ ал-Ҳавзоний айтади: Мен Ҳалаб (шаҳри)да Расулуллоҳ ﷺнинг муаззини Билол (розияллоҳу анҳу) билан учрашдим ва: «Эй Билол, менга Расулуллоҳ ﷺнинг харажатлари (молиявий аҳволи) қандай бўлганини гапириб беринг», дедим. У деди: «Унинг ҳеч нарсаси йўқ эди. Аллоҳ у зотни (Пайғамбар қилиб) юборганидан вафот этганларига қадар, у (харажатлар)ни мен идора қилиб турардим. Бир мусулмон киши у зотнинг ҳузурига келганда, уни яланғоч кўрсалар, менга (уни кийинтиришни) буюрардилар. Мен бориб, қарз олардим, унга чопонни сотиб олиб, кийинтирардим ва овқатлантирардим. Ниҳоят мушриклардан бир киши менга рўпара бўлиб: ‹Эй Билол, менинг (мол-давлатим) кенг, фақат мендан қарз ол, бошқа ҳеч кимдан олма›, деди. Мен шундай қилдим. Бир куни бўлса, мен таҳарат олиб, сўнг намозга азон айтиш учун турдим. Шу пайт ҳалиги мушрик савдогарлардан бир гуруҳ билан келиб қолди. Мени кўргач: ‹Эй ҳабаший!› деди. Мен: ‹Лаббай!› дедим. У менга қовоғини солиб, қўпол гап айтди ва менга: ‹Сен билан (тўлов) ойи орасида қанча (вақт) қолганини биласанми?› деди. Мен: ‹Яқин (қолди)›, дедим. У: ‹Сен билан унинг орасида бор-йўғи тўрт (кун) қолди, мен сени зиммангдаги (қарз) учун ушлайман ва илгари бўлганингдек, қўй боққани қайтараман›, деди. Одамларнинг кўнглига (ғам-ташвиш) тушгани каби, менинг кўнглимга ҳам (ғам) тушди. Ниҳоят мен хуфтон намозини ўқиб бўлгач, Расулуллоҳ ﷺ ўз аҳллари ҳузурига қайтдилар. Мен у зотдан (киришга) изн сўрадим, у зот менга изн бердилар. Мен: ‹Эй Расулуллоҳ, ота-онам Сизга фидо бўлсин, мен қарз олиб турган мушрик менга шундай-шундай деди, Сизда менинг (қарзим)ни узадиган нарса йўқ, мендаям йўқ, у эса мени шарманда қилади. Менга исломни қабул қилган ана шу қабилалардан бирига қочиб кетишимга изн беринг, токи Аллоҳ Расулига ﷺ менинг қарзимни узадиган нарсани ризқ қилиб бермагунча (шу ерда турмай)›, дедим. Сўнг чиқиб, манзилимга келдим, қиличим, анжом халтам, кавшим ва қалқонимни бош томонимга қўйдим, токи тонгнинг биринчи нури ёришганда йўлга чиқмоқчи бўлдим. Шу пайт бир киши югуриб келиб: ‹Эй Билол, Расулуллоҳ ﷺнинг чақириғига жавоб бер!› деб чақирди. Мен бориб у зотнинг ҳузурига етдим. Қарасам, устларига юклари ортилган тўртта туя чўккалаб ётибди. Мен изн сўрадим, Расулуллоҳ ﷺ менга: «Суюнчи бўлсин! Аллоҳ сенга қарзингни узадиган (нарса)ни келтирди», дедилар. Сўнг: «Чўккалаб ётган тўртта туяни кўрмадингми?» дедилар. Мен: «Ҳа (кўрдим)», дедим. У зот: «Албатта, уларнинг ўзлари ҳам, устларидаги нарсалар ҳам сенга (тегишли), чунки уларнинг устида кийим-кечак ва таом бор. Уларни менга Фадак (ҳокими) ҳадя қилди. Бас, уларни қабул қилиб, қарзингни уз», дедилар. Мен шундай қилдим. (Билол) ҳадисни (тўлиқ) зикр қилди. Сўнг мен масжидга бордим. Қарасам, Расулуллоҳ ﷺ масжидда ўтирган эдилар. Мен у зотга салом бердим. У зот: «Зиммангдаги (қарз) нима бўлди?» дедилар. Мен: «Аллоҳ Расулуллоҳ ﷺ зиммасидаги ҳар бир нарсани (қарзни) узди, ҳеч нарса қолмади», дедим. У зот: «Бирор нарса ортиб қолдими?» дедилар. Мен: «Ҳа», дедим. У зот: «Мени ундан халос қилишингни кўр, чунки мен уни (сендан) енгиллатиб қўймагунингча, аҳлимдан бирортасининг ҳузурига кирмайман», дедилар. Расулуллоҳ ﷺ хуфтон намозини ўқиб бўлгач, мени чақириб: «Зиммангдаги (қолдиқ) нима бўлди?» дедилар. Мен: «У менинг ёнимда (турибди), бизнинг олдимизга ҳеч ким келмади», дедим. Расулуллоҳ ﷺ (ўша) тунни масжидда ўтказдилар. (Билол) ҳадисни ҳикоя қилди. Ниҳоят у зот — яъни эртаси куни — хуфтон намозини ўқигач, мени чақириб: «Зиммангдаги (қолдиқ) нима бўлди?» дедилар. Мен: «Эй Расулуллоҳ, Аллоҳ Сизни ундан халос қилди», дедим. Шунда у зот, у (қарз) қўлларида турган ҳолатда ўзларини ажал топиб қолишидан қўрқиб, такбир айтиб, Аллоҳга ҳамд қилдилар. Сўнг мен у зотга эргашдим. Ниҳоят у зот аёллари ҳузурига келиб, ҳар бир аёлга бирма-бир салом бердилар ва ётоқхоналарига кирдилар. Мана, сен мендан сўраган (савол)нинг (жавоби) шу».

حَدَّثَنَا مَحْمُودُ بْنُ خَالِدٍ، حَدَّثَنَا مَرْوَانُ بْنُ مُحَمَّدٍ، حَدَّثَنَا مُعَاوِيَةُ، بِمَعْنَى إِسْنَادِ أَبِي تَوْبَةَ وَحَدِيثِهِ قَالَ عِنْدَ قَوْلِهِ ‏"‏ مَا يَقْضِي عَنِّي ‏"‏ ‏.‏ فَسَكَتَ عَنِّي رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَاغْتَمَزْتُهَا ‏.‏

Maʼoviya, Abu Tavbaning isnodi va hadisi maʼnosida (rivoyat qildi). U (Bilolning) «mening (qarzim)ni uzadigan narsa (yoʻq)» degan soʻzi oʻrnida (shunday) dedi: «Rasululloh ﷺ menga (javoban) sukut qildilar, men buni (koʻnglimga) ogʻir oldim».Маъовия, Абу Тавбанинг исноди ва ҳадиси маъносида (ривоят қилди). У (Билолнинг) «менинг (қарзим)ни узадиган нарса (йўқ)» деган сўзи ўрнида (шундай) деди: «Расулуллоҳ ﷺ менга (жавобан) сукут қилдилар, мен буни (кўнглимга) оғир олдим».

حَدَّثَنَا هَارُونُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، حَدَّثَنَا أَبُو دَاوُدَ، حَدَّثَنَا عِمْرَانُ، عَنْ قَتَادَةَ، عَنْ يَزِيدَ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الشِّخِّيرِ، عَنْ عِيَاضِ بْنِ حِمَارٍ، قَالَ أَهْدَيْتُ لِلنَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم نَاقَةً فَقَالَ ‏"‏ أَسْلَمْتَ ‏"‏ ‏.‏ فَقُلْتُ لاَ ‏.‏ فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ إِنِّي نُهِيتُ عَنْ زَبْدِ الْمُشْرِكِينَ ‏"‏ ‏.‏

Iyoz ibn Himor (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Men Paygʻambar ﷺga bir tuya hadya qildim. Shunda u zot: «Islomni qabul qildingmi?» dedilar. Men: «Yoʻq», dedim. Paygʻambar ﷺ: «Albatta, men mushriklarning hadyasidan (qaytarilganman)», dedilar.Иёз ибн Ҳимор (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Мен Пайғамбар ﷺга бир туя ҳадя қилдим. Шунда у зот: «Исломни қабул қилдингми?» дедилар. Мен: «Йўқ», дедим. Пайғамбар ﷺ: «Албатта, мен мушрикларнинг ҳадясидан (қайтарилганман)», дедилар.

حَدَّثَنَا عَمْرُو بْنُ مَرْزُوقٍ، أَخْبَرَنَا شُعْبَةُ، عَنْ سِمَاكٍ، عَنْ عَلْقَمَةَ بْنِ وَائِلٍ، عَنْ أَبِيهِ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم أَقْطَعَهُ أَرْضًا بِحَضْرَمَوْتَ ‏.‏

Alqama ibn Voil oʻz otasi (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Paygʻambar ﷺ unga Hazramavtda bir yerni (mulk qilib) ajratib berdilar.Алқама ибн Воил ўз отаси (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Пайғамбар ﷺ унга Ҳазрамавтда бир ерни (мулк қилиб) ажратиб бердилар.

حَدَّثَنَا حَفْصُ بْنُ عُمَرَ، حَدَّثَنَا جَامِعُ بْنُ مَطَرٍ، عَنْ عَلْقَمَةَ بْنِ وَائِلٍ، بِإِسْنَادِهِ مِثْلَهُ ‏.‏

Alqama ibn Voil oʻz isnodi bilan shuning oʻxshashini (rivoyat qildi).Алқама ибн Воил ўз исноди билан шунинг ўхшашини (ривоят қилди).

حَدَّثَنَا مُسَدَّدٌ، حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ دَاوُدَ، عَنْ فِطْرٍ، حَدَّثَنِي أَبِي، عَنْ عَمْرِو بْنِ حُرَيْثٍ، قَالَ خَطَّ لِي رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم دَارًا بِالْمَدِينَةِ بِقَوْسٍ وَقَالَ ‏"‏ أَزِيدُكَ أَزِيدُكَ ‏"‏ ‏.‏

Amr ibn Hurays (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ Madinada menga bir uy (joyni) yoy bilan chizib (ajratib) berdilar va: «Senga yana qoʻshib beraymi, yana qoʻshib beraymi?» dedilar.Амр ибн Ҳурайс (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ Мадинада менга бир уй (жойни) ёй билан чизиб (ажратиб) бердилар ва: «Сенга яна қўшиб берайми, яна қўшиб берайми?» дедилар.

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مَسْلَمَةَ، عَنْ مَالِكٍ، عَنْ رَبِيعَةَ بْنِ أَبِي عَبْدِ الرَّحْمَنِ، عَنْ غَيْرِ، وَاحِدٍ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَقْطَعَ بِلاَلَ بْنَ الْحَارِثِ الْمُزَنِيَّ مَعَادِنَ الْقَبَلِيَّةِ وَهِيَ مِنْ نَاحِيَةِ الْفُرْعِ فَتِلْكَ الْمَعَادِنُ لاَ يُؤْخَذُ مِنْهَا إِلاَّ الزَّكَاةُ إِلَى الْيَوْمِ ‏.‏

Robiʼa ibn Abu Abdurrahmon (rahimahulloh) bir necha kishidan rivoyat qilib aytadi: Rasululloh ﷺ Bilol ibn al-Horis al-Muzaniyga al-Qabaliyya konlarini — u al-Furʼ tomonida (joylashgan) — (mulk qilib) ajratib berdilar. Bas, bugungi kunga qadar oʻsha konlardan faqat zakot olinadi, xolos.Робиъа ибн Абу Абдурраҳмон (раҳимаҳуллоҳ) бир неча кишидан ривоят қилиб айтади: Расулуллоҳ ﷺ Билол ибн ал-Ҳорис ал-Музанийга ал-Қабалийя конларини — у ал-Фуръ томонида (жойлашган) — (мулк қилиб) ажратиб бердилар. Бас, бугунги кунга қадар ўша конлардан фақат закот олинади, холос.

حَدَّثَنَا الْعَبَّاسُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ حَاتِمٍ، وَغَيْرُهُ، قَالَ الْعَبَّاسُ حَدَّثَنَا الْحُسَيْنُ بْنُ مُحَمَّدٍ، أَخْبَرَنَا أَبُو أُوَيْسٍ، حَدَّثَنَا كَثِيرُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرِو بْنِ عَوْفٍ الْمُزَنِيُّ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ جَدِّهِ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم أَقْطَعَ بِلاَلَ بْنَ الْحَارِثِ الْمُزَنِيَّ مَعَادِنَ الْقَبَلِيَّةِ جَلْسِيَّهَا وَغَوْرِيَّهَا - وَقَالَ غَيْرُ الْعَبَّاسِ جَلْسَهَا وَغَوْرَهَا - وَحَيْثُ يَصْلُحُ الزَّرْعُ مِنْ قُدْسٍ وَلَمْ يُعْطِهِ حَقَّ مُسْلِمٍ وَكَتَبَ لَهُ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ هَذَا مَا أَعْطَى مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللَّهِ بِلاَلَ بْنَ الْحَارِثِ الْمُزَنِيَّ أَعْطَاهُ مَعَادِنَ الْقَبَلِيَّةِ جَلْسِيَّهَا وَغَوْرِيَّهَا ‏"‏ ‏.‏ وَقَالَ غَيْرُ الْعَبَّاسِ ‏"‏ جَلْسَهَا وَغَوْرَهَا ‏"‏ ‏.‏ ‏"‏ وَحَيْثُ يَصْلُحُ الزَّرْعُ مِنْ قُدْسٍ وَلَمْ يُعْطِهِ حَقَّ مُسْلِمٍ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو أُوَيْسٍ وَحَدَّثَنِي ثَوْرُ بْنُ زَيْدٍ مَوْلَى بَنِي الدِّيلِ بْنِ بَكْرِ بْنِ كِنَانَةَ عَنْ عِكْرِمَةَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ مِثْلَهُ ‏.‏

Amr ibn Avf al-Muzaniy (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Paygʻambar ﷺ Bilol ibn al-Horis al-Muzaniyga al-Qabaliyya konlarini — uning baland (qismi)ni ham, past (qismi)ni ham (Abbosdan boshqasi: «uning tepa va past joyini» dedi) — va Quds (mavzeʼi)dan ekin yetishadigan (yer)ni (mulk qilib) ajratib berdilar, lekin unga musulmonning haqqi (boshqaning huquqi taalluqli joy)ni bermadilar. Paygʻambar ﷺ unga (shunday hujjat) yozib berdilar: «Bismillahir Rohmanir Rohiym. Bu — Muhammad Rasululloh Bilol ibn al-Horis al-Muzaniyga bergan (narsa)dir. U unga al-Qabaliyya konlarini, uning baland (qismi)ni ham, past (qismi)ni ham (Abbosdan boshqasi: ‹uning tepa va past joyini› dedi) va Quds (mavzeʼi)dan ekin yetishadigan (yer)ni berdi, ammo unga musulmonning haqqini bermadi». Abu Uvays aytdi: Menga Banu ad-Diyl ibn Bakr ibn Kinonaning ozod qilgan quli Savr ibn Zayd, Ikrimadan, u Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan shuning oʻxshashini rivoyat qildi.Амр ибн Авф ал-Музаний (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Пайғамбар ﷺ Билол ибн ал-Ҳорис ал-Музанийга ал-Қабалийя конларини — унинг баланд (қисми)ни ҳам, паст (қисми)ни ҳам (Аббосдан бошқаси: «унинг тепа ва паст жойини» деди) — ва Қудс (мавзеъи)дан экин етишадиган (ер)ни (мулк қилиб) ажратиб бердилар, лекин унга мусулмоннинг ҳаққи (бошқанинг ҳуқуқи тааллуқли жой)ни бермадилар. Пайғамбар ﷺ унга (шундай ҳужжат) ёзиб бердилар: «Бисмиллаҳир Роҳманир Роҳийм. Бу — Муҳаммад Расулуллоҳ Билол ибн ал-Ҳорис ал-Музанийга берган (нарса)дир. У унга ал-Қабалийя конларини, унинг баланд (қисми)ни ҳам, паст (қисми)ни ҳам (Аббосдан бошқаси: ‹унинг тепа ва паст жойини› деди) ва Қудс (мавзеъи)дан экин етишадиган (ер)ни берди, аммо унга мусулмоннинг ҳаққини бермади». Абу Увайс айтди: Менга Бану ад-Дийл ибн Бакр ибн Кинонанинг озод қилган қули Савр ибн Зайд, Икримадан, у Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан шунинг ўхшашини ривоят қилди.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ النَّضْرِ، قَالَ سَمِعْتُ الْحُنَيْنِيَّ، قَالَ قَرَأْتُهُ غَيْرَ مَرَّةٍ يَعْنِي كِتَابَ قَطِيعَةِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏.‏ قَالَ أَبُو دَاوُدَ وَحَدَّثَنَا غَيْرُ وَاحِدٍ عَنْ حُسَيْنِ بْنِ مُحَمَّدٍ أَخْبَرَنَا أَبُو أُوَيْسٍ حَدَّثَنِي كَثِيرُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ أَبِيهِ عَنْ جَدِّهِ أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم أَقْطَعَ بِلاَلَ بْنَ الْحَارِثِ الْمُزَنِيَّ مَعَادِنَ الْقَبَلِيَّةِ جَلْسِيَّهَا وَغَوْرِيَّهَا - قَالَ ابْنُ النَّضْرِ وَجَرْسَهَا وَذَاتَ النُّصُبِ ثُمَّ اتَّفَقَا - وَحَيْثُ يَصْلُحُ الزَّرْعُ مِنْ قُدْسٍ ‏.‏ وَلَمْ يُعْطِ بِلاَلَ بْنَ الْحَارِثِ حَقَّ مُسْلِمٍ وَكَتَبَ لَهُ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ هَذَا مَا أَعْطَى رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بِلاَلَ بْنَ الْحَارِثِ الْمُزَنِيَّ أَعْطَاهُ مَعَادِنَ الْقَبَلِيَّةِ جَلْسَهَا وَغَوْرَهَا وَحَيْثُ يَصْلُحُ الزَّرْعُ مِنْ قُدْسٍ وَلَمْ يُعْطِهِ حَقَّ مُسْلِمٍ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو أُوَيْسٍ حَدَّثَنِي ثَوْرُ بْنُ زَيْدٍ عَنْ عِكْرِمَةَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم مِثْلَهُ زَادَ ابْنُ النَّضْرِ وَكَتَبَ أُبَىُّ بْنُ كَعْبٍ ‏.‏

Muhammad ibn an-Nazr aytadi: Men al-Hunayniydan eshitdim, u: «Men buni — yaʼni Paygʻambar ﷺning yer ajratib berish hujjatini — bir necha bor oʻqidim», dedi. Abu Dovud aytdi: Bizga bir necha (rovin)lar Husayn ibn Muhammaddan rivoyat qilishdi, (u dedi:) Bizga Abu Uvays xabar berdi, (u dedi:) Menga Kasir ibn Abdulloh oʻz otasidan, u bobosidan rivoyat qildiki, Paygʻambar ﷺ Bilol ibn al-Horis al-Muzaniyga al-Qabaliyya konlarini, uning baland (qismi)ni ham, past (qismi)ni ham — Ibn an-Nazr: «va uning Jars (joyi)ni hamda Zot an-Nusubni» dedi, soʻng (ikki rovin) muvofiq boʻldilar — va Quds (mavzeʼi)dan ekin yetishadigan (yer)ni (mulk qilib) ajratib berdilar, lekin Bilol ibn al-Horisga musulmonning haqqini bermadilar. Paygʻambar ﷺ unga (shunday) yozib berdilar: «Bu — Rasululloh ﷺ Bilol ibn al-Horis al-Muzaniyga bergan (narsa)dir. U unga al-Qabaliyya konlarini, uning tepa va past joyini va Quds (mavzeʼi)dan ekin yetishadigan (yer)ni berdi, ammo unga musulmonning haqqini bermadi». Abu Uvays aytdi: Menga Savr ibn Zayd, Ikrimadan, u Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan, u Paygʻambar ﷺdan shuning oʻxshashini rivoyat qildi. Ibn an-Nazr (rivoyatida): «Va (uni) Ubay ibn Kaʼb yozdi», deb qoʻshdi.Муҳаммад ибн ан-Назр айтади: Мен ал-Ҳунайнийдан эшитдим, у: «Мен буни — яъни Пайғамбар ﷺнинг ер ажратиб бериш ҳужжатини — бир неча бор ўқидим», деди. Абу Довуд айтди: Бизга бир неча (ровин)лар Ҳусайн ибн Муҳаммаддан ривоят қилишди, (у деди:) Бизга Абу Увайс хабар берди, (у деди:) Менга Касир ибн Абдуллоҳ ўз отасидан, у бобосидан ривоят қилдики, Пайғамбар ﷺ Билол ибн ал-Ҳорис ал-Музанийга ал-Қабалийя конларини, унинг баланд (қисми)ни ҳам, паст (қисми)ни ҳам — Ибн ан-Назр: «ва унинг Жарс (жойи)ни ҳамда Зот ан-Нусубни» деди, сўнг (икки ровин) мувофиқ бўлдилар — ва Қудс (мавзеъи)дан экин етишадиган (ер)ни (мулк қилиб) ажратиб бердилар, лекин Билол ибн ал-Ҳорисга мусулмоннинг ҳаққини бермадилар. Пайғамбар ﷺ унга (шундай) ёзиб бердилар: «Бу — Расулуллоҳ ﷺ Билол ибн ал-Ҳорис ал-Музанийга берган (нарса)дир. У унга ал-Қабалийя конларини, унинг тепа ва паст жойини ва Қудс (мавзеъи)дан экин етишадиган (ер)ни берди, аммо унга мусулмоннинг ҳаққини бермади». Абу Увайс айтди: Менга Савр ибн Зайд, Икримадан, у Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан, у Пайғамбар ﷺдан шунинг ўхшашини ривоят қилди. Ибн ан-Назр (ривоятида): «Ва (уни) Убай ибн Каъб ёзди», деб қўшди.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ بْنُ سَعِيدٍ الثَّقَفِيُّ، وَمُحَمَّدُ بْنُ الْمُتَوَكِّلِ الْعَسْقَلاَنِيُّ، - الْمَعْنَى وَاحِدٌ - أَنَّ مُحَمَّدَ بْنَ يَحْيَى بْنِ قَيْسٍ الْمَأْرِبِيَّ، حَدَّثَهُمْ أَخْبَرَنِي أَبِي، عَنْ ثُمَامَةَ بْنِ شُرَاحِيلَ، عَنْ سُمَىِّ بْنِ قَيْسٍ، عَنْ شُمَيْرٍ، - قَالَ ابْنُ الْمُتَوَكِّلِ ابْنِ عَبْدِ الْمَدَانِ - عَنْ أَبْيَضَ بْنِ حَمَّالٍ، أَنَّهُ وَفَدَ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَاسْتَقْطَعَهُ الْمِلْحَ - قَالَ ابْنُ الْمُتَوَكِّلِ الَّذِي بِمَأْرِبَ - فَقَطَعَهُ لَهُ فَلَمَّا أَنْ وَلَّى قَالَ رَجُلٌ مِنَ الْمَجْلِسِ أَتَدْرِي مَا قَطَعْتَ لَهُ إِنَّمَا قَطَعْتَ لَهُ الْمَاءَ الْعِدَّ ‏.‏ قَالَ فَانْتَزَعَ مِنْهُ قَالَ وَسَأَلَهُ عَمَّا يُحْمَى مِنَ الأَرَاكِ قَالَ ‏"‏ مَا لَمْ تَنَلْهُ خِفَافٌ ‏"‏ ‏.‏ وَقَالَ ابْنُ الْمُتَوَكِّلِ ‏"‏ أَخْفَافُ الإِبِلِ ‏"‏ ‏.‏

Abyaz ibn Hammol (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, u Rasululloh ﷺ huzuriga (elchi boʻlib) keldi va u zotdan tuz (konini mulk qilib) ajratib berishni soʻradi (Ibn al-Mutavakkil: «u Maʼrib (mavzeʼi)da edi» dedi). U zot uni unga ajratib berdilar. U (Abyaz) ortga burilgach, majlisdagi bir kishi: «Unga nimani ajratib berganingizni bilasizmi? Siz unga (tuganmas) oqar suvni ajratib berdingiz», dedi. Shunda u zot uni undan qaytarib oldilar. (Abyaz) u zotdan arak daraxtlari (oʻsadigan yer)dan qaysi (joyni) qoʻriqlash (mumkinligi) haqida soʻradi. U zot: «(Tuyalarning) tuyoqlari yetmaydigan (joyni)», dedilar. Ibn al-Mutavakkil esa: «Tuyalarning tuyoqlari», dedi.Абяз ибн Ҳаммол (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, у Расулуллоҳ ﷺ ҳузурига (элчи бўлиб) келди ва у зотдан туз (конини мулк қилиб) ажратиб беришни сўради (Ибн ал-Мутаваккил: «у Маъриб (мавзеъи)да эди» деди). У зот уни унга ажратиб бердилар. У (Абяз) ортга бурилгач, мажлисдаги бир киши: «Унга нимани ажратиб берганингизни биласизми? Сиз унга (туганмас) оқар сувни ажратиб бердингиз», деди. Шунда у зот уни ундан қайтариб олдилар. (Абяз) у зотдан арак дарахтлари (ўсадиган ер)дан қайси (жойни) қўриқлаш (мумкинлиги) ҳақида сўради. У зот: «(Туяларнинг) туёқлари етмайдиган (жойни)», дедилар. Ибн ал-Мутаваккил эса: «Туяларнинг туёқлари», деди.

حَدَّثَنَا هَارُونُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، قَالَ قَالَ مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ الْمَخْزُومِيُّ ‏"‏ مَا لَمْ تَنَلْهُ أَخْفَافُ الإِبِلِ ‏"‏ يَعْنِي أَنَّ الإِبِلَ تَأْكُلُ مُنْتَهَى رُءُوسِهَا وَيُحْمَى مَا فَوْقَهُ ‏.‏

Muhammad ibn al-Hasan al-Maxzumiy aytdi: «‹Tuyalarning tuyoqlari yetmaydigan (joy)› (degani) — tuyalar bosh (choʻzib) yetadigan (oxirgi joy)gacha (arak daraxtlarini) yeydi, undan narisi (yuqorisi) qoʻriqlanadi, degan maʼnodir».Муҳаммад ибн ал-Ҳасан ал-Махзумий айтди: «‹Туяларнинг туёқлари етмайдиган (жой)› (дегани) — туялар бош (чўзиб) етадиган (охирги жой)гача (арак дарахтларини) ейди, ундан нариси (юқориси) қўриқланади, деган маънодир».

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ أَحْمَدَ الْقُرَشِيُّ، حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الزُّبَيْرِ، حَدَّثَنَا فَرَجُ بْنُ سَعِيدٍ، حَدَّثَنِي عَمِّي، ثَابِتُ بْنُ سَعِيدٍ عَنْ أَبِيهِ، عَنْ جَدِّهِ، أَبْيَضَ بْنِ حَمَّالٍ أَنَّهُ سَأَلَ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَنْ حِمَى الأَرَاكِ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ لاَ حِمَى فِي الأَرَاكِ ‏"‏ ‏.‏ فَقَالَ أَرَاكَةً فِي حِظَارِي ‏.‏ فَقَالَ النَّبِيُّ عَلَيْهِ السَّلاَمُ ‏"‏ لاَ حِمَى فِي الأَرَاكِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ فَرَجٌ يَعْنِي بِحِظَارِي الأَرْضَ الَّتِي فِيهَا الزَّرْعُ الْمُحَاطُ عَلَيْهَا ‏.‏

Abyaz ibn Hammol (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, u Rasululloh ﷺdan arak (daraxtlari oʻsadigan yer)ni qoʻriqlash haqida soʻradi. Rasululloh ﷺ: «Arakni qoʻriqlash (joiz) emas», dedilar. U: «(Bu) arak daraxti mening (oʻralgan) ekinzorim ichida», dedi. Paygʻambar alayhissalom: «Arakni qoʻriqlash (joiz) emas», dedilar. Faraj aytdi: «Mening (oʻralgan) ekinzorim ichida» degani bilan u atrofi oʻrab olingan, ichida ekin (oʻsib turgan) yerni nazarda tutdi.Абяз ибн Ҳаммол (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, у Расулуллоҳ ﷺдан арак (дарахтлари ўсадиган ер)ни қўриқлаш ҳақида сўради. Расулуллоҳ ﷺ: «Аракни қўриқлаш (жоиз) эмас», дедилар. У: «(Бу) арак дарахти менинг (ўралган) экинзорим ичида», деди. Пайғамбар алайҳиссалом: «Аракни қўриқлаш (жоиз) эмас», дедилар. Фараж айтди: «Менинг (ўралган) экинзорим ичида» дегани билан у атрофи ўраб олинган, ичида экин (ўсиб турган) ерни назарда тутди.

حَدَّثَنَا عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ أَبُو حَفْصٍ، حَدَّثَنَا الْفِرْيَابِيُّ، حَدَّثَنَا أَبَانُ، قَالَ عُمَرُ - وَهُوَ ابْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي حَازِمٍ - قَالَ حَدَّثَنِي عُثْمَانُ بْنُ أَبِي حَازِمٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ جَدِّهِ، صَخْرٍ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم غَزَا ثَقِيفًا فَلَمَّا أَنْ سَمِعَ ذَلِكَ صَخْرٌ رَكِبَ فِي خَيْلٍ يُمِدُّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم فَوَجَدَ نَبِيَّ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَدِ انْصَرَفَ وَلَمْ يَفْتَحْ فَجَعَلَ صَخْرٌ يَوْمَئِذٍ عَهْدَ اللَّهِ وَذِمَّتَهُ أَنْ لاَ يُفَارِقَ هَذَا الْقَصْرَ حَتَّى يَنْزِلُوا عَلَى حُكْمِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَلَمْ يُفَارِقْهُمْ حَتَّى نَزَلُوا عَلَى حُكْمِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَكَتَبَ إِلَيْهِ صَخْرٌ أَمَّا بَعْدُ فَإِنَّ ثَقِيفًا قَدْ نَزَلَتْ عَلَى حُكْمِكَ يَا رَسُولَ اللَّهِ وَأَنَا مُقْبِلٌ إِلَيْهِمْ وَهُمْ فِي خَيْلٍ ‏.‏ فَأَمَرَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بِالصَّلاَةِ جَامِعَةً فَدَعَا لأَحْمَسَ عَشْرَ دَعَوَاتٍ ‏"‏ اللَّهُمَّ بَارِكْ لأَحْمَسَ فِي خَيْلِهَا وَرِجَالِهَا ‏"‏ ‏.‏ وَأَتَاهُ الْقَوْمُ فَتَكَلَّمَ الْمُغِيرَةُ بْنُ شُعْبَةَ فَقَالَ يَا نَبِيَّ اللَّهِ إِنَّ صَخْرًا أَخَذَ عَمَّتِي وَدَخَلَتْ فِيمَا دَخَلَ فِيهِ الْمُسْلِمُونَ ‏.‏ فَدَعَاهُ فَقَالَ ‏"‏ يَا صَخْرُ إِنَّ الْقَوْمَ إِذَا أَسْلَمُوا أَحْرَزُوا دِمَاءَهُمْ وَأَمْوَالَهُمْ فَادْفَعْ إِلَى الْمُغِيرَةِ عَمَّتَهُ ‏"‏ ‏.‏ فَدَفَعَهَا إِلَيْهِ وَسَأَلَ نَبِيَّ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم مَاءً لِبَنِي سُلَيْمٍ قَدْ هَرَبُوا عَنِ الإِسْلاَمِ وَتَرَكُوا ذَلِكَ الْمَاءَ ‏.‏ فَقَالَ يَا نَبِيَّ اللَّهِ أَنْزِلْنِيهِ أَنَا وَقَوْمِي ‏.‏ قَالَ ‏"‏ نَعَمْ ‏"‏ ‏.‏ فَأَنْزَلَهُ وَأَسْلَمَ - يَعْنِي السُّلَمِيِّينَ - فَأَتَوْا صَخْرًا فَسَأَلُوهُ أَنْ يَدْفَعَ إِلَيْهِمُ الْمَاءَ فَأَبَى فَأَتَوُا النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم فَقَالُوا يَا نَبِيَّ اللَّهِ أَسْلَمْنَا وَأَتَيْنَا صَخْرًا لِيَدْفَعَ إِلَيْنَا مَاءَنَا فَأَبَى عَلَيْنَا ‏.‏ فَأَتَاهُ فَقَالَ ‏"‏ يَا صَخْرُ إِنَّ الْقَوْمَ إِذَا أَسْلَمُوا أَحْرَزُوا أَمْوَالَهُمْ وَدِمَاءَهُمْ فَادْفَعْ إِلَى الْقَوْمِ مَاءَهُمْ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ نَعَمْ يَا نَبِيَّ اللَّهِ ‏.‏ فَرَأَيْتُ وَجْهَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَتَغَيَّرُ عِنْدَ ذَلِكَ حُمْرَةً حَيَاءً مِنْ أَخْذِهِ الْجَارِيَةَ وَأَخْذِهِ الْمَاءَ ‏.‏

Saxr ibn al-Ayla al-Ahmasiy (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Rasululloh ﷺ Saqif (qabilasi)ga gʻazot qildilar. Saxr buni eshitgach, Paygʻambar ﷺga madad berish uchun bir guruh otliqlar bilan otiga minib (yoʻlga chiqdi). U Allohning Paygʻambari ﷺni (Toif)ni fath qilmasdan qaytib kelgan holda topdi. Saxr oʻsha kuni, (Saqif aholisi) Rasululloh ﷺning hukmiga taslim boʻlmaguncha shu qasrdan ajralmaslikni Alloh ahdi va zimmasi (qiladigan ish) deb (ont ichdi). Bas, ular Rasululloh ﷺning hukmiga taslim boʻlmagunlaricha, u ulardan ajralmadi. Soʻng Saxr u zotga (shunday) yozdi: «Ammo baʼd, ey Rasululloh, Saqif Sizning hukmingizga taslim boʻldi, men ularning oldiga (yoʻlga) chiqyapman, ular otliqlar ichida». Shunda Rasululloh ﷺ namozni jamoat bilan oʻqishga buyurdilar va Ahmas (qabilasi) uchun oʻn marta duo qildilar: «Allohumma, Ahmasning otlari va kishilariga baraka ber». Soʻng qavm u zotning huzuriga keldi. Mugʻiyra ibn Shuʼba (roziyallohu anhu) gapirib: «Ey Allohning Paygʻambari, Saxr mening ammamni olib qoldi, holbuki u boshqa musulmonlar kirgan (islom)ga kirgan edi», dedi. U zot uni (Saxrni) chaqirib: «Ey Saxr, qavm islomni qabul qilsalar, qonlari va mollari (himoyada) saqlanadi. Bas, Mugʻiyraga ammasini topshir», dedilar. U (Saxr) uni unga topshirdi va Allohning Paygʻambari ﷺdan islomdan qochib, oʻsha suvni tashlab ketgan Banu Sulaymning suvini soʻradi va: «Ey Allohning Paygʻambari, meni va qavmimni unga joylashtiring», dedi. U zot: «Mayli», dedilar. Bas, u (zot) uni joylashtirdilar. Soʻng — yaʼni Banu Sulaym — islomni qabul qildilar va Saxrning oldiga kelib, suvni oʻzlariga topshirishini soʻradilar. U esa rad etdi. Shunda ular Paygʻambar ﷺ huzuriga kelib: «Ey Allohning Paygʻambari, biz islomni qabul qildik va suvimizni bizga topshirsin deb Saxrning oldiga keldik, u esa bizga (berishni) rad etdi», dedilar. U zot uning (Saxrning) oldiga kelib: «Ey Saxr, qavm islomni qabul qilsalar, mollari va qonlari (himoyada) saqlanadi. Bas, qavmga suvlarini topshir», dedilar. U: «Mayli, ey Allohning Paygʻambari», dedi. (Saxr aytadi:) Men oʻsha payt Rasululloh ﷺning yuzlarini — kanizni va suvni olib qoʻyganidan hayo qilib — qizarib oʻzgarayotganini koʻrdim.Сахр ибн ал-Айла ал-Аҳмасий (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Расулуллоҳ ﷺ Сақиф (қабиласи)га ғазот қилдилар. Сахр буни эшитгач, Пайғамбар ﷺга мадад бериш учун бир гуруҳ отлиқлар билан отига миниб (йўлга чиқди). У Аллоҳнинг Пайғамбари ﷺни (Тоиф)ни фатҳ қилмасдан қайтиб келган ҳолда топди. Сахр ўша куни, (Сақиф аҳолиси) Расулуллоҳ ﷺнинг ҳукмига таслим бўлмагунча шу қасрдан ажралмасликни Аллоҳ аҳди ва зиммаси (қиладиган иш) деб (онт ичди). Бас, улар Расулуллоҳ ﷺнинг ҳукмига таслим бўлмагунларича, у улардан ажралмади. Сўнг Сахр у зотга (шундай) ёзди: «Аммо баъд, эй Расулуллоҳ, Сақиф Сизнинг ҳукмингизга таслим бўлди, мен уларнинг олдига (йўлга) чиқяпман, улар отлиқлар ичида». Шунда Расулуллоҳ ﷺ намозни жамоат билан ўқишга буюрдилар ва Аҳмас (қабиласи) учун ўн марта дуо қилдилар: «Аллоҳумма, Аҳмаснинг отлари ва кишиларига барака бер». Сўнг қавм у зотнинг ҳузурига келди. Муғийра ибн Шуъба (розияллоҳу анҳу) гапириб: «Эй Аллоҳнинг Пайғамбари, Сахр менинг аммамни олиб қолди, ҳолбуки у бошқа мусулмонлар кирган (ислом)га кирган эди», деди. У зот уни (Сахрни) чақириб: «Эй Сахр, қавм исломни қабул қилсалар, қонлари ва моллари (ҳимояда) сақланади. Бас, Муғийрага аммасини топшир», дедилар. У (Сахр) уни унга топширди ва Аллоҳнинг Пайғамбари ﷺдан исломдан қочиб, ўша сувни ташлаб кетган Бану Сулаймнинг сувини сўради ва: «Эй Аллоҳнинг Пайғамбари, мени ва қавмимни унга жойлаштиринг», деди. У зот: «Майли», дедилар. Бас, у (зот) уни жойлаштирдилар. Сўнг — яъни Бану Сулайм — исломни қабул қилдилар ва Сахрнинг олдига келиб, сувни ўзларига топширишини сўрадилар. У эса рад этди. Шунда улар Пайғамбар ﷺ ҳузурига келиб: «Эй Аллоҳнинг Пайғамбари, биз исломни қабул қилдик ва сувимизни бизга топширсин деб Сахрнинг олдига келдик, у эса бизга (беришни) рад этди», дедилар. У зот унинг (Сахрнинг) олдига келиб: «Эй Сахр, қавм исломни қабул қилсалар, моллари ва қонлари (ҳимояда) сақланади. Бас, қавмга сувларини топшир», дедилар. У: «Майли, эй Аллоҳнинг Пайғамбари», деди. (Сахр айтади:) Мен ўша пайт Расулуллоҳ ﷺнинг юзларини — канизни ва сувни олиб қўйганидан ҳаё қилиб — қизариб ўзгараётганини кўрдим.

حَدَّثَنَا سُلَيْمَانُ بْنُ دَاوُدَ الْمَهْرِيُّ، أَخْبَرَنَا ابْنُ وَهْبٍ، حَدَّثَنِي سَبْرَةُ بْنُ عَبْدِ الْعَزِيزِ بْنِ الرَّبِيعِ الْجُهَنِيُّ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ جَدِّهِ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم نَزَلَ فِي مَوْضِعِ الْمَسْجِدِ تَحْتَ دَوْمَةٍ فَأَقَامَ ثَلاَثًا ثُمَّ خَرَجَ إِلَى تَبُوكَ وَإِنَّ جُهَيْنَةَ لَحِقُوهُ بِالرَّحْبَةِ فَقَالَ لَهُمْ ‏"‏ مَنْ أَهْلُ ذِي الْمَرْوَةِ ‏"‏ ‏.‏ فَقَالُوا بَنُو رِفَاعَةَ مِنْ جُهَيْنَةَ ‏.‏ فَقَالَ ‏"‏ قَدْ أَقْطَعْتُهَا لِبَنِي رِفَاعَةَ ‏"‏ ‏.‏ فَاقْتَسَمُوهَا فَمِنْهُمْ مَنْ بَاعَ وَمِنْهُمْ مَنْ أَمْسَكَ فَعَمِلَ ثُمَّ سَأَلْتُ أَبَاهُ عَبْدَ الْعَزِيزِ عَنْ هَذَا الْحَدِيثِ فَحَدَّثَنِي بِبَعْضِهِ وَلَمْ يُحَدِّثْنِي بِهِ كُلِّهِ ‏.‏

Sabra ibn Maʼbad al-Juhaniy (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ masjid joylashgan yerda, katta bir daraxt tagiga tushib, u yerda uch kun turdilar. Soʻng Tabukka qarab yoʻlga chiqdilar. Juhayna (qabilasi) u zotga keng tekislikda yetishib oldilar. Shunda u zot ularga: «Zul-Marva ahli kimlardir?» dedilar. Ular: «Juhaynadan boʻlgan Rifoʼa oʻgʻillaridir», dedilar. U zot: «Men uni Rifoʼa oʻgʻillariga boʻlak qilib berdim», dedilar. Shunda ular uni boʻlishib oldilar; ulardan baʼzilari (oʻz ulushini) sotib yubordi, baʼzilari esa oʻzida ushlab qolib, unda ish qildi. (Roviy Ibn Vahb aytadi:) Soʻng men uning otasi Abdulazizdan ushbu hadis haqida soʻradim, u menga uning baʼzisini gapirib berdi, hammasini esa gapirib bermadi.Сабра ибн Маъбад ал-Жуҳаний (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Набий ﷺ масжид жойлашган ерда, катта бир дарахт тагига тушиб, у ерда уч кун турдилар. Сўнг Табукка қараб йўлга чиқдилар. Жуҳайна (қабиласи) у зотга кенг текисликда етишиб олдилар. Шунда у зот уларга: «Зул-Марва аҳли кимлардир?» дедилар. Улар: «Жуҳайнадан бўлган Рифўа ўғилларидир», дедилар. У зот: «Мен уни Рифўа ўғилларига бўлак қилиб бердим», дедилар. Шунда улар уни бўлишиб олдилар; улардан баъзилари (ўз улушини) сотиб юборди, баъзилари эса ўзида ушлаб қолиб, унда иш қилди. (Ровий Ибн Ваҳб айтади:) Сўнг мен унинг отаси Абдулазиздан ушбу ҳадис ҳақида сўрадим, у менга унинг баъзисини гапириб берди, ҳаммасини эса гапириб бермади.

حَدَّثَنَا حُسَيْنُ بْنُ عَلِيٍّ، حَدَّثَنَا يَحْيَى، - يَعْنِي ابْنَ آدَمَ - حَدَّثَنَا أَبُو بَكْرِ بْنُ عَيَّاشٍ، عَنْ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ أَسْمَاءَ بِنْتِ أَبِي بَكْرٍ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَقْطَعَ الزُّبَيْرَ نَخْلاً ‏.‏

Asmo binti Abu Bakr (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadiki, Rasululloh ﷺ Zubayrga (bir bogʻ) xurmo daraxtlarini boʻlak qilib berdilar.Асмо бинти Абу Бакр (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинадики, Расулуллоҳ ﷺ Зубайрга (бир боғ) хурмо дарахтларини бўлак қилиб бердилар.

حَدَّثَنَا حَفْصُ بْنُ عُمَرَ، وَمُوسَى بْنُ إِسْمَاعِيلَ، - الْمَعْنَى وَاحِدٌ - قَالاَ حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ حَسَّانَ الْعَنْبَرِيُّ، حَدَّثَتْنِي جَدَّتَاىَ، صَفِيَّةُ وَدُحَيْبَةُ ابْنَتَا عُلَيْبَةَ وَكَانَتَا رَبِيبَتَىْ قَيْلَةَ بِنْتِ مَخْرَمَةَ وَكَانَتْ جَدَّةَ أَبِيهِمَا أَنَّهَا أَخْبَرَتْهُمَا قَالَتْ، قَدِمْنَا عَلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَتْ تَقَدَّمَ صَاحِبِي - تَعْنِي حُرَيْثَ بْنَ حَسَّانَ وَافِدَ بَكْرِ بْنِ وَائِلٍ - فَبَايَعَهُ عَلَى الإِسْلاَمِ عَلَيْهِ وَعَلَى قَوْمِهِ ثُمَّ قَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ اكْتُبْ بَيْنَنَا وَبَيْنَ بَنِي تَمِيمٍ بِالدَّهْنَاءِ أَنْ لاَ يُجَاوِزَهَا إِلَيْنَا مِنْهُمْ أَحَدٌ إِلاَّ مُسَافِرٌ أَوْ مُجَاوِرٌ ‏.‏ فَقَالَ ‏"‏ اكْتُبْ لَهُ يَا غُلاَمُ بِالدَّهْنَاءِ ‏"‏ ‏.‏ فَلَمَّا رَأَيْتُهُ قَدْ أَمَرَ لَهُ بِهَا شُخِصَ بِي وَهِيَ وَطَنِي وَدَارِي فَقُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنَّهُ لَمْ يَسْأَلْكَ السَّوِيَّةَ مِنَ الأَرْضِ إِذْ سَأَلَكَ إِنَّمَا هِيَ هَذِهِ الدَّهْنَاءُ عِنْدَكَ مُقَيَّدُ الْجَمَلِ وَمَرْعَى الْغَنَمِ وَنِسَاءُ بَنِي تَمِيمٍ وَأَبْنَاؤُهَا وَرَاءَ ذَلِكَ فَقَالَ ‏"‏ أَمْسِكْ يَا غُلاَمُ صَدَقَتِ الْمِسْكِينَةُ الْمُسْلِمُ أَخُو الْمُسْلِمِ يَسَعُهُمَا الْمَاءُ وَالشَّجَرُ وَيَتَعَاوَنَانِ عَلَى الْفُتَّانِ ‏"‏ ‏.‏

Abdulloh ibn Hasson al-Anbariy aytadi: Menga buvilarim Safiyya va Duhayba — ular Ulaybaning qizlari boʻlib, Qayla binti Maxrama (roziyallohu anho)ning oʻgay qizlari edilar va u (Qayla) ularning otasining buvisi edi — Qayla ularga xabar berib aytganini gapirib berdilar. (Qayla) aytdi: Biz Rasululloh ﷺ huzurlariga keldik. Hamrohim — yaʼni Bakr ibn Voil (qabilasining) elchisi Hurays ibn Hasson — oldinga chiqib, u zotga oʻzi va qavmi nomidan Islom uchun bayʼat qildi. Soʻng: «Yo Rasululloh, biz bilan Banu Tamim oʻrtasidagi ad-Dahnoʼni (bizga berib), ulardan biror kishi musofir yoki qoʻshni boʻlishdan boshqa holatda bizning tarafimizga oʻtmasligini yozib bering», dedi. U zot: «Ey gʻulom, unga ad-Dahnoʼni yozib ber», dedilar. Men u zotning uni unga berishni buyurganlarini koʻrganimda, koʻnglim siqilib ketdi, chunki u mening vatanim va yurtim edi. Shunda men: «Yo Rasululloh, u sizdan soʻraganida adolatli chegarani soʻragani yoʻq. Bu ad-Dahnoʼ sizning oldingizda boʻlsa-da, (aslida) tuya bogʻlanadigan joy va qoʻylarning yaylovidir; Banu Tamimning ayollari va bolalari esa uning ortida qoladi», dedim. U zot: «Ey gʻulom, toʻxta! Bechora ayol rost aytdi. Musulmon musulmonning birodaridir; suv va daraxt ikkalasiga ham yetadi va ular shayton (fitnasi)ga qarshi bir-birlariga yordamlashurlar», dedilar.Абдуллоҳ ибн Ҳассон ал-Анбарий айтади: Менга бувиларим Сафийя ва Дуҳайба — улар Улайбанинг қизлари бўлиб, Қайла бинти Махрама (розияллоҳу анҳо)нинг ўгай қизлари эдилар ва у (Қайла) уларнинг отасининг бувиси эди — Қайла уларга хабар бериб айтганини гапириб бердилар. (Қайла) айтди: Биз Расулуллоҳ ﷺ ҳузурларига келдик. Ҳамроҳим — яъни Бакр ибн Воил (қабиласининг) элчиси Ҳурайс ибн Ҳассон — олдинга чиқиб, у зотга ўзи ва қавми номидан Ислом учун байъат қилди. Сўнг: «Ё Расулуллоҳ, биз билан Бану Тамим ўртасидаги ад-Даҳнўни (бизга бериб), улардан бирор киши мусофир ёки қўшни бўлишдан бошқа ҳолатда бизнинг тарафимизга ўтмаслигини ёзиб беринг», деди. У зот: «Эй ғулом, унга ад-Даҳнўни ёзиб бер», дедилар. Мен у зотнинг уни унга беришни буюрганларини кўрганимда, кўнглим сиқилиб кетди, чунки у менинг ватаним ва юртим эди. Шунда мен: «Ё Расулуллоҳ, у сиздан сўраганида адолатли чегарани сўрагани йўқ. Бу ад-Даҳнў сизнинг олдингизда бўлса-да, (аслида) туя боғланадиган жой ва қўйларнинг яйловидир; Бану Тамимнинг аёллари ва болалари эса унинг ортида қолади», дедим. У зот: «Эй ғулом, тўхта! Бечора аёл рост айтди. Мусулмон мусулмоннинг биродаридир; сув ва дарахт иккаласига ҳам етади ва улар шайтон (фитнаси)га қарши бир-бирларига ёрдамлашурлар», дедилар.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنِي عَبْدُ الْحَمِيدِ بْنُ عَبْدِ الْوَاحِدِ، حَدَّثَتْنِي أُمُّ جَنُوبٍ بِنْتُ نُمَيْلَةَ، عَنْ أُمِّهَا، سُوَيْدَةَ بِنْتِ جَابِرٍ عَنْ أُمِّهَا، عَقِيلَةَ بِنْتِ أَسْمَرَ بْنِ مُضَرِّسٍ عَنْ أَبِيهَا، أَسْمَرَ بْنِ مُضَرِّسٍ قَالَ أَتَيْتُ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم فَبَايَعْتُهُ فَقَالَ ‏"‏ مَنْ سَبَقَ إِلَى مَاءٍ لَمْ يَسْبِقْهُ إِلَيْهِ مُسْلِمٌ فَهُوَ لَهُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ فَخَرَجَ النَّاسُ يَتَعَادَوْنَ يَتَخَاطُّونَ ‏.‏

Asmar ibn Muzarris (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Men Nabiy ﷺ huzurlariga keldim va u zotga bayʼat qildim. U zot: «Kim biror suvga undan oldin biror musulmon yetib bormagan holda yetib borsa, u (suv) unikidir», dedilar. (Roviy) aytdi: Shunda odamlar yugurishib chiqib (yerlarga) chiziq tortib (belgilab) keta boshlashdi.Асмар ибн Музаррис (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Мен Набий ﷺ ҳузурларига келдим ва у зотга байъат қилдим. У зот: «Ким бирор сувга ундан олдин бирор мусулмон етиб бормаган ҳолда етиб борса, у (сув) уникидир», дедилар. (Ровий) айтди: Шунда одамлар югуришиб чиқиб (ерларга) чизиқ тортиб (белгилаб) кета бошлашди.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ حَنْبَلٍ، حَدَّثَنَا حَمَّادُ بْنُ خَالِدٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ، عَنْ نَافِعٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم أَقْطَعَ الزُّبَيْرَ حُضْرَ فَرَسِهِ فَأَجْرَى فَرَسَهُ حَتَّى قَامَ ثُمَّ رَمَى بِسَوْطِهِ فَقَالَ ‏"‏ أَعْطُوهُ مِنْ حَيْثُ بَلَغَ السَّوْطُ ‏"‏ ‏.‏

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadiki, Nabiy ﷺ Zubayrga oti chopib yetadigan masofadagi yerni boʻlak qilib berdilar. Shunda u otini toʻxtaguncha chopdirdi, soʻng qamchisini uloqtirdi. U zot: «Unga qamchi yetib borgan joygacha (yerni) beringlar», dedilar.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинадики, Набий ﷺ Зубайрга оти чопиб етадиган масофадаги ерни бўлак қилиб бердилар. Шунда у отини тўхтагунча чопдирди, сўнг қамчисини улоқтирди. У зот: «Унга қамчи етиб борган жойгача (ерни) беринглар», дедилар.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْمُثَنَّى، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْوَهَّابِ، حَدَّثَنَا أَيُّوبُ، عَنْ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ زَيْدٍ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ مَنْ أَحْيَا أَرْضًا مَيْتَةً فَهِيَ لَهُ وَلَيْسَ لِعِرْقٍ ظَالِمٍ حَقٌّ ‏"‏ ‏.‏

Said ibn Zayd (roziyallohu anhu)dan, Nabiy ﷺ dan rivoyat qilinadi. U zot: «Kim oʻlik (egasiz) bir yerni obod qilsa, u (yer) unikidir; zolim (haqsiz ekilgan) tomir uchun esa hech qanday haq yoʻqdir», dedilar.Саид ибн Зайд (розияллоҳу анҳу)дан, Набий ﷺ дан ривоят қилинади. У зот: «Ким ўлик (эгасиз) бир ерни обод қилса, у (ер) уникидир; золим (ҳақсиз экилган) томир учун эса ҳеч қандай ҳақ йўқдир», дедилар.

حَدَّثَنَا هَنَّادُ بْنُ السَّرِيِّ، حَدَّثَنَا عَبْدَةُ، عَنْ مُحَمَّدٍ، - يَعْنِي ابْنَ إِسْحَاقَ - عَنْ يَحْيَى بْنِ عُرْوَةَ، عَنْ أَبِيهِ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ مَنْ أَحْيَا أَرْضًا مَيْتَةً فَهِيَ لَهُ ‏"‏ ‏.‏ وَذَكَرَ مِثْلَهُ قَالَ فَلَقَدْ خَبَّرَنِي الَّذِي حَدَّثَنِي هَذَا الْحَدِيثَ أَنَّ رَجُلَيْنِ اخْتَصَمَا إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم غَرَسَ أَحَدُهُمَا نَخْلاً فِي أَرْضِ الآخَرِ فَقَضَى لِصَاحِبِ الأَرْضِ بِأَرْضِهِ وَأَمَرَ صَاحِبَ النَّخْلِ أَنْ يُخْرِجَ نَخْلَهُ مِنْهَا ‏.‏ قَالَ فَلَقَدْ رَأَيْتُهَا وَإِنَّهَا لَتُضْرَبُ أُصُولُهَا بِالْفُئُوسِ وَإِنَّهَا لَنَخْلٌ عُمٌّ حَتَّى أُخْرِجَتْ مِنْهَا ‏.‏

Urva ibn Zubayr (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadiki, Rasululloh ﷺ: «Kim oʻlik (egasiz) bir yerni obod qilsa, u (yer) unikidir», dedilar. Va u (Urva) yuqoridagiga oʻxshashini zikr qildi. (Urva) aytdi: Menga bu hadisni gapirib bergan kishi shuni ham xabar berdiki, ikki kishi Rasululloh ﷺ huzurlarida daʼvolashib qoldilar; ulardan biri boshqasining yeriga xurmo ekkan edi. Shunda u zot yer egasiga oʻz yeri foydasiga hukm qildilar va xurmo egasiga xurmosini undan chiqarib olib ketishni buyurdilar. (Urva) aytdi: Men oʻsha (xurmolarni) koʻrdim, ularning tublariga boltalar bilan urilar edi; ular katta-katta xurmolar boʻlsa-da, oxir-oqibat undan chiqarib olib ketildi.Урва ибн Зубайр (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинадики, Расулуллоҳ ﷺ: «Ким ўлик (эгасиз) бир ерни обод қилса, у (ер) уникидир», дедилар. Ва у (Урва) юқоридагига ўхшашини зикр қилди. (Урва) айтди: Менга бу ҳадисни гапириб берган киши шуни ҳам хабар бердики, икки киши Расулуллоҳ ﷺ ҳузурларида даъволашиб қолдилар; улардан бири бошқасининг ерига хурмо эккан эди. Шунда у зот ер эгасига ўз ери фойдасига ҳукм қилдилар ва хурмо эгасига хурмосини ундан чиқариб олиб кетишни буюрдилар. (Урва) айтди: Мен ўша (хурмоларни) кўрдим, уларнинг тубларига болталар билан урилар эди; улар катта-катта хурмолар бўлса-да, охир-оқибат ундан чиқариб олиб кетилди.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ سَعِيدٍ الدَّارِمِيُّ، حَدَّثَنَا وَهْبٌ، عَنْ أَبِيهِ، عَنِ ابْنِ إِسْحَاقَ، بِإِسْنَادِهِ وَمَعْنَاهُ إِلاَّ أَنَّهُ قَالَ عِنْدَ قَوْلِهِ مَكَانَ الَّذِي حَدَّثَنِي هَذَا فَقَالَ رَجُلٌ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَأَكْثَرُ ظَنِّي أَنَّهُ أَبُو سَعِيدٍ الْخُدْرِيُّ فَأَنَا رَأَيْتُ الرَّجُلَ يَضْرِبُ فِي أُصُولِ النَّخْلِ ‏.‏

Yuqoridagi hadis Ibn Ishoqdan ham oʻz isnodi bilan, xuddi shu maʼnoda rivoyat qilingan. Faqat u (roviy) «menga buni gapirib bergan kishi» soʻzi oʻrniga: «Nabiy ﷺ ning sahobalaridan bir kishi — gumonimning koʻproq qismi shuki, u Abu Said al-Xudriy (roziyallohu anhu) edi — aytdi: Men oʻsha kishi xurmolarning tublariga urayotganini koʻrdim», deb keltirdi.Юқоридаги ҳадис Ибн Ишоқдан ҳам ўз исноди билан, худди шу маънода ривоят қилинган. Фақат у (ровий) «менга буни гапириб берган киши» сўзи ўрнига: «Набий ﷺ нинг саҳобаларидан бир киши — гумонимнинг кўпроқ қисми шуки, у Абу Саид ал-Худрий (розияллоҳу анҳу) эди — айтди: Мен ўша киши хурмоларнинг тубларига ураётганини кўрдим», деб келтирди.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدَةَ الآمُلِيُّ، حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عُثْمَانَ، حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الْمُبَارَكِ، أَخْبَرَنَا نَافِعُ بْنُ عُمَرَ، عَنِ ابْنِ أَبِي مُلَيْكَةَ، عَنْ عُرْوَةَ، قَالَ أَشْهَدُ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَضَى أَنَّ الأَرْضَ أَرْضُ اللَّهِ وَالْعِبَادَ عِبَادُ اللَّهِ وَمَنْ أَحْيَا مَوَاتًا فَهُوَ أَحَقُّ بِهِ جَاءَنَا بِهَذَا عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم الَّذِينَ جَاءُوا بِالصَّلَوَاتِ عَنْهُ ‏.‏

Urva ibn Zubayr (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadi. U aytdi: Guvohlik beramanki, Rasululloh ﷺ: «Yer Allohning yeridir, bandalar esa Allohning bandalaridir; kim oʻlik (egasiz) bir yerni obod qilsa, unga (boshqalardan) koʻra haqliroqdir», deb hukm qildilar. Bizga buni Nabiy ﷺ dan u zotdan namozlar haqidagi (rivoyatlarni) keltirgan kishilar keltirdilar.Урва ибн Зубайр (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинади. У айтди: Гувоҳлик бераманки, Расулуллоҳ ﷺ: «Ер Аллоҳнинг еридир, бандалар эса Аллоҳнинг бандаларидир; ким ўлик (эгасиз) бир ерни обод қилса, унга (бошқалардан) кўра ҳақлироқдир», деб ҳукм қилдилар. Бизга буни Набий ﷺ дан у зотдан намозлар ҳақидаги (ривоятларни) келтирган кишилар келтирдилар.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ حَنْبَلٍ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بِشْرٍ، حَدَّثَنَا سَعِيدٌ، عَنْ قَتَادَةَ، عَنِ الْحَسَنِ، عَنْ سَمُرَةَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ مَنْ أَحَاطَ حَائِطًا عَلَى أَرْضٍ فَهِيَ لَهُ ‏"‏ ‏.‏

Samura ibn Jundub (roziyallohu anhu)dan, Nabiy ﷺ dan rivoyat qilinadi. U zot: «Kim bir yerni devor bilan oʻrab olsa, u (yer) unikidir», dedilar.Самура ибн Жундуб (розияллоҳу анҳу)дан, Набий ﷺ дан ривоят қилинади. У зот: «Ким бир ерни девор билан ўраб олса, у (ер) уникидир», дедилар.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَمْرِو بْنِ السَّرْحِ، أَخْبَرَنَا ابْنُ وَهْبٍ، أَخْبَرَنِي مَالِكٌ، قَالَ هِشَامٌ الْعِرْقُ الظَّالِمُ أَنْ يَغْرِسَ الرَّجُلُ فِي أَرْضِ غَيْرِهِ فَيَسْتَحِقَّهَا بِذَلِكَ ‏.‏ قَالَ مَالِكٌ وَالْعِرْقُ الظَّالِمُ كُلُّ مَا أُخِذَ وَاحْتُفِرَ وَغُرِسَ بِغَيْرِ حَقٍّ ‏.‏

Hishom (ibn Urva) aytdi: «Zolim tomir» — kishining boshqaning yeriga daraxt ekib, shu bilan oʻsha yerga haqdor boʻlib olishidir. Molik aytdi: «Zolim tomir» — haqsiz ravishda olingan, kovlangan va ekilgan har bir narsadir.Ҳишом (ибн Урва) айтди: «Золим томир» — кишининг бошқанинг ерига дарахт экиб, шу билан ўша ерга ҳақдор бўлиб олишидир. Молик айтди: «Золим томир» — ҳақсиз равишда олинган, ковланган ва экилган ҳар бир нарсадир.

حَدَّثَنَا سَهْلُ بْنُ بَكَّارٍ، حَدَّثَنَا وُهَيْبُ بْنُ خَالِدٍ، عَنْ عَمْرِو بْنِ يَحْيَى، عَنِ الْعَبَّاسِ السَّاعِدِيِّ، - يَعْنِي ابْنَ سَهْلِ بْنِ سَعْدٍ - عَنْ أَبِي حُمَيْدٍ السَّاعِدِيِّ، قَالَ غَزَوْتُ مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم تَبُوكَ فَلَمَّا أَتَى وَادِيَ الْقُرَى إِذَا امْرَأَةٌ فِي حَدِيقَةٍ لَهَا فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم لأَصْحَابِهِ ‏"‏ اخْرُصُوا ‏"‏ ‏.‏ فَخَرَصَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَشَرَةَ أَوْسُقٍ فَقَالَ لِلْمَرْأَةِ ‏"‏ أَحْصِي مَا يَخْرُجُ مِنْهَا ‏"‏ ‏.‏ فَأَتَيْنَا تَبُوكَ فَأَهْدَى مَلِكُ أَيْلَةَ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بَغْلَةً بَيْضَاءَ وَكَسَاهُ بُرْدَةً وَكَتَبَ لَهُ - يَعْنِي - بِبَحْرِهِ ‏.‏ قَالَ فَلَمَّا أَتَيْنَا وَادِيَ الْقُرَى قَالَ لِلْمَرْأَةِ ‏"‏ كَمْ كَانَ فِي حَدِيقَتِكِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَتْ عَشَرَةَ أَوْسُقٍ خَرْصَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏.‏ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ إِنِّي مُتَعَجِّلٌ إِلَى الْمَدِينَةِ فَمَنْ أَرَادَ مِنْكُمْ أَنْ يَتَعَجَّلَ مَعِي فَلْيَتَعَجَّلْ ‏"‏ ‏.‏

Abu Humayd as-Soidiy (roziyallohu anhu) aytadi: Men Rasululloh ﷺ bilan birga Tabukka gʻazotga chiqdim. U zot Vodiyul-Quroga yetganlarida, bir ayol oʻz bogʻida (ekan), Rasululloh ﷺ sahobalariga: «Mevani chamalab koʻringlar», dedilar. Rasululloh ﷺ uni oʻn vasq deb chamaladilar va ayolga: «Undan chiqadigan (hosil)ni hisoblab boraver», dedilar. Soʻng biz Tabukka keldik. Shunda Ayla podshohi Rasululloh ﷺ ga oq xachir hadya qildi, u zotga (chiroyli) chopon kiygizdi va u zot uning dengiz boʻyidagi yeri (yaʼni hududi) toʻgʻrisida unga (omonlik) yozib berdilar. (Roviy) aytdi: Biz Vodiyul-Quroga (qaytib) kelganimizda, u zot ayolga: «Bogʻingda qancha (hosil) boʻldi?» dedilar. Ayol: «Oʻn vasq — Rasululloh ﷺ chamalagandek», dedi. Shunda Rasululloh ﷺ: «Men Madinaga shoshilib ketmoqdaman; sizlardan kim men bilan shoshilib (ketmoqchi) boʻlsa, shoshilsin», dedilar.Абу Ҳумайд ас-Соидий (розияллоҳу анҳу) айтади: Мен Расулуллоҳ ﷺ билан бирга Табукка ғазотга чиқдим. У зот Водиюл-Қурога етганларида, бир аёл ўз боғида (экан), Расулуллоҳ ﷺ саҳобаларига: «Мевани чамалаб кўринглар», дедилар. Расулуллоҳ ﷺ уни ўн васқ деб чамаладилар ва аёлга: «Ундан чиқадиган (ҳосил)ни ҳисоблаб боравер», дедилар. Сўнг биз Табукка келдик. Шунда Айла подшоҳи Расулуллоҳ ﷺ га оқ хачир ҳадя қилди, у зотга (чиройли) чопон кийгизди ва у зот унинг денгиз бўйидаги ери (яъни ҳудуди) тўғрисида унга (омонлик) ёзиб бердилар. (Ровий) айтди: Биз Водиюл-Қурога (қайтиб) келганимизда, у зот аёлга: «Боғингда қанча (ҳосил) бўлди?» дедилар. Аёл: «Ўн васқ — Расулуллоҳ ﷺ чамалагандек», деди. Шунда Расулуллоҳ ﷺ: «Мен Мадинага шошилиб кетмоқдаман; сизлардан ким мен билан шошилиб (кетмоқчи) бўлса, шошилсин», дедилар.

حَدَّثَنَا عَبْدُ الْوَاحِدِ بْنُ غِيَاثٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْوَاحِدِ بْنُ زِيَادٍ، حَدَّثَنَا الأَعْمَشُ، عَنْ جَامِعِ بْنِ شَدَّادٍ، عَنْ كُلْثُومٍ، عَنْ زَيْنَبَ، أَنَّهَا كَانَتْ تَفْلِي رَأْسَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَعِنْدَهُ امْرَأَةُ عُثْمَانَ بْنِ عَفَّانَ وَنِسَاءٌ مِنَ الْمُهَاجِرَاتِ وَهُنَّ يَشْتَكِينَ مَنَازِلَهُنَّ أَنَّهَا تَضِيقُ عَلَيْهِنَّ وَيُخْرَجْنَ مِنْهَا فَأَمَرَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَنْ تُوَرَّثَ دُورَ الْمُهَاجِرِينَ النِّسَاءُ فَمَاتَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مَسْعُودٍ فَوَرِثَتْهُ امْرَأَتُهُ دَارًا بِالْمَدِينَةِ ‏.‏

Zaynab (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadiki, u Rasululloh ﷺ ning boshlarini titar (toʻzgʻitar) edi, u zotning oldilarida Usmon ibn Affon (roziyallohu anhu)ning xotini va muhojir ayollardan bir nechtasi bor edi. Ular oʻz uylarining oʻzlariga torlik qilayotganidan va undan chiqarib yuborilayotganidan shikoyat qilishar edi. Shunda Rasululloh ﷺ muhojirlarning uylari (ulardan keyin) ayollariga meros qoldirilishini buyurdilar. Keyinchalik Abdulloh ibn Masʼud (roziyallohu anhu) vafot etdi, xotini undan Madinadagi bir uyni meros qilib oldi.Зайнаб (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинадики, у Расулуллоҳ ﷺ нинг бошларини титар (тўзғитар) эди, у зотнинг олдиларида Усмон ибн Аффон (розияллоҳу анҳу)нинг хотини ва муҳожир аёллардан бир нечтаси бор эди. Улар ўз уйларининг ўзларига торлик қилаётганидан ва ундан чиқариб юборилаётганидан шикоят қилишар эди. Шунда Расулуллоҳ ﷺ муҳожирларнинг уйлари (улардан кейин) аёлларига мерос қолдирилишини буюрдилар. Кейинчалик Абдуллоҳ ибн Масъуд (розияллоҳу анҳу) вафот этди, хотини ундан Мадинадаги бир уйни мерос қилиб олди.

حَدَّثَنَا هَارُونُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ بَكَّارِ بْنِ بِلاَلٍ، أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عِيسَى، - يَعْنِي ابْنَ سُمَيْعٍ - حَدَّثَنَا زَيْدُ بْنُ وَاقِدٍ، حَدَّثَنِي أَبُو عَبْدِ اللَّهِ، عَنْ مُعَاذٍ، أَنَّهُ قَالَ مَنْ عَقَدَ الْجِزْيَةَ فِي عُنُقِهِ فَقَدْ بَرِئَ مِمَّا عَلَيْهِ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏.‏

Muoz ibn Jabal (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, u: «Kim boʻyniga jizya (toʻlash boʻyiniturugʻini) bogʻlab olsa, u Rasululloh ﷺ tutgan yoʻldan voz kechibdi (uzoqlashibdi)», dedi.Муоз ибн Жабал (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, у: «Ким бўйнига жизя (тўлаш бўйинитуруғини) боғлаб олса, у Расулуллоҳ ﷺ тутган йўлдан воз кечибди (узоқлашибди)», деди.

حَدَّثَنَا حَيْوَةُ بْنُ شُرَيْحٍ الْحَضْرَمِيُّ، حَدَّثَنَا بَقِيَّةُ، حَدَّثَنِي عُمَارَةُ بْنُ أَبِي الشَّعْثَاءِ، حَدَّثَنِي سِنَانُ بْنُ قَيْسٍ، حَدَّثَنِي شَبِيبُ بْنُ نُعَيْمٍ، حَدَّثَنِي يَزِيدُ بْنُ خُمَيْرٍ، حَدَّثَنِي أَبُو الدَّرْدَاءِ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ مَنْ أَخَذَ أَرْضًا بِجِزْيَتِهَا فَقَدِ اسْتَقَالَ هِجْرَتَهُ وَمَنْ نَزَعَ صَغَارَ كَافِرٍ مِنْ عُنُقِهِ فَجَعَلَهُ فِي عُنُقِهِ فَقَدْ وَلَّى الإِسْلاَمَ ظَهْرَهُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ فَسَمِعَ مِنِّي خَالِدُ بْنُ مَعْدَانَ هَذَا الْحَدِيثَ فَقَالَ لِي أَشَبِيبٌ حَدَّثَكَ قُلْتُ نَعَمْ ‏.‏ قَالَ فَإِذَا قَدِمْتَ فَسَلْهُ فَلْيَكْتُبْ إِلَىَّ بِالْحَدِيثِ ‏.‏ قَالَ فَكَتَبَهُ لَهُ فَلَمَّا قَدِمْتُ سَأَلَنِي خَالِدُ بْنُ مَعْدَانَ الْقِرْطَاسَ فَأَعْطَيْتُهُ فَلَمَّا قَرَأَهُ تَرَكَ مَا فِي يَدَيْهِ مِنَ الأَرَضِينَ حِينَ سَمِعَ ذَلِكَ ‏.‏ قَالَ أَبُو دَاوُدَ هَذَا يَزِيدُ بْنُ خُمَيْرٍ الْيَزَنِيُّ لَيْسَ هُوَ صَاحِبَ شُعْبَةَ ‏.‏

Abud-Dardo (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ shunday dedilar: «Kim bir yerni uning jizyasi(ni toʻlash) sharti bilan olsa, oʻz hijratidan voz kechibdi. Kim bir kofirning boʻynidan xorlik (belgisi)ni yechib olib, uni oʻz boʻyniga osib qoʻysa, Islomga ortini oʻgiribdi». (Yazid ibn Xumayr) dedi: Soʻng Xolid ibn Maʼdon mendan bu hadisni eshitib qoldi va menga: ‹Buni senga Shabib aytib berdimi?› dedi. Men: ‹Ha›, dedim. U: ‹U yerga borganingda undan soʻragin, bu hadisni menga yozib yuborsin›, dedi. (U roviy) dedi: Shunda u (Shabib) buni unga yozib berdi. Men kelganimda Xolid ibn Maʼdon mendan u qogʻozni soʻradi, men esa unga berdim. U buni oʻqigach, eshitgan narsasi sababli qoʻlidagi yerlarni tark etdi. Abu Dovud dedi: Bu Yazid ibn Xumayr al-Yazaniydir, u Shuʼbaning sherigi (boʻlgan kishi) emas.Абуд-Дардо (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ шундай дедилар: «Ким бир ерни унинг жизяси(ни тўлаш) шарти билан олса, ўз ҳижратидан воз кечибди. Ким бир кофирнинг бўйнидан хорлик (белгиси)ни ечиб олиб, уни ўз бўйнига осиб қўйса, Исломга ортини ўгирибди». (Язид ибн Хумайр) деди: Сўнг Холид ибн Маъдон мендан бу ҳадисни эшитиб қолди ва менга: ‹Буни сенга Шабиб айтиб бердими?› деди. Мен: ‹Ҳа›, дедим. У: ‹У ерга борганингда ундан сўрагин, бу ҳадисни менга ёзиб юборсин›, деди. (У ровий) деди: Шунда у (Шабиб) буни унга ёзиб берди. Мен келганимда Холид ибн Маъдон мендан у қоғозни сўради, мен эса унга бердим. У буни ўқигач, эшитган нарсаси сабабли қўлидаги ерларни тарк этди. Абу Довуд деди: Бу Язид ибн Хумайр ал-Язанийдир, у Шуъбанинг шериги (бўлган киши) эмас.

حَدَّثَنَا ابْنُ السَّرْحِ، أَخْبَرَنَا ابْنُ وَهْبٍ، أَخْبَرَنِي يُونُسُ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، عَنِ الصَّعْبِ بْنِ جَثَّامَةَ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ لاَ حِمَى إِلاَّ لِلَّهِ وَلِرَسُولِهِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ ابْنُ شِهَابٍ وَبَلَغَنِي أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم حَمَى النَّقِيعَ ‏.‏

Saʼb ibn Jassoma (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Rasululloh ﷺ shunday dedilar: «Alloh va Uning Rasuli uchun boʻlganidan boshqa himo (qoʻriqxona) yoʻqdir». Ibn Shihob dedi: Menga shu narsa yetib keldiki, Rasululloh ﷺ Naqiʼni himo (qoʻriqxona) qilib qoʻyganlar.Саъб ибн Жассома (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Расулуллоҳ ﷺ шундай дедилар: «Аллоҳ ва Унинг Расули учун бўлганидан бошқа ҳимо (қўриқхона) йўқдир». Ибн Шиҳоб деди: Менга шу нарса етиб келдики, Расулуллоҳ ﷺ Нақиъни ҳимо (қўриқхона) қилиб қўйганлар.

حَدَّثَنَا سَعِيدُ بْنُ مَنْصُورٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ مُحَمَّدٍ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ الْحَارِثِ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَبَّاسٍ، عَنِ الصَّعْبِ بْنِ جَثَّامَةَ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم حَمَى النَّقِيعَ وَقَالَ ‏"‏ لاَ حِمَى إِلاَّ لِلَّهِ عَزَّ وَجَلَّ ‏"‏ ‏.‏

Saʼb ibn Jassoma (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Nabiy ﷺ Naqiʼni himo (qoʻriqxona) qilib qoʻydilar va: «Aziz va jalil boʻlmish Alloh uchun boʻlganidan boshqa himo (qoʻriqxona) yoʻqdir», dedilar.Саъб ибн Жассома (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Набий ﷺ Нақиъни ҳимо (қўриқхона) қилиб қўйдилар ва: «Азиз ва жалил бўлмиш Аллоҳ учун бўлганидан бошқа ҳимо (қўриқхона) йўқдир», дедилар.

حَدَّثَنَا مُسَدَّدٌ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ، وَأَبِي، سَلَمَةَ سَمِعَا أَبَا هُرَيْرَةَ، يُحَدِّثُ أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ فِي الرِّكَازِ الْخُمُسُ ‏"‏ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Nabiy ﷺ shunday dedilar: «Rikozda (topib olingan xazinada) beshdan bir (ulush zakot) boʻladi».Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Набий ﷺ шундай дедилар: «Рикозда (топиб олинган хазинада) бешдан бир (улуш закот) бўлади».

حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ أَيُّوبَ، حَدَّثَنَا عَبَّادُ بْنُ الْعَوَّامِ، عَنْ هِشَامٍ، عَنِ الْحَسَنِ، قَالَ الرِّكَازُ الْكَنْزُ الْعَادِيُّ

Hasan (rahimahulloh) dedi: Rikoz — bu johiliyat davriga oid (koʻmilgan) qadimiy xazinadir.Ҳасан (раҳимаҳуллоҳ) деди: Рикоз — бу жоҳилият даврига оид (кўмилган) қадимий хазинадир.

حَدَّثَنَا جَعْفَرُ بْنُ مُسَافِرٍ، حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي فُدَيْكٍ، حَدَّثَنَا الزَّمْعِيُّ، عَنْ عَمَّتِهِ، قُرَيْبَةَ بِنْتِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ وَهْبٍ عَنْ أُمِّهَا، كَرِيمَةَ بِنْتِ الْمِقْدَادِ عَنْ ضُبَاعَةَ بِنْتِ الزُّبَيْرِ بْنِ عَبْدِ الْمُطَّلِبِ بْنِ هَاشِمٍ، أَنَّهَا أَخْبَرَتْهَا قَالَتْ، ذَهَبَ الْمِقْدَادُ لِحَاجَتِهِ بِبَقِيعِ الْخَبْخَبَةِ فَإِذَا جُرَذٌ يُخْرِجُ مِنْ جُحْرٍ دِينَارًا ثُمَّ لَمْ يَزَلْ يُخْرِجُ دِينَارًا دِينَارًا حَتَّى أَخْرَجَ سَبْعَةَ عَشَرَ دِينَارًا ثُمَّ أَخْرَجَ خِرْقَةً حَمْرَاءَ - يَعْنِي فِيهَا دِينَارٌ - فَكَانَتْ ثَمَانِيَةَ عَشَرَ دِينَارًا فَذَهَبَ بِهَا إِلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَأَخْبَرَهُ وَقَالَ لَهُ خُذْ صَدَقَتَهَا ‏.‏ فَقَالَ لَهُ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ هَلْ هَوَيْتَ إِلَى الْجُحْرِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ لاَ ‏.‏ فَقَالَ لَهُ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ بَارَكَ اللَّهُ لَكَ فِيهَا ‏"‏ ‏.‏

Zuboʼa binti Zubayr ibn Abdulmuttalib ibn Hoshim (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi. U shunday dedi: Miqdod hojati uchun Baqiʼul-Xabxaba degan joyga bordi. Birdan bir kalamush inidan bitta dinor chiqarayotgan boʻldi, soʻng u toʻxtovsiz bittadan-bittadan dinor chiqaraverib, oʻn yetti dinorni chiqardi. Keyin qizil bir latta chiqardi — uning ichida (yana) bitta dinor bor edi — shunday qilib (jami) oʻn sakkiz dinor boʻldi. (Miqdod) ularni Nabiy ﷺ huzuriga olib bordi-da, u zotga xabar berdi va u zotga: «Buning zakotini oling», dedi. Shunda u zot ﷺ unga: «Sen iniga (qoʻlingni) suqdingmi?» dedilar. U: «Yoʻq», dedi. Bas, Rasululloh ﷺ unga: «Alloh bu (mol)da senga baraka bersin», dedilar.Зубўа бинти Зубайр ибн Абдулмутталиб ибн Ҳошим (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади. У шундай деди: Миқдод ҳожати учун Бақиъул-Хабхаба деган жойга борди. Бирдан бир каламуш инидан битта динор чиқараётган бўлди, сўнг у тўхтовсиз биттадан-биттадан динор чиқаравериб, ўн етти динорни чиқарди. Кейин қизил бир латта чиқарди — унинг ичида (яна) битта динор бор эди — шундай қилиб (жами) ўн саккиз динор бўлди. (Миқдод) уларни Набий ﷺ ҳузурига олиб борди-да, у зотга хабар берди ва у зотга: «Бунинг закотини олинг», деди. Шунда у зот ﷺ унга: «Сен инига (қўлингни) суқдингми?» дедилар. У: «Йўқ», деди. Бас, Расулуллоҳ ﷺ унга: «Аллоҳ бу (мол)да сенга барака берсин», дедилар.

حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ مَعِينٍ، حَدَّثَنَا وَهْبُ بْنُ جَرِيرٍ، حَدَّثَنَا أَبِي، سَمِعْتُ مُحَمَّدَ بْنَ إِسْحَاقَ، يُحَدِّثُ عَنْ إِسْمَاعِيلَ بْنِ أُمَيَّةَ، عَنْ بُجَيْرِ بْنِ أَبِي بُجَيْرٍ، قَالَ سَمِعْتُ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ عَمْرٍو، يَقُولُ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ حِينَ خَرَجْنَا مَعَهُ إِلَى الطَّائِفِ فَمَرَرْنَا بِقَبْرٍ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ هَذَا قَبْرُ أَبِي رِغَالٍ وَكَانَ بِهَذَا الْحَرَمِ يَدْفَعُ عَنْهُ فَلَمَّا خَرَجَ أَصَابَتْهُ النِّقْمَةُ الَّتِي أَصَابَتْ قَوْمَهُ بِهَذَا الْمَكَانِ فَدُفِنَ فِيهِ وَآيَةُ ذَلِكَ أَنَّهُ دُفِنَ مَعَهُ غُصْنٌ مِنْ ذَهَبٍ إِنْ أَنْتُمْ نَبَشْتُمْ عَنْهُ أَصَبْتُمُوهُ مَعَهُ ‏"‏ ‏.‏ فَابْتَدَرَهُ النَّاسُ فَاسْتَخْرَجُوا الْغُصْنَ ‏.‏

Abdulloh ibn Amr ibn al-Os (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi. U shunday dedi: Biz Rasululloh ﷺ bilan birga Toifga chiqqanimizda, u zotning aytganlarini eshitdim. Biz bir qabr yonidan oʻtdik, shunda Rasululloh ﷺ shunday dedilar: «Bu Abu Rigʻolning qabri. U shu Haram(da) boʻlib, (azob) undan daf qilinardi. U (Haramdan) chiqib ketganida esa, uni shu joyda qavmiga yetgan oʻsha azob tutdi va u shu yerda dafn etildi. Buning alomati shuki, u bilan birga oltindan boʻlgan bir shox koʻmilgan. Agar siz uni kovlasangiz, uni (oʻsha shoxni) u bilan birga topasiz». Bas, odamlar darhol unga oshiqdilar va u shoxni (kovlab) chiqarib oldilar.Абдуллоҳ ибн Амр ибн ал-Ос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади. У шундай деди: Биз Расулуллоҳ ﷺ билан бирга Тоифга чиққанимизда, у зотнинг айтганларини эшитдим. Биз бир қабр ёнидан ўтдик, шунда Расулуллоҳ ﷺ шундай дедилар: «Бу Абу Риғолнинг қабри. У шу Ҳарам(да) бўлиб, (азоб) ундан даф қилинарди. У (Ҳарамдан) чиқиб кетганида эса, уни шу жойда қавмига етган ўша азоб тутди ва у шу ерда дафн этилди. Бунинг аломати шуки, у билан бирга олтиндан бўлган бир шох кўмилган. Агар сиз уни ковласангиз, уни (ўша шохни) у билан бирга топасиз». Бас, одамлар дарҳол унга ошиқдилар ва у шохни (ковлаб) чиқариб олдилар.