حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَمْرِو بْنِ السَّرْحِ، أَخْبَرَنَا ابْنُ وَهْبٍ، حَدَّثَنِي عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ زِيَادٍ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ رَافِعٍ التَّنُوخِيِّ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرِو بْنِ الْعَاصِ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ الْعِلْمُ ثَلاَثَةٌ وَمَا سِوَى ذَلِكَ فَهُوَ فَضْلٌ آيَةٌ مُحْكَمَةٌ أَوْ سُنَّةٌ قَائِمَةٌ أَوْ فَرِيضَةٌ عَادِلَةٌ ‏"‏ ‏.‏

Abdulloh ibn Amr ibn al-Os (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadiki, Rasululloh ﷺ: «Ilm uchtadir, bulardan boshqasi esa ortiqchadir: muhkam oyat, yoki amaldagi sunnat, yoxud adolatli farizadir», dedilar.Абдуллоҳ ибн Амр ибн ал-Ос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинадики, Расулуллоҳ ﷺ: «Илм учтадир, булардан бошқаси эса ортиқчадир: муҳкам оят, ёки амалдаги суннат, ёхуд адолатли фаризадир», дедилар.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ حَنْبَلٍ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، قَالَ سَمِعْتُ ابْنَ الْمُنْكَدِرِ، أَنَّهُ سَمِعَ جَابِرًا، يَقُولُ مَرِضْتُ فَأَتَانِي النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم يَعُودُنِي هُوَ وَأَبُو بَكْرٍ مَاشِيَيْنِ وَقَدْ أُغْمِيَ عَلَىَّ فَلَمْ أُكَلِّمْهُ فَتَوَضَّأَ وَصَبَّهُ عَلَىَّ فَأَفَقْتُ فَقُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ كَيْفَ أَصْنَعُ فِي مَالِي وَلِي أَخَوَاتٌ قَالَ فَنَزَلَتْ آيَةُ الْمَوَارِيثِ ‏{‏ يَسْتَفْتُونَكَ قُلِ اللَّهُ يُفْتِيكُمْ فِي الْكَلاَلَةِ ‏}‏ ‏.‏

Jobir (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Men kasal boʻlib qoldim. Shunda Nabiy ﷺ va Abu Bakr ikkalalari piyoda yurib meni yoʻqlagani kelishdi. Men esa behush boʻlib qolgan edim, u zotga gapira olmadim. U zot taharat olib, (suvni) ustimga sepdilar, shunda men hushimga keldim-da: «Yo Rasululloh, mol-mulkim borasida nima qilay, mening opa-singillarim bor», dedim. (Jobir) dedi: Shunda merosga oid oyat — {Ular sendan (kalola haqida) fatvo soʻraydilar. Ayt: ‹Alloh sizlarga kalola haqida fatvo beradi›} (Niso 176) nozil boʻldi.Жобир (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Мен касал бўлиб қолдим. Шунда Набий ﷺ ва Абу Бакр иккалалари пиёда юриб мени йўқлагани келишди. Мен эса беҳуш бўлиб қолган эдим, у зотга гапира олмадим. У зот таҳарат олиб, (сувни) устимга сепдилар, шунда мен ҳушимга келдим-да: «Ё Расулуллоҳ, мол-мулким борасида нима қилай, менинг опа-сингилларим бор», дедим. (Жобир) деди: Шунда меросга оид оят — {Улар сендан (калола ҳақида) фатво сўрайдилар. Айт: ‹Аллоҳ сизларга калола ҳақида фатво беради›} (Нисо 176) нозил бўлди.

حَدَّثَنَا عُثْمَانُ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، حَدَّثَنَا كَثِيرُ بْنُ هِشَامٍ، حَدَّثَنَا هِشَامٌ، - يَعْنِي الدَّسْتَوَائِيَّ - عَنْ أَبِي الزُّبَيْرِ، عَنْ جَابِرٍ، قَالَ اشْتَكَيْتُ وَعِنْدِي سَبْعُ أَخَوَاتٍ فَدَخَلَ عَلَىَّ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَنَفَخَ فِي وَجْهِي فَأَفَقْتُ فَقُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ أَلاَ أُوصِي لأَخَوَاتِي بِالثُّلُثِ قَالَ ‏"‏ أَحْسِنْ ‏"‏ ‏.‏ قُلْتُ الشَّطْرَ قَالَ ‏"‏ أَحْسِنْ ‏"‏ ‏.‏ ثُمَّ خَرَجَ وَتَرَكَنِي فَقَالَ ‏"‏ يَا جَابِرُ لاَ أُرَاكَ مَيِّتًا مِنْ وَجَعِكَ هَذَا وَإِنَّ اللَّهَ قَدْ أَنْزَلَ فَبَيَّنَ الَّذِي لأَخَوَاتِكَ فَجَعَلَ لَهُنَّ الثُّلُثَيْنِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ فَكَانَ جَابِرٌ يَقُولُ أُنْزِلَتْ هَذِهِ الآيَةُ فِيَّ ‏{‏ يَسْتَفْتُونَكَ قُلِ اللَّهُ يُفْتِيكُمْ فِي الْكَلاَلَةِ ‏}‏ ‏.‏

Jobir ibn Abdulloh (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Men kasal boʻlib qoldim, mening yetti opa-singlim bor edi. Shunda Rasululloh ﷺ huzurimga kirib, yuzimga (havo) puflasalar, hushimga keldim-da: «Yo Rasululloh, opa-singillarimga molimning uchdan birini vasiyat qilmaymi?» dedim. U zot: «Yaxshilik qilgin», dedilar. Men: «Yarmini-chi?» dedim. U zot: «Yaxshilik qilgin», dedilar. Soʻngra chiqib, meni tashlab ketdilar va: «Ey Jobir, men seni shu kasalingdan oʻladi deb oʻylamayman. Alloh (oyat) nozil qilib, opa-singillaringga (tegishli) ulushni bayon qildi va ularga uchdan ikkisini ajratdi», dedilar. (Roviy) aytdi: Jobir: «Bu oyat men haqimda nozil boʻlgan» — {Ular sendan (kalola haqida) fatvo soʻraydilar. Ayt: ‹Alloh sizlarga kalola haqida fatvo beradi›} (Niso 176) deb aytar edi.Жобир ибн Абдуллоҳ (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Мен касал бўлиб қолдим, менинг етти опа-синглим бор эди. Шунда Расулуллоҳ ﷺ ҳузуримга кириб, юзимга (ҳаво) пуфласалар, ҳушимга келдим-да: «Ё Расулуллоҳ, опа-сингилларимга молимнинг учдан бирини васият қилмайми?» дедим. У зот: «Яхшилик қилгин», дедилар. Мен: «Ярмини-чи?» дедим. У зот: «Яхшилик қилгин», дедилар. Сўнгра чиқиб, мени ташлаб кетдилар ва: «Эй Жобир, мен сени шу касалингдан ўлади деб ўйламайман. Аллоҳ (оят) нозил қилиб, опа-сингилларингга (тегишли) улушни баён қилди ва уларга учдан иккисини ажратди», дедилар. (Ровий) айтди: Жобир: «Бу оят мен ҳақимда нозил бўлган» — {Улар сендан (калола ҳақида) фатво сўрайдилар. Айт: ‹Аллоҳ сизларга калола ҳақида фатво беради›} (Нисо 176) деб айтар эди.

حَدَّثَنَا مُسْلِمُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، عَنِ الْبَرَاءِ بْنِ عَازِبٍ، قَالَ آخِرُ آيَةٍ نَزَلَتْ فِي الْكَلاَلَةِ ‏{‏ يَسْتَفْتُونَكَ قُلِ اللَّهُ يُفْتِيكُمْ فِي الْكَلاَلَةِ ‏}‏ ‏.‏

Baro ibn Ozib (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Kalola haqida nozil boʻlgan eng oxirgi oyat {Ular sendan (kalola haqida) fatvo soʻraydilar. Ayt: ‹Alloh sizlarga kalola haqida fatvo beradi›} (Niso 176) boʻldi.Баро ибн Озиб (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Калола ҳақида нозил бўлган энг охирги оят {Улар сендан (калола ҳақида) фатво сўрайдилар. Айт: ‹Аллоҳ сизларга калола ҳақида фатво беради›} (Нисо 176) бўлди.

حَدَّثَنَا مَنْصُورُ بْنُ أَبِي مُزَاحِمٍ، حَدَّثَنَا أَبُو بَكْرٍ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، عَنِ الْبَرَاءِ بْنِ عَازِبٍ، قَالَ جَاءَ رَجُلٌ إِلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ يَسْتَفْتُونَكَ فِي الْكَلاَلَةِ فَمَا الْكَلاَلَةُ قَالَ ‏"‏ تُجْزِيكَ آيَةُ الصَّيْفِ ‏"‏ ‏.‏ فَقُلْتُ لأَبِي إِسْحَاقَ هُوَ مَنْ مَاتَ وَلَمْ يَدَعْ وَلَدًا وَلاَ وَالِدًا قَالَ كَذَلِكَ ظَنُّوا أَنَّهُ كَذَلِكَ ‏.‏

Baro ibn Ozib (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Bir kishi Nabiy ﷺ huzurlariga kelib: «Yo Rasululloh, ular sizdan kalola haqida fatvo soʻraydilar. Kalola nima oʻzi?» dedi. U zot: «Senga yoz oyati kifoya qiladi», dedilar. Men Abu Ishoqqa: «U — vafot etib, na bola, na ota qoldirmagan kishimi?» dedim. U: «Shunday, odamlar uni shunday deb oʻylashgan», dedi.Баро ибн Озиб (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Бир киши Набий ﷺ ҳузурларига келиб: «Ё Расулуллоҳ, улар сиздан калола ҳақида фатво сўрайдилар. Калола нима ўзи?» деди. У зот: «Сенга ёз ояти кифоя қилади», дедилар. Мен Абу Ишоққа: «У — вафот этиб, на бола, на ота қолдирмаган кишими?» дедим. У: «Шундай, одамлар уни шундай деб ўйлашган», деди.

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عَامِرِ بْنِ زُرَارَةَ، حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ مُسْهِرٍ، عَنِ الأَعْمَشِ، عَنْ أَبِي قَيْسٍ الأَوْدِيِّ، عَنْ هُزَيْلِ بْنِ شُرَحْبِيلَ الأَوْدِيِّ، قَالَ جَاءَ رَجُلٌ إِلَى أَبِي مُوسَى الأَشْعَرِيِّ وَسَلْمَانَ بْنِ رَبِيعَةَ فَسَأَلَهُمَا عَنِ ابْنَةٍ وَابْنَةِ ابْنٍ وَأُخْتٍ، لأَبٍ وَأُمٍّ فَقَالاَ لاِبْنَتِهِ النِّصْفُ وَلِلأُخْتِ مِنَ الأَبِ وَالأُمِّ النِّصْفُ وَلَمْ يُوَرِّثَا ابْنَةَ الاِبْنِ شَيْئًا وَأْتِ ابْنَ مَسْعُودٍ فَإِنَّهُ سَيُتَابِعُنَا فَأَتَاهُ الرَّجُلُ فَسَأَلَهُ وَأَخْبَرَهُ بِقَوْلِهِمَا فَقَالَ لَقَدْ ضَلَلْتُ إِذًا وَمَا أَنَا مِنَ الْمُهْتَدِينَ وَلَكِنِّي سَأَقْضِي فِيهَا بِقَضَاءِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم لاِبْنَتِهِ النِّصْفُ وَلاِبْنَةِ الاِبْنِ سَهْمٌ تَكْمِلَةُ الثُّلُثَيْنِ وَمَا بَقِيَ فَلِلأُخْتِ مِنَ الأَبِ وَالأُمِّ ‏.‏

Huzayl ibn Shurahbil al-Avadiy (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadi: Bir kishi Abu Muso al-Ashʼariy va Salmon ibn Robiʼaning oldiga kelib, ulardan bir qizi, oʻgʻlining qizi va ota-bir, ona-bir singlisi (qoldirgan kishi merosi) haqida soʻradi. Ular ikkalasi: «Qiziga yarmi, ota-bir ona-bir singlisiga yarmi (tegadi)», deyishdi va oʻgʻilning qiziga hech narsa bermadilar. Hamda: «Ibn Masʼudning oldiga borgin, u ham bizga ergashadi (xuddi shunday aytadi)», deyishdi. Bas, u kishi Ibn Masʼudning oldiga kelib, undan soʻradi va ularning aytganini xabar qildi. Shunda u: «Unday boʻlsa men adashibman va toʻgʻri yoʻl topganlardan boʻlmabman. Lekin men bu haqda Nabiy ﷺ hukm qilganidek hukm qilaman: qiziga yarmi, oʻgʻilning qiziga uchdan ikkini toʻldiruvchi ulush (oltidan bir), qolgani esa ota-bir ona-bir singlisiga (tegadi)», dedi.Ҳузайл ибн Шураҳбил ал-Авадий (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинади: Бир киши Абу Мусо ал-Ашъарий ва Салмон ибн Робиъанинг олдига келиб, улардан бир қизи, ўғлининг қизи ва ота-бир, она-бир синглиси (қолдирган киши мероси) ҳақида сўради. Улар иккаласи: «Қизига ярми, ота-бир она-бир синглисига ярми (тегади)», дейишди ва ўғилнинг қизига ҳеч нарса бермадилар. Ҳамда: «Ибн Масъуднинг олдига боргин, у ҳам бизга эргашади (худди шундай айтади)», дейишди. Бас, у киши Ибн Масъуднинг олдига келиб, ундан сўради ва уларнинг айтганини хабар қилди. Шунда у: «Ундай бўлса мен адашибман ва тўғри йўл топганлардан бўлмабман. Лекин мен бу ҳақда Набий ﷺ ҳукм қилганидек ҳукм қиламан: қизига ярми, ўғилнинг қизига учдан иккини тўлдирувчи улуш (олтидан бир), қолгани эса ота-бир она-бир синглисига (тегади)», деди.

حَدَّثَنَا مُسَدَّدٌ، حَدَّثَنَا بِشْرُ بْنُ الْمُفَضَّلِ، حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ عَقِيلٍ، عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ، قَالَ خَرَجْنَا مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم حَتَّى جِئْنَا امْرَأَةً مِنَ الأَنْصَارِ فِي الأَسْوَاقِ فَجَاءَتِ الْمَرْأَةُ بِابْنَتَيْنِ لَهَا فَقَالَتْ يَا رَسُولَ اللَّهِ هَاتَانِ بِنْتَا ثَابِتِ بْنِ قَيْسٍ قُتِلَ مَعَكَ يَوْمَ أُحُدٍ وَقَدِ اسْتَفَاءَ عَمُّهُمَا مَالَهُمَا وَمِيرَاثَهُمَا كُلَّهُ فَلَمْ يَدَعْ لَهُمَا مَالاً إِلاَّ أَخَذَهُ فَمَا تَرَى يَا رَسُولَ اللَّهِ فَوَاللَّهِ لاَ تُنْكَحَانِ أَبَدًا إِلاَّ وَلَهُمَا مَالٌ ‏.‏ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ يَقْضِي اللَّهُ فِي ذَلِكَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَنَزَلَتْ سُورَةُ النِّسَاءِ ‏{‏ يُوصِيكُمُ اللَّهُ فِي أَوْلاَدِكُمْ ‏}‏ الآيَةَ ‏.‏ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ ادْعُوا لِيَ الْمَرْأَةَ وَصَاحِبَهَا ‏"‏ ‏.‏ فَقَالَ لِعَمِّهِمَا ‏"‏ أَعْطِهِمَا الثُّلُثَيْنِ وَأَعْطِ أُمَّهُمَا الثُّمُنَ وَمَا بَقِيَ فَلَكَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو دَاوُدَ أَخْطَأَ بِشْرٌ فِيهِ إِنَّمَا هُمَا ابْنَتَا سَعْدِ بْنِ الرَّبِيعِ وَثَابِتُ بْنُ قَيْسٍ قُتِلَ يَوْمَ الْيَمَامَةِ ‏.‏

Jobir ibn Abdulloh (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Biz Rasululloh ﷺ bilan birga chiqib, ansorlardan boʻlgan bir ayolning oldiga keldik. Ayol oʻzining ikki qizini olib kelib: «Yo Rasululloh, bu ikki qiz siz bilan birga Uhud kunida shahid boʻlgan Sobit ibn Qaysning qizlaridir. Ularning amakisi ularning bor mol-mulkini va merosini butunlay olib qoʻyib, ularga hech narsa qoldirmadi, hammasini oldi. Nima deysiz, yo Rasululloh? Allohga qasamki, agar mol-mulkka ega boʻlmasalar, ular hech qachon nikohga oʻtmaydilar», dedi. Rasululloh ﷺ: «Bu haqda Alloh hukm qiladi», dedilar. (Roviy) aytdi: Shunda Niso surasi — {Alloh sizlarga farzandlaringiz haqida vasiyat qiladi} (Niso 11) oyati nozil boʻldi. Soʻng Rasululloh ﷺ: «Menga u ayolni va uning hamrohini (amakini) chaqiringlar», dedilar va ularning amakisiga: «Bu ikkoviga uchdan ikkini, onalariga sakkizdan birni ber, qolgani esa senga (tegadi)», dedilar. Abu Dovud aytdi: Bishr bunda xato qilgan, aslida ular Saʼd ibn Robiʼning ikki qizidir, Sobit ibn Qays esa Yamoma kuni shahid boʻlgan.Жобир ибн Абдуллоҳ (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Биз Расулуллоҳ ﷺ билан бирга чиқиб, ансорлардан бўлган бир аёлнинг олдига келдик. Аёл ўзининг икки қизини олиб келиб: «Ё Расулуллоҳ, бу икки қиз сиз билан бирга Уҳуд кунида шаҳид бўлган Собит ибн Қайснинг қизларидир. Уларнинг амакиси уларнинг бор мол-мулкини ва меросини бутунлай олиб қўйиб, уларга ҳеч нарса қолдирмади, ҳаммасини олди. Нима дейсиз, ё Расулуллоҳ? Аллоҳга қасамки, агар мол-мулкка эга бўлмасалар, улар ҳеч қачон никоҳга ўтмайдилар», деди. Расулуллоҳ ﷺ: «Бу ҳақда Аллоҳ ҳукм қилади», дедилар. (Ровий) айтди: Шунда Нисо сураси — {Аллоҳ сизларга фарзандларингиз ҳақида васият қилади} (Нисо 11) ояти нозил бўлди. Сўнг Расулуллоҳ ﷺ: «Менга у аёлни ва унинг ҳамроҳини (амакини) чақиринглар», дедилар ва уларнинг амакисига: «Бу икковига учдан иккини, оналарига саккиздан бирни бер, қолгани эса сенга (тегади)», дедилар. Абу Довуд айтди: Бишр бунда хато қилган, аслида улар Саъд ибн Робиънинг икки қизидир, Собит ибн Қайс эса Ямома куни шаҳид бўлган.

حَدَّثَنَا ابْنُ السَّرْحِ، حَدَّثَنَا ابْنُ وَهْبٍ، أَخْبَرَنِي دَاوُدُ بْنُ قَيْسٍ، وَغَيْرُهُ، مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عَقِيلٍ، عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ، أَنَّ امْرَأَةَ، سَعْدِ بْنِ الرَّبِيعِ قَالَتْ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنَّ سَعْدًا هَلَكَ وَتَرَكَ ابْنَتَيْنِ ‏.‏ وَسَاقَ نَحْوَهُ قَالَ أَبُو دَاوُدَ وَهَذَا هُوَ الصَّوَابُ ‏.‏

Jobir ibn Abdulloh (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinishicha, Saʼd ibn Robiʼning xotini: «Yo Rasululloh, Saʼd vafot etib, ikkita qiz qoldirdi», dedi va (roviy) hadisni shunga oʻxshatib (avvalgidek) keltirdi. Abu Dovud aytdi: Toʻgʻrisi shudir.Жобир ибн Абдуллоҳ (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинишича, Саъд ибн Робиънинг хотини: «Ё Расулуллоҳ, Саъд вафот этиб, иккита қиз қолдирди», деди ва (ровий) ҳадисни шунга ўхшатиб (аввалгидек) келтирди. Абу Довуд айтди: Тўғриси шудир.

حَدَّثَنَا مُوسَى بْنُ إِسْمَاعِيلَ، حَدَّثَنَا أَبَانُ، حَدَّثَنَا قَتَادَةُ، حَدَّثَنِي أَبُو حَسَّانَ، عَنِ الأَسْوَدِ بْنِ يَزِيدَ، أَنَّ مُعَاذَ بْنَ جَبَلٍ، وَرَّثَ أُخْتًا وَابْنَةً فَجَعَلَ لِكُلِّ وَاحِدَةٍ مِنْهُمَا النِّصْفَ وَهُوَ بِالْيَمَنِ وَنَبِيُّ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَوْمَئِذٍ حَىٌّ ‏.‏

Asvad ibn Yazid (rahimahulloh)dan rivoyat qilinishicha, Muoz ibn Jabal bir singil va bir qizga meros ajratib, ularning har biriga yarmini berdi. Bu paytda u Yamanda edi, Allohning Nabiysi ﷺ esa oʻsha kunlarda hayot edilar.Асвад ибн Язид (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинишича, Муоз ибн Жабал бир сингил ва бир қизга мерос ажратиб, уларнинг ҳар бирига ярмини берди. Бу пайтда у Яманда эди, Аллоҳнинг Набийси ﷺ эса ўша кунларда ҳаёт эдилар.

حَدَّثَنَا الْقَعْنَبِيُّ، عَنْ مَالِكٍ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ عُثْمَانَ بْنِ إِسْحَاقَ بْنِ خَرَشَةَ، عَنْ قَبِيصَةَ بْنِ ذُؤَيْبٍ، أَنَّهُ قَالَ جَاءَتِ الْجَدَّةُ إِلَى أَبِي بَكْرٍ الصِّدِّيقِ تَسْأَلُهُ مِيرَاثَهَا فَقَالَ مَا لَكِ فِي كِتَابِ اللَّهِ تَعَالَى شَىْءٌ وَمَا عَلِمْتُ لَكِ فِي سُنَّةِ نَبِيِّ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم شَيْئًا فَارْجِعِي حَتَّى أَسْأَلَ النَّاسَ ‏.‏ فَسَأَلَ النَّاسَ فَقَالَ الْمُغِيرَةُ بْنُ شُعْبَةَ حَضَرْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَعْطَاهَا السُّدُسَ ‏.‏ فَقَالَ أَبُو بَكْرٍ هَلْ مَعَكَ غَيْرُكَ فَقَامَ مُحَمَّدُ بْنُ مَسْلَمَةَ فَقَالَ مِثْلَ مَا قَالَ الْمُغِيرَةُ بْنُ شُعْبَةَ فَأَنْفَذَهُ لَهَا أَبُو بَكْرٍ ثُمَّ جَاءَتِ الْجَدَّةُ الأُخْرَى إِلَى عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ رضى الله عنه تَسْأَلُهُ مِيرَاثَهَا فَقَالَ مَا لَكِ فِي كِتَابِ اللَّهِ تَعَالَى شَىْءٌ وَمَا كَانَ الْقَضَاءُ الَّذِي قُضِيَ بِهِ إِلاَّ لِغَيْرِكِ وَمَا أَنَا بِزَائِدٍ فِي الْفَرَائِضِ وَلَكِنْ هُوَ ذَلِكَ السُّدُسُ فَإِنِ اجْتَمَعْتُمَا فِيهِ فَهُوَ بَيْنَكُمَا وَأَيَّتُكُمَا خَلَتْ بِهِ فَهُوَ لَهَا ‏.‏

Qabisa ibn Zuvayb (rahimahulloh)dan rivoyat qilinishicha, u shunday dedi: Bir buvi Abu Bakr Siddiq (roziyallohu anhu)ning oldiga kelib, undan oʻz merosini soʻradi. U: «Alloh taoloning Kitobida sen uchun hech narsa yoʻq, Allohning Nabiysi ﷺ sunnatida ham sen uchun bir narsa borligini bilmayman. Bas, qaytib turgin, men odamlardan soʻrayin», dedi. Soʻng odamlardan soʻradi. Shunda Mugʻiyra ibn Shuʼba (roziyallohu anhu): «Men Rasululloh ﷺ buviga oltidan bir berganlarida hozir boʻlganman», dedi. Abu Bakr: «Sen bilan birga (buni biladigan) boshqa kishi bormi?» dedi. Shunda Muhammad ibn Maslama turib, Mugʻiyra ibn Shuʼba aytgani kabi aytdi. Bas, Abu Bakr uni (oltidan bir merosni) buviga berdi. Soʻngra boshqa bir buvi Umar ibn al-Xattob (roziyallohu anhu)ning oldiga kelib, undan oʻz merosini soʻradi. U: «Alloh taoloning Kitobida sen uchun hech narsa yoʻq. Berilgan hukm esa sendan boshqasi uchun edi. Men farizalarni koʻpaytirguvchi emasman. Lekin u — oʻsha oltidan birdir: agar siz (ikki buvi) unga birga toʻplansangiz, u oʻrtangizda boʻladi, qaysingiz yolgʻiz qolsangiz, u oʻshaniki boʻladi», dedi.Қабиса ибн Зувайб (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинишича, у шундай деди: Бир буви Абу Бакр Сиддиқ (розияллоҳу анҳу)нинг олдига келиб, ундан ўз меросини сўради. У: «Аллоҳ таолонинг Китобида сен учун ҳеч нарса йўқ, Аллоҳнинг Набийси ﷺ суннатида ҳам сен учун бир нарса борлигини билмайман. Бас, қайтиб тургин, мен одамлардан сўрайин», деди. Сўнг одамлардан сўради. Шунда Муғийра ибн Шуъба (розияллоҳу анҳу): «Мен Расулуллоҳ ﷺ бувига олтидан бир берганларида ҳозир бўлганман», деди. Абу Бакр: «Сен билан бирга (буни биладиган) бошқа киши борми?» деди. Шунда Муҳаммад ибн Маслама туриб, Муғийра ибн Шуъба айтгани каби айтди. Бас, Абу Бакр уни (олтидан бир меросни) бувига берди. Сўнгра бошқа бир буви Умар ибн ал-Хаттоб (розияллоҳу анҳу)нинг олдига келиб, ундан ўз меросини сўради. У: «Аллоҳ таолонинг Китобида сен учун ҳеч нарса йўқ. Берилган ҳукм эса сендан бошқаси учун эди. Мен фаризаларни кўпайтиргувчи эмасман. Лекин у — ўша олтидан бирдир: агар сиз (икки буви) унга бирга тўплансангиз, у ўртангизда бўлади, қайсингиз ёлғиз қолсангиз, у ўшаники бўлади», деди.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ الْعَزِيزِ بْنِ أَبِي رِزْمَةَ، أَخْبَرَنِي أَبِي، حَدَّثَنَا عُبَيْدُ اللَّهِ أَبُو الْمُنِيبِ الْعَتَكِيُّ، عَنِ ابْنِ بُرَيْدَةَ، عَنْ أَبِيهِ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم جَعَلَ لِلْجَدَّةِ السُّدُسَ إِذَا لَمْ تَكُنْ دُونَهَا أُمٌّ ‏.‏

Burayda (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinishicha, Nabiy ﷺ buviga, agar undan oldin (vorislik qiladigan) ona boʻlmasa, oltidan birni ajratdilar.Бурайда (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинишича, Набий ﷺ бувига, агар ундан олдин (ворислик қиладиган) она бўлмаса, олтидан бирни ажратдилар.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ كَثِيرٍ، أَخْبَرَنَا هَمَّامٌ، عَنْ قَتَادَةَ، عَنِ الْحَسَنِ، عَنْ عِمْرَانَ بْنِ حُصَيْنٍ، أَنَّ رَجُلاً، أَتَى النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ إِنَّ ابْنَ ابْنِي مَاتَ فَمَا لِي مِنْ مِيرَاثِهِ فَقَالَ ‏"‏ لَكَ السُّدُسُ ‏"‏ ‏.‏ فَلَمَّا أَدْبَرَ دَعَاهُ فَقَالَ ‏"‏ لَكَ سُدُسٌ آخَرُ ‏"‏ ‏.‏ فَلَمَّا أَدْبَرَ دَعَاهُ فَقَالَ ‏"‏ إِنَّ السُّدُسَ الآخَرَ طُعْمَةٌ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ قَتَادَةُ فَلاَ يَدْرُونَ مَعَ أَىِّ شَىْءٍ وَرَّثَهُ ‏.‏ قَالَ قَتَادَةُ أَقَلُّ شَىْءٍ وَرِثَ الْجَدُّ السُّدُسَ ‏.‏

Imron ibn Husayn (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinishicha, bir kishi Nabiy ﷺ huzurlariga kelib: «Oʻgʻlimning oʻgʻli (nabiram) vafot etdi, uning merosidan menga nima tegadi?» dedi. U zot: «Senga oltidan bir (tegadi)», dedilar. U ortiga burilganida, u zot uni chaqirib: «Senga yana bir oltidan bir (tegadi)», dedilar. U yana ortiga burilganida, u zot uni chaqirib: «Anavi oltidan bir (qoʻshimcha) inʼomdir», dedilar. Qatoda aytdi: Ular u zot uni qaysi (qarindosh) bilan birga vorislik qildirganini bilmaydilar. Qatoda aytdi: Bobo vorislik qilgan eng kam ulush oltidan bir edi.Имрон ибн Ҳусайн (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинишича, бир киши Набий ﷺ ҳузурларига келиб: «Ўғлимнинг ўғли (набирам) вафот этди, унинг меросидан менга нима тегади?» деди. У зот: «Сенга олтидан бир (тегади)», дедилар. У ортига бурилганида, у зот уни чақириб: «Сенга яна бир олтидан бир (тегади)», дедилар. У яна ортига бурилганида, у зот уни чақириб: «Анави олтидан бир (қўшимча) инъомдир», дедилар. Қатода айтди: Улар у зот уни қайси (қариндош) билан бирга ворислик қилдирганини билмайдилар. Қатода айтди: Бобо ворислик қилган энг кам улуш олтидан бир эди.

حَدَّثَنَا وَهْبُ بْنُ بَقِيَّةَ، عَنْ خَالِدٍ، عَنْ يُونُسَ، عَنِ الْحَسَنِ، أَنَّ عُمَرَ، قَالَ أَيُّكُمْ يَعْلَمُ مَا وَرَّثَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم الْجَدَّ فَقَالَ مَعْقِلُ بْنُ يَسَارٍ أَنَا وَرَّثَهُ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم السُّدُسَ ‏.‏ قَالَ مَعَ مَنْ قَالَ لاَ أَدْرِي ‏.‏ قَالَ لاَ دَرَيْتَ فَمَا تُغْنِي إِذًا ‏.‏

Hasan (rahimahulloh)dan rivoyat qilinishicha, Umar (roziyallohu anhu): «Qaysingiz Rasululloh ﷺ boboga (merosdan) qancha ulush berganini biladi?» dedi. Shunda Maʼqil ibn Yasor: «Men (bilaman). Rasululloh ﷺ unga oltidan birni meros qilib berganlar», dedi. (Umar): «Kim bilan birga?» dedi. U: «Bilmayman», dedi. (Umar): «Bilmasang, unda nima foydasi bor?» dedi.Ҳасан (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинишича, Умар (розияллоҳу анҳу): «Қайсингиз Расулуллоҳ ﷺ бобога (меросдан) қанча улуш берганини билади?» деди. Шунда Маъқил ибн Ясор: «Мен (биламан). Расулуллоҳ ﷺ унга олтидан бирни мерос қилиб берганлар», деди. (Умар): «Ким билан бирга?» деди. У: «Билмайман», деди. (Умар): «Билмасанг, унда нима фойдаси бор?» деди.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ صَالِحٍ، وَمَخْلَدُ بْنُ خَالِدٍ، - وَهَذَا حَدِيثُ مَخْلَدٍ وَهُوَ الأَشْبَعُ - قَالَ حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ حَدَّثَنَا مَعْمَرٌ عَنِ ابْنِ طَاوُسٍ عَنْ أَبِيهِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ اقْسِمِ الْمَالَ بَيْنَ أَهْلِ الْفَرَائِضِ عَلَى كِتَابِ اللَّهِ فَمَا تَرَكَتِ الْفَرَائِضُ فَلأَوْلَى ذَكَرٍ ‏"‏ ‏.‏

Abdulloh ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadiki, Rasululloh ﷺ: «Mol-mulkni Alloh Kitobiga binoan ulush egalari (faroiz ahli) oʻrtasida taqsimlanglar. Farizalardan ortib qolgan narsa esa eng yaqin erkak (qarindosh)ga (tegadi)», dedilar.Абдуллоҳ ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинадики, Расулуллоҳ ﷺ: «Мол-мулкни Аллоҳ Китобига биноан улуш эгалари (фароиз аҳли) ўртасида тақсимланглар. Фаризалардан ортиб қолган нарса эса энг яқин эркак (қариндош)га (тегади)», дедилар.

حَدَّثَنَا حَفْصُ بْنُ عُمَرَ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنْ بُدَيْلٍ، عَنْ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَلْحَةَ، عَنْ رَاشِدِ بْنِ سَعْدٍ، عَنْ أَبِي عَامِرٍ الْهَوْزَنِيِّ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ لُحَىٍّ، عَنِ الْمِقْدَامِ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ مَنْ تَرَكَ كَلاًّ فَإِلَىَّ ‏"‏ ‏.‏ وَرُبَّمَا قَالَ ‏"‏ إِلَى اللَّهِ وَإِلَى رَسُولِهِ ‏"‏ ‏.‏ ‏"‏ وَمَنْ تَرَكَ مَالاً فَلِوَرَثَتِهِ وَأَنَا وَارِثُ مَنْ لاَ وَارِثَ لَهُ أَعْقِلُ لَهُ وَأَرِثُهُ وَالْخَالُ وَارِثُ مَنْ لاَ وَارِثَ لَهُ يَعْقِلُ عَنْهُ وَيَرِثُهُ ‏"‏ ‏.‏

Miqdom al-Kindiy (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ shunday dedilar: «Kim qarz yoki nochor oila qoldirsa, u meningdir». Baʼzan u zot: «Olloh va Uning Rasulinikidir», deb aytar edilar. «Kim mol qoldirsa, u vorislariniki boʻladi. Men vorisi yoʻq kishining vorisiman: men uning oʻrniga diya toʻlayman va unga voris boʻlaman. Togʻa ham vorisi yoʻq kishining vorisidir: u uning oʻrniga diya toʻlaydi va unga voris boʻladi».Миқдом ал-Киндий (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ шундай дедилар: «Ким қарз ёки ночор оила қолдирса, у менингдир». Баъзан у зот: «Оллоҳ ва Унинг Расулиникидир», деб айтар эдилар. «Ким мол қолдирса, у ворислариники бўлади. Мен вориси йўқ кишининг ворисиман: мен унинг ўрнига дия тўлайман ва унга ворис бўламан. Тоға ҳам вориси йўқ кишининг ворисидир: у унинг ўрнига дия тўлайди ва унга ворис бўлади».

حَدَّثَنَا سُلَيْمَانُ بْنُ حَرْبٍ، - فِي آخَرِينَ - قَالُوا حَدَّثَنَا حَمَّادٌ، عَنْ بُدَيْلٍ، - يَعْنِي ابْنَ مَيْسَرَةَ - عَنْ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَلْحَةَ، عَنْ رَاشِدِ بْنِ سَعْدٍ، عَنْ أَبِي عَامِرٍ الْهَوْزَنِيِّ، عَنِ الْمِقْدَامِ الْكِنْدِيِّ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ أَنَا أَوْلَى بِكُلِّ مُؤْمِنٍ مِنْ نَفْسِهِ فَمَنْ تَرَكَ دَيْنًا أَوْ ضَيْعَةً فَإِلَىَّ وَمَنْ تَرَكَ مَالاً فَلِوَرَثَتِهِ وَأَنَا مَوْلَى مَنْ لاَ مَوْلَى لَهُ أَرِثُ مَالَهُ وَأَفُكُّ عَانَهُ وَالْخَالُ مَوْلَى مَنْ لاَ مَوْلَى لَهُ يَرِثُ مَالَهُ وَيَفُكُّ عَانَهُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو دَاوُدَ رَوَاهُ الزُّبَيْدِيُّ عَنْ رَاشِدِ بْنِ سَعْدٍ عَنِ ابْنِ عَائِذٍ عَنِ الْمِقْدَامِ وَرَوَاهُ مُعَاوِيَةُ بْنُ صَالِحٍ عَنْ رَاشِدٍ قَالَ سَمِعْتُ الْمِقْدَامَ ‏.‏ قَالَ أَبُو دَاوُدَ يَقُولُ الضَّيْعَةُ مَعْنَاهُ عِيَالٌ ‏.‏

Miqdom al-Kindiy (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ shunday dedilar: «Men har bir moʻminga oʻzidan koʻra haqliroqman. Bas, kim qarz yoki nochor oila qoldirsa, u meningdir. Kim mol qoldirsa, u vorislariniki boʻladi. Men egasi (mavlosi) yoʻq kishining egasiman: uning moliga voris boʻlaman va uni asoratidan ozod qilaman. Togʻa ham egasi yoʻq kishining egasidir: uning moliga voris boʻladi va uni asoratidan ozod qiladi». Abu Dovud aytdi: «zayʼa» soʻzining maʼnosi — oila demakdir. Abu Dovud aytdi: Buni az-Zubaydiy Roshid ibn Saʼddan, u Ibn Oiddan, u Miqdomdan rivoyat qildi. Yana buni Muoviya ibn Solih Roshiddan rivoyat qilib: «Men Miqdomdan eshitdim», dedi.Миқдом ал-Киндий (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ шундай дедилар: «Мен ҳар бир мўминга ўзидан кўра ҳақлироқман. Бас, ким қарз ёки ночор оила қолдирса, у менингдир. Ким мол қолдирса, у ворислариники бўлади. Мен эгаси (мавлоси) йўқ кишининг эгасиман: унинг молига ворис бўламан ва уни асоратидан озод қиламан. Тоға ҳам эгаси йўқ кишининг эгасидир: унинг молига ворис бўлади ва уни асоратидан озод қилади». Абу Довуд айтди: «зайъа» сўзининг маъноси — оила демакдир. Абу Довуд айтди: Буни аз-Зубайдий Рошид ибн Саъддан, у Ибн Оиддан, у Миқдомдан ривоят қилди. Яна буни Муовия ибн Солиҳ Рошиддан ривоят қилиб: «Мен Миқдомдан эшитдим», деди.

حَدَّثَنَا عَبْدُ السَّلاَمِ بْنُ عَتِيقٍ الدِّمَشْقِيُّ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْمُبَارَكِ، حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ عَيَّاشٍ، عَنْ يَزِيدَ بْنِ حُجْرٍ، عَنْ صَالِحِ بْنِ يَحْيَى بْنِ الْمِقْدَامِ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ جَدِّهِ، قَالَ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏"‏ أَنَا وَارِثُ مَنْ لاَ وَارِثَ لَهُ أَفُكُّ عَانِيَهُ وَأَرِثُ مَالَهُ وَالْخَالُ وَارِثُ مَنْ لاَ وَارِثَ لَهُ يَفُكُّ عَانِيَهُ وَيَرِثُ مَالَهُ ‏"‏ ‏.‏

Solih ibn Yahyo ibn al-Miqdom otasidan, u esa bobosidan rivoyat qiladiki, u (Miqdom (roziyallohu anhu)) shunday dedi: Men Rasululloh ﷺ shunday deganlarini eshitdim: «Men vorisi yoʻq kishining vorisiman: uni asoratidan ozod qilaman va moliga voris boʻlaman. Togʻa ham vorisi yoʻq kishining vorisidir: uni asoratidan ozod qiladi va moliga voris boʻladi».Солиҳ ибн Яҳё ибн ал-Миқдом отасидан, у эса бобосидан ривоят қиладики, у (Миқдом (розияллоҳу анҳу)) шундай деди: Мен Расулуллоҳ ﷺ шундай деганларини эшитдим: «Мен вориси йўқ кишининг ворисиман: уни асоратидан озод қиламан ва молига ворис бўламан. Тоға ҳам вориси йўқ кишининг ворисидир: уни асоратидан озод қилади ва молига ворис бўлади».

حَدَّثَنَا مُسَدَّدٌ، حَدَّثَنَا يَحْيَى، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، ح وَحَدَّثَنَا عُثْمَانُ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، حَدَّثَنَا وَكِيعُ بْنُ الْجَرَّاحِ، عَنْ سُفْيَانَ، جَمِيعًا عَنِ ابْنِ الأَصْبَهَانِيِّ، عَنْ مُجَاهِدِ بْنِ وَرْدَانَ، عَنْ عُرْوَةَ، عَنْ عَائِشَةَ، رضى الله عنها أَنَّ مَوْلًى، لِلنَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم مَاتَ وَتَرَكَ شَيْئًا وَلَمْ يَدَعْ وَلَدًا وَلاَ حَمِيمًا فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ أَعْطُوا مِيرَاثَهُ رَجُلاً مِنْ أَهْلِ قَرْيَتِهِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو دَاوُدَ وَحَدِيثُ سُفْيَانَ أَتَمُّ وَقَالَ مُسَدَّدٌ قَالَ فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ هَا هُنَا أَحَدٌ مِنْ أَهْلِ أَرْضِهِ ‏"‏ ‏.‏ قَالُوا نَعَمْ ‏.‏ قَالَ ‏"‏ فَأَعْطُوهُ مِيرَاثَهُ ‏"‏ ‏.‏

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadiki, Paygʻambar ﷺ ning bir mavlosi (ozod qilingan quli) vafot etib, biroz mol qoldirdi, ammo bola ham, yaqin qarindosh ham qoldirmadi. Shunda Paygʻambar ﷺ: «Uning merosini qishlogʻidan boʻlgan bir kishiga beringlar», dedilar. Abu Dovud aytdi: Sufyonning hadisi toʻliqroqdir. Musaddad esa shunday dedi: Paygʻambar ﷺ: «Bu yerda uning yurtidan boʻlgan biron kishi bormi?», dedilar. Ular: «Ha», deyishdi. U zot: «Unda uning merosini oʻshanga beringlar», dedilar.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинадики, Пайғамбар ﷺ нинг бир мавлоси (озод қилинган қули) вафот этиб, бироз мол қолдирди, аммо бола ҳам, яқин қариндош ҳам қолдирмади. Шунда Пайғамбар ﷺ: «Унинг меросини қишлоғидан бўлган бир кишига беринглар», дедилар. Абу Довуд айтди: Суфённинг ҳадиси тўлиқроқдир. Мусаддад эса шундай деди: Пайғамбар ﷺ: «Бу ерда унинг юртидан бўлган бирон киши борми?», дедилар. Улар: «Ҳа», дейишди. У зот: «Унда унинг меросини ўшанга беринглар», дедилар.

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ سَعِيدٍ الْكِنْدِيُّ، حَدَّثَنَا الْمُحَارِبِيُّ، عَنْ جِبْرِيلَ بْنِ أَحْمَرَ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ بُرَيْدَةَ، عَنْ أَبِيهِ، قَالَ أَتَى النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم رَجُلٌ فَقَالَ إِنَّ عِنْدِي مِيرَاثَ رَجُلٍ مِنَ الأَزْدِ وَلَسْتُ أَجِدُ أَزْدِيًّا أَدْفَعُهُ إِلَيْهِ ‏.‏ قَالَ ‏"‏ اذْهَبْ فَالْتَمِسْ أَزْدِيًّا حَوْلاً ‏"‏ ‏.‏ قَالَ فَأَتَاهُ بَعْدَ الْحَوْلِ فَقَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ لَمْ أَجِدْ أَزْدِيًّا أَدْفَعُهُ إِلَيْهِ ‏.‏ قَالَ ‏"‏ فَانْطَلِقْ فَانْظُرْ أَوَّلَ خُزَاعِيٍّ تَلْقَاهُ فَادْفَعْهُ إِلَيْهِ ‏"‏ ‏.‏ فَلَمَّا وَلَّى قَالَ ‏"‏ عَلَىَّ الرَّجُلَ ‏"‏ ‏.‏ فَلَمَّا جَاءَ قَالَ ‏"‏ انْظُرْ كُبْرَ خُزَاعَةَ فَادْفَعْهُ إِلَيْهِ ‏"‏ ‏.‏

Burayda ibn al-Husayb (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Paygʻambar ﷺ ning huzurlariga bir kishi kelib: «Mening qoʻlimda Azd qabilasidan boʻlgan bir kishining merosi bor, ammo uni topshiradigan birorta azdlik kishini topa olmayapman», dedi. U zot: «Bor, bir yil davomida azdlik kishini izlab koʻr», dedilar. Bir yildan keyin u huzurlariga kelib: «Ey Allohning Rasuli, uni topshiradigan birorta azdlik kishini topa olmadim», dedi. U zot: «Endi bor-da, uchratgan dastlabki xuzoʻalik kishiga qara va merosni unga topshir», dedilar. U orqasiga burilganida, u zot: «Hovuzni (haligi kishini) menga qaytaringlar», dedilar. U kelganida, u zot: «Xuzoʻa qabilasining kattasiga qara va merosni oʻshanga topshir», dedilar.Бурайда ибн ал-Ҳусайб (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Пайғамбар ﷺ нинг ҳузурларига бир киши келиб: «Менинг қўлимда Азд қабиласидан бўлган бир кишининг мероси бор, аммо уни топширадиган бирорта аздлик кишини топа олмаяпман», деди. У зот: «Бор, бир йил давомида аздлик кишини излаб кўр», дедилар. Бир йилдан кейин у ҳузурларига келиб: «Эй Аллоҳнинг Расули, уни топширадиган бирорта аздлик кишини топа олмадим», деди. У зот: «Энди бор-да, учратган дастлабки хузўалик кишига қара ва меросни унга топшир», дедилар. У орқасига бурилганида, у зот: «Ҳовузни (ҳалиги кишини) менга қайтаринглар», дедилар. У келганида, у зот: «Хузўа қабиласининг каттасига қара ва меросни ўшанга топшир», дедилар.

حَدَّثَنَا الْحُسَيْنُ بْنُ أَسْوَدَ الْعِجْلِيُّ، حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ آدَمَ، حَدَّثَنَا شَرِيكٌ، عَنْ جِبْرِيلَ بْنِ أَحْمَرَ أَبِي بَكْرٍ، عَنِ ابْنِ بُرَيْدَةَ، عَنْ أَبِيهِ، قَالَ مَاتَ رَجُلٌ مِنْ خُزَاعَةَ فَأُتِيَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم بِمِيرَاثِهِ فَقَالَ ‏"‏ الْتَمِسُوا لَهُ وَارِثًا أَوْ ذَا رَحِمٍ ‏"‏ ‏.‏ فَلَمْ يَجِدُوا لَهُ وَارِثًا وَلاَ ذَا رَحِمٍ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ أَعْطُوهُ الْكُبْرَ مِنْ خُزَاعَةَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ يَحْيَى قَدْ سَمِعْتُهُ مَرَّةً يَقُولُ فِي هَذَا الْحَدِيثِ ‏"‏ انْظُرُوا أَكْبَرَ رَجُلٍ مِنْ خُزَاعَةَ ‏"‏ ‏.‏

Burayda ibn al-Husayb (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Xuzoʻa qabilasidan bir kishi vafot etdi va Paygʻambar ﷺ ga uning merosi keltirildi. U zot: «Unga voris yoki qarindoshini (zu rahmni) izlab koʻringlar», dedilar. Ammo ular unga na voris, na qarindosh topdilar. Shunda Rasululloh ﷺ: «Uni Xuzoʻa qabilasining kattasiga beringlar», dedilar. Yahyo aytdi: Men bir marta u (al-Husayn ibn Asvad)ning bu hadisda: «Xuzoʻa qabilasining eng katta kishisiga qaranglar», deganini eshitganman.Бурайда ибн ал-Ҳусайб (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Хузўа қабиласидан бир киши вафот этди ва Пайғамбар ﷺ га унинг мероси келтирилди. У зот: «Унга ворис ёки қариндошини (зу раҳмни) излаб кўринглар», дедилар. Аммо улар унга на ворис, на қариндош топдилар. Шунда Расулуллоҳ ﷺ: «Уни Хузўа қабиласининг каттасига беринглар», дедилар. Яҳё айтди: Мен бир марта у (ал-Ҳусайн ибн Асвад)нинг бу ҳадисда: «Хузўа қабиласининг энг катта кишисига қаранглар», деганини эшитганман.

حَدَّثَنَا مُوسَى بْنُ إِسْمَاعِيلَ، حَدَّثَنَا حَمَّادٌ، أَخْبَرَنَا عَمْرُو بْنُ دِينَارٍ، عَنْ عَوْسَجَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، أَنَّ رَجُلاً، مَاتَ وَلَمْ يَدَعْ وَارِثًا إِلاَّ غُلاَمًا لَهُ كَانَ أَعْتَقَهُ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ هَلْ لَهُ أَحَدٌ ‏"‏ ‏.‏ قَالُوا لاَ إِلاَّ غُلاَمًا لَهُ كَانَ أَعْتَقَهُ ‏.‏ فَجَعَلَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم مِيرَاثَهُ لَهُ ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadiki, bir kishi vafot etib, oʻzi ozod qilgan bir quldan boshqa hech qanday voris qoldirmadi. Shunda Rasululloh ﷺ: «Uning birorta (vorisi) bormi?», dedilar. Ular: «Yoʻq, faqat oʻzi ozod qilgan bir quli bor», deyishdi. Shunda Rasululloh ﷺ uning merosini oʻsha (ozod qilingan qul)ga berdilar.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинадики, бир киши вафот этиб, ўзи озод қилган бир қулдан бошқа ҳеч қандай ворис қолдирмади. Шунда Расулуллоҳ ﷺ: «Унинг бирорта (вориси) борми?», дедилар. Улар: «Йўқ, фақат ўзи озод қилган бир қули бор», дейишди. Шунда Расулуллоҳ ﷺ унинг меросини ўша (озод қилинган қул)га бердилар.

حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ مُوسَى الرَّازِيُّ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ حَرْبٍ، حَدَّثَنِي عُمَرُ بْنُ رُؤْبَةَ التَّغْلِبِيُّ، عَنْ عَبْدِ الْوَاحِدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ النَّصْرِيِّ، عَنْ وَاثِلَةَ بْنِ الأَسْقَعِ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ الْمَرْأَةُ تُحْرِزُ ثَلاَثَةَ مَوَارِيثَ عَتِيقَهَا وَلَقِيطَهَا وَوَلَدَهَا الَّذِي لاَعَنَتْ عَنْهُ ‏"‏ ‏.‏

Vosila ibn al-Asqaʼ (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Paygʻambar ﷺ shunday dedilar: «Ayol kishi uch (toifa)dan meros oladi: oʻzi ozod qilgan quldan, oʻzi topib olgan tashlandiq boladan va oʻzi liʼon qilgan (laʼnatlashgan) bolasidan».Восила ибн ал-Асқаъ (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Пайғамбар ﷺ шундай дедилар: «Аёл киши уч (тоифа)дан мерос олади: ўзи озод қилган қулдан, ўзи топиб олган ташландиқ боладан ва ўзи лиъон қилган (лаънатлашган) боласидан».

حَدَّثَنَا مَحْمُودُ بْنُ خَالِدٍ، وَمُوسَى بْنُ عَامِرٍ، قَالاَ حَدَّثَنَا الْوَلِيدُ، أَخْبَرَنَا ابْنُ جَابِرٍ، حَدَّثَنَا مَكْحُولٌ، قَالَ جَعَلَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم مِيرَاثَ ابْنِ الْمُلاَعِنَةِ لأُمِّهِ وَلِوَرَثَتِهَا مِنْ بَعْدِهَا ‏.‏

Makhul (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadiki, u shunday dedi: Rasululloh ﷺ liʼon qilingan ayolning bolasining merosini uning onasiga, ona vafot etganidan keyin esa uning vorislariga belgilab berdilar.Макҳул (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинадики, у шундай деди: Расулуллоҳ ﷺ лиъон қилинган аёлнинг боласининг меросини унинг онасига, она вафот этганидан кейин эса унинг ворисларига белгилаб бердилар.

حَدَّثَنَا مُوسَى بْنُ عَامِرٍ، حَدَّثَنَا الْوَلِيدُ، أَخْبَرَنِي عِيسَى أَبُو مُحَمَّدٍ، عَنِ الْعَلاَءِ بْنِ الْحَارِثِ، عَنْ عَمْرِو بْنِ شُعَيْبٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ جَدِّهِ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم مِثْلَهُ ‏.‏

Amr ibn Shuʼayb otasidan, u esa bobosidan, u esa Paygʻambar ﷺ dan shunga oʻxshashini rivoyat qildi.Амр ибн Шуъайб отасидан, у эса бобосидан, у эса Пайғамбар ﷺ дан шунга ўхшашини ривоят қилди.

حَدَّثَنَا مُسَدَّدٌ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ عَلِيِّ بْنِ حُسَيْنٍ، عَنْ عَمْرِو بْنِ عُثْمَانَ، عَنْ أُسَامَةَ بْنِ زَيْدٍ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ لاَ يَرِثُ الْمُسْلِمُ الْكَافِرَ وَلاَ الْكَافِرُ الْمُسْلِمَ ‏"‏ ‏.‏

Usoma ibn Zayd (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadiki, Paygʻambar ﷺ shunday dedilar: «Musulmon kofirga voris boʻlmaydi, kofir ham musulmonga voris boʻlmaydi».Усома ибн Зайд (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинадики, Пайғамбар ﷺ шундай дедилар: «Мусулмон кофирга ворис бўлмайди, кофир ҳам мусулмонга ворис бўлмайди».

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ حَنْبَلٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ، أَخْبَرَنَا مَعْمَرٌ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ عَلِيِّ بْنِ حُسَيْنٍ، عَنْ عَمْرِو بْنِ عُثْمَانَ، عَنْ أُسَامَةَ بْنِ زَيْدٍ، قَالَ قُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ أَيْنَ تَنْزِلُ غَدًا فِي حَجَّتِهِ ‏.‏ قَالَ ‏"‏ وَهَلْ تَرَكَ لَنَا عَقِيلٌ مَنْزِلاً ‏"‏ ‏.‏ ثُمَّ قَالَ ‏"‏ نَحْنُ نَازِلُونَ بِخَيْفِ بَنِي كِنَانَةَ حَيْثُ تَقَاسَمَتْ قُرَيْشٌ عَلَى الْكُفْرِ ‏"‏ ‏.‏ يَعْنِي الْمُحَصَّبَ وَذَاكَ أَنَّ بَنِي كِنَانَةَ حَالَفَتْ قُرَيْشًا عَلَى بَنِي هَاشِمٍ أَنْ لاَ يُنَاكِحُوهُمْ وَلاَ يُبَايِعُوهُمْ وَلاَ يُئْوُوهُمْ ‏.‏ قَالَ الزُّهْرِيُّ وَالْخَيْفُ الْوَادِي ‏.‏

Usoma ibn Zayd (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Men: «Ey Allohning Rasuli, ertaga qayerga tushasiz?», dedim. Bu (savol) u zotning Haj (safari) chogʻida boʻlgan edi. U zot: «Aqil bizga biron uy qoldirdimi?», dedilar. Soʻngra: «Biz Banu Kinona vodiysiga (Xayfiga) — Quraysh kufr ustida qasamyod qilgan joyga tushamiz», dedilar. Bu bilan al-Muhassabni nazarda tutdilar. Bunga sabab shuki, Banu Kinona Banu Hoshimga qarshi Quraysh bilan ittifoq tuzib, ular bilan na quda-andachilik qilmaslikka, na oldi-sotdi qilmaslikka, na ularga panoh bermaslikka ahdlashgan edilar. Az-Zuhriy aytdi: «al-Xayf» — vodiy demakdir.Усома ибн Зайд (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Мен: «Эй Аллоҳнинг Расули, эртага қаерга тушасиз?», дедим. Бу (савол) у зотнинг Ҳаж (сафари) чоғида бўлган эди. У зот: «Ақил бизга бирон уй қолдирдими?», дедилар. Сўнгра: «Биз Бану Кинона водийсига (Хайфига) — Қурайш куфр устида қасамёд қилган жойга тушамиз», дедилар. Бу билан ал-Муҳассабни назарда тутдилар. Бунга сабаб шуки, Бану Кинона Бану Ҳошимга қарши Қурайш билан иттифоқ тузиб, улар билан на қуда-андачилик қилмасликка, на олди-сотди қилмасликка, на уларга паноҳ бермасликка аҳдлашган эдилар. Аз-Зуҳрий айтди: «ал-Хайф» — водий демакдир.

حَدَّثَنَا مُوسَى بْنُ إِسْمَاعِيلَ، حَدَّثَنَا حَمَّادٌ، عَنْ حَبِيبٍ الْمُعَلِّمِ، عَنْ عَمْرِو بْنِ شُعَيْبٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ جَدِّهِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ لاَ يَتَوَارَثُ أَهْلُ مِلَّتَيْنِ شَتَّى ‏"‏ ‏.‏

Abdulloh ibn Amr ibn al-Os (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ shunday dedilar: «Bir-biridan farqli ikki din ahli oʻzaro voris boʻlmaydi».Абдуллоҳ ибн Амр ибн ал-Ос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ шундай дедилар: «Бир-биридан фарқли икки дин аҳли ўзаро ворис бўлмайди».

حَدَّثَنَا مُسَدَّدٌ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْوَارِثِ، عَنْ عَمْرِو بْنِ أَبِي حَكِيمٍ الْوَاسِطِيِّ، حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ بُرَيْدَةَ، أَنَّ أَخَوَيْنِ، اخْتَصَمَا إِلَى يَحْيَى بْنِ يَعْمَرَ يَهُودِيٌّ وَمُسْلِمٌ فَوَرَّثَ الْمُسْلِمَ مِنْهُمَا وَقَالَ حَدَّثَنِي أَبُو الأَسْوَدِ أَنَّ رَجُلاً حَدَّثَهُ أَنَّ مُعَاذًا حَدَّثَهُ قَالَ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏"‏ الإِسْلاَمُ يَزِيدُ وَلاَ يَنْقُصُ ‏"‏ ‏.‏ فَوَرَّثَ الْمُسْلِمَ ‏.‏

Abdulloh ibn Burayda (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadiki, ikki aka-uka — biri yahudiy, biri musulmon — Yahyo ibn Yaʼmarning huzurida daʼvolashdilar. U esa ulardan musulmonni voris qildi va aytdi: Menga Abul-Asvad rivoyat qilib aytdiki, bir kishi unga rivoyat qildi, unga esa Muoz (roziyallohu anhu) rivoyat qilib dedi: Men Rasululloh ﷺ shunday deganlarini eshitdim: «Islom ziyoda qiladi, kamaytirmaydi». Shunday qilib, u musulmonni voris qildi.Абдуллоҳ ибн Бурайда (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинадики, икки ака-ука — бири яҳудий, бири мусулмон — Яҳё ибн Яъмарнинг ҳузурида даъволашдилар. У эса улардан мусулмонни ворис қилди ва айтди: Менга Абул-Асвад ривоят қилиб айтдики, бир киши унга ривоят қилди, унга эса Муоз (розияллоҳу анҳу) ривоят қилиб деди: Мен Расулуллоҳ ﷺ шундай деганларини эшитдим: «Ислом зиёда қилади, камайтирмайди». Шундай қилиб, у мусулмонни ворис қилди.

حَدَّثَنَا مُسَدَّدٌ، حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ، عَنْ شُعْبَةَ، عَنْ عَمْرِو بْنِ أَبِي حَكِيمٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ بُرَيْدَةَ، عَنْ يَحْيَى بْنِ يَعْمَرَ، عَنْ أَبِي الأَسْوَدِ الدِّيلِيِّ، أَنَّ مُعَاذًا، أُتِيَ بِمِيرَاثِ يَهُودِيٍّ وَارِثُهُ مُسْلِمٌ بِمَعْنَاهُ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏.‏

Abu Aswad ad-Diyliy (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadiki, Muozga merosxoʻri musulmon boʻlgan bir yahudiyning merosi keltirildi. (Roviy hadisni) Paygʻambar ﷺdan shu maʼnoda rivoyat qildi.Абу Асwад ад-Дийлий (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинадики, Муозга меросхўри мусулмон бўлган бир яҳудийнинг мероси келтирилди. (Ровий ҳадисни) Пайғамбар ﷺдан шу маънода ривоят қилди.

حَدَّثَنَا حَجَّاجُ بْنُ أَبِي يَعْقُوبَ، حَدَّثَنَا مُوسَى بْنُ دَاوُدَ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ مُسْلِمٍ، عَنْ عَمْرِو بْنِ دِينَارٍ، عَنْ أَبِي الشَّعْثَاءِ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ قَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ كُلُّ قَسْمٍ قُسِمَ فِي الْجَاهِلِيَّةِ فَهُوَ عَلَى مَا قُسِمَ لَهُ وَكُلُّ قَسْمٍ أَدْرَكَهُ الإِسْلاَمُ فَهُوَ عَلَى قَسْمِ الإِسْلاَمِ ‏"‏ ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Paygʻambar ﷺ: «Johiliyat davrida boʻlingan har qanday taqsim oʻsha taqsim qilinganicha qoladi. Islom yetib kelgan har qanday taqsim esa Islom taqsimi boʻyicha boʻladi», dedilar.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Пайғамбар ﷺ: «Жоҳилият даврида бўлинган ҳар қандай тақсим ўша тақсим қилинганича қолади. Ислом етиб келган ҳар қандай тақсим эса Ислом тақсими бўйича бўлади», дедилар.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ بْنُ سَعِيدٍ، قَالَ قُرِئَ عَلَى مَالِكٍ وَأَنَا حَاضِرٌ، قَالَ مَالِكٌ عَرَضَ عَلَىَّ نَافِعٌ عَنِ ابْنِ عُمَرَ، أَنَّ عَائِشَةَ، رضى الله عنها أُمَّ الْمُؤْمِنِينَ أَرَادَتْ أَنْ تَشْتَرِيَ جَارِيَةً تَعْتِقُهَا فَقَالَ أَهْلُهَا نَبِيعُكِهَا عَلَى أَنَّ وَلاَءَهَا لَنَا ‏.‏ فَذَكَرَتْ عَائِشَةُ ذَاكَ لِرَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ ‏"‏ لاَ يَمْنَعُكِ ذَلِكَ فَإِنَّ الْوَلاَءَ لِمَنْ أَعْتَقَ ‏"‏ ‏.‏

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadiki, muʼminlarning onasi Oisha (roziyallohu anho) bir choʻrini sotib olib, uni ozod qilmoqchi boʻldi. Shunda uning egalari: «Sizga uni valosi bizniki boʻlishi sharti bilan sotamiz», deyishdi. Oisha buni Rasululloh ﷺga aytdi. U zot: «Bu seni toʻsmasin, chunki valo kim ozod qilgan boʻlsa, oʻshanikidir», dedilar.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинадики, муъминларнинг онаси Оиша (розияллоҳу анҳо) бир чўрини сотиб олиб, уни озод қилмоқчи бўлди. Шунда унинг эгалари: «Сизга уни валоси бизники бўлиши шарти билан сотамиз», дейишди. Оиша буни Расулуллоҳ ﷺга айтди. У зот: «Бу сени тўсмасин, чунки вало ким озод қилган бўлса, ўшаникидир», дедилар.

حَدَّثَنَا عُثْمَانُ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، حَدَّثَنَا وَكِيعُ بْنُ الْجَرَّاحِ، عَنْ سُفْيَانَ الثَّوْرِيِّ، عَنْ مَنْصُورٍ، عَنْ إِبْرَاهِيمَ، عَنِ الأَسْوَدِ، عَنْ عَائِشَةَ، قَالَتْ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ الْوَلاَءُ لِمَنْ أَعْطَى الثَّمَنَ وَوَلِيَ النِّعْمَةَ ‏"‏ ‏.‏

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Valo (qulning) bahosini bergan va unga (ozodlik bilan) neʼmat koʻrsatgan kishiga tegishlidir», dedilar.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Вало (қулнинг) баҳосини берган ва унга (озодлик билан) неъмат кўрсатган кишига тегишлидир», дедилар.

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عَمْرِو بْنِ أَبِي الْحَجَّاجِ أَبُو مَعْمَرٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْوَارِثِ، عَنْ حُسَيْنٍ الْمُعَلِّمِ، عَنْ عَمْرِو بْنِ شُعَيْبٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ جَدِّهِ، أَنَّ رِئَابَ بْنَ حُذَيْفَةَ، تَزَوَّجَ امْرَأَةً فَوَلَدَتْ لَهُ ثَلاَثَةَ غِلْمَةٍ فَمَاتَتْ أُمُّهُمْ فَوَرِثُوهَا رِبَاعَهَا وَوَلاَءَ مَوَالِيهَا وَكَانَ عَمْرُو بْنُ الْعَاصِ عَصَبَةَ بَنِيهَا فَأَخْرَجَهُمْ إِلَى الشَّامِ فَمَاتُوا فَقَدِمَ عَمْرُو بْنُ الْعَاصِ وَمَاتَ مَوْلًى لَهَا وَتَرَكَ مَالاً لَهُ فَخَاصَمَهُ إِخْوَتُهَا إِلَى عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ فَقَالَ عُمَرُ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ مَا أَحْرَزَ الْوَلَدُ أَوِ الْوَالِدُ فَهُوَ لِعَصَبَتِهِ مَنْ كَانَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ فَكَتَبَ لَهُ كِتَابًا فِيهِ شَهَادَةُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ عَوْفٍ وَزَيْدِ بْنِ ثَابِتٍ وَرَجُلٍ آخَرَ فَلَمَّا اسْتُخْلِفَ عَبْدُ الْمَلِكِ اخْتَصَمُوا إِلَى هِشَامِ بْنِ إِسْمَاعِيلَ أَوْ إِلَى إِسْمَاعِيلَ بْنِ هِشَامٍ فَرَفَعَهُمْ إِلَى عَبْدِ الْمَلِكِ فَقَالَ هَذَا مِنَ الْقَضَاءِ الَّذِي مَا كُنْتُ أَرَاهُ ‏.‏ قَالَ فَقَضَى لَنَا بِكِتَابِ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ فَنَحْنُ فِيهِ إِلَى السَّاعَةِ ‏.‏

Amr ibn Shuʼaybdan, u otasidan, u bobosidan rivoyat qilishicha, Riob ibn Huzayfa bir ayolga uylangan va undan unga uchta oʻgʻil bola tugʻilgan edi. Soʻng onalari vafot etdi, ular onasidan uning uy-joylarini va ozod qilgan qullarining valosini meros qilib oldilar. Amr ibn al-Os (roziyallohu anhu) esa uning oʻgʻillarining asabasi (otalik tomonidan qarindoshi) edi. U ularni Shomga olib chiqdi va ular oʻsha yerda vafot etdilar. Soʻng Amr ibn al-Os (qaytib) keldi. (Bu orada) ayolning ozod qilgan bir quli vafot etib, ortidan mol qoldirdi. Ayolning aka-ukalari Amr ibn al-Os bilan daʼvolashib, ishni Umar ibn al-Xattob (roziyallohu anhu)ning huzuriga olib bordilar. Umar: «Rasululloh ﷺ: ‹Bola yoki ota nimani egallagan boʻlsa, u kim boʻlishidan qatʼi nazar oʻzining asabasiniki boʻladi›, deganlar», dedi. (Roviy) aytdi: Soʻng (Umar) unga (Amrga) bir hujjat yozib berdi, unda Abdurrahmon ibn Avf, Zayd ibn Sobit va yana bir kishining guvohligi bor edi. Abdulmalik xalifa qilinganida, ular (yana) Hishom ibn Ismoil yoki Ismoil ibn Hishomning huzurida daʼvolashdilar, u esa ularni Abdulmalikning huzuriga yoʻlladi. (Abdulmalik): «Bu shunday hukmki, men uni (toʻgʻri deb) koʻrar edim», dedi. (Roviy) aytdi: Soʻng u biz uchun Umar ibn al-Xattobning hujjati boʻyicha hukm chiqardi va biz shu kungacha shu (hukm) boʻyichamiz.Амр ибн Шуъайбдан, у отасидан, у бобосидан ривоят қилишича, Риоб ибн Ҳузайфа бир аёлга уйланган ва ундан унга учта ўғил бола туғилган эди. Сўнг оналари вафот этди, улар онасидан унинг уй-жойларини ва озод қилган қулларининг валосини мерос қилиб олдилар. Амр ибн ал-Ос (розияллоҳу анҳу) эса унинг ўғилларининг асабаси (оталик томонидан қариндоши) эди. У уларни Шомга олиб чиқди ва улар ўша ерда вафот этдилар. Сўнг Амр ибн ал-Ос (қайтиб) келди. (Бу орада) аёлнинг озод қилган бир қули вафот этиб, ортидан мол қолдирди. Аёлнинг ака-укалари Амр ибн ал-Ос билан даъволашиб, ишни Умар ибн ал-Хаттоб (розияллоҳу анҳу)нинг ҳузурига олиб бордилар. Умар: «Расулуллоҳ ﷺ: ‹Бола ёки ота нимани эгаллаган бўлса, у ким бўлишидан қатъи назар ўзининг асабасиники бўлади›, деганлар», деди. (Ровий) айтди: Сўнг (Умар) унга (Амрга) бир ҳужжат ёзиб берди, унда Абдурраҳмон ибн Авф, Зайд ибн Собит ва яна бир кишининг гувоҳлиги бор эди. Абдулмалик халифа қилинганида, улар (яна) Ҳишом ибн Исмоил ёки Исмоил ибн Ҳишомнинг ҳузурида даъволашдилар, у эса уларни Абдулмаликнинг ҳузурига йўллади. (Абдулмалик): «Бу шундай ҳукмки, мен уни (тўғри деб) кўрар эдим», деди. (Ровий) айтди: Сўнг у биз учун Умар ибн ал-Хаттобнинг ҳужжати бўйича ҳукм чиқарди ва биз шу кунгача шу (ҳукм) бўйичамиз.

حَدَّثَنَا يَزِيدُ بْنُ خَالِدِ بْنِ مَوْهَبٍ الرَّمْلِيُّ، وَهِشَامُ بْنُ عَمَّارٍ، قَالاَ حَدَّثَنَا يَحْيَى، - قَالَ أَبُو دَاوُدَ وَهُوَ ابْنُ حَمْزَةَ - عَنْ عَبْدِ الْعَزِيزِ بْنِ عُمَرَ، قَالَ سَمِعْتُ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ مَوْهَبٍ، يُحَدِّثُ عُمَرَ بْنَ عَبْدِ الْعَزِيزِ عَنْ قَبِيصَةَ بْنِ ذُؤَيْبٍ، - قَالَ هِشَامٌ عَنْ تَمِيمٍ الدَّارِيِّ، أَنَّهُ قَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ ‏.‏ وَقَالَ يَزِيدُ - إِنَّ تَمِيمًا قَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ مَا السُّنَّةُ فِي الرَّجُلِ يُسْلِمُ عَلَى يَدَىِ الرَّجُلِ مِنَ الْمُسْلِمِينَ قَالَ ‏"‏ هُوَ أَوْلَى النَّاسِ بِمَحْيَاهُ وَمَمَاتِهِ ‏"‏ ‏.‏

Tamim ad-Doriy (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, u: «Ey Rasululloh, musulmonlardan bir kishining qoʻlida Islomni qabul qilgan kishi haqida sunnat qanday?» deb soʻradi. U zot: «U (kishining hayotida ham, oʻlimida ham) odamlarning unga eng yaqinidir», dedilar.Тамим ад-Дорий (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, у: «Эй Расулуллоҳ, мусулмонлардан бир кишининг қўлида Исломни қабул қилган киши ҳақида суннат қандай?» деб сўради. У зот: «У (кишининг ҳаётида ҳам, ўлимида ҳам) одамларнинг унга энг яқинидир», дедилар.

حَدَّثَنَا حَفْصُ بْنُ عُمَرَ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ دِينَارٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، رضى الله عنهما قَالَ نَهَى رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَنْ بَيْعِ الْوَلاَءِ وَعَنْ هِبَتِهِ ‏.‏

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ valoni sotishdan va uni hadya qilishdan qaytardilar.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ валони сотишдан ва уни ҳадя қилишдан қайтардилар.

حَدَّثَنَا حُسَيْنُ بْنُ مُعَاذٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الأَعْلَى، حَدَّثَنَا مُحَمَّدٌ، - يَعْنِي ابْنَ إِسْحَاقَ - عَنْ يَزِيدَ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ قُسَيْطٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ إِذَا اسْتَهَلَّ الْمَوْلُودُ وُرِّثَ ‏"‏ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Paygʻambar ﷺ: «Chaqaloq tovush chiqarib yigʻlasa (soʻng vafot etsa), unga meros qilinadi», dedilar.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Пайғамбар ﷺ: «Чақалоқ товуш чиқариб йиғласа (сўнг вафот этса), унга мерос қилинади», дедилар.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ ثَابِتٍ، حَدَّثَنِي عَلِيُّ بْنُ حُسَيْنٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ يَزِيدَ النَّحْوِيِّ، عَنْ عِكْرِمَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، رضى الله عنهما قَالَ ‏{‏ وَالَّذِينَ عَقَدَتْ أَيْمَانُكُمْ فَآتُوهُمْ نَصِيبَهُمْ ‏}‏ كَانَ الرَّجُلُ يُحَالِفُ الرَّجُلَ لَيْسَ بَيْنَهُمَا نَسَبٌ فَيَرِثُ أَحَدُهُمَا الآخَرَ فَنَسَخَ ذَلِكَ الأَنْفَالُ فَقَالَ تَعَالَى ‏{‏ وَأُولُو الأَرْحَامِ بَعْضُهُمْ أَوْلَى بِبَعْضٍ ‏}‏ ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo) {Qasamlaringiz bogʻlagan kishilarga ham ularning nasibasini beringlar} (oyati haqida) aytdiki: Kishi oʻzi bilan oʻrtasida nasab boʻlmagan bir kishi bilan ittifoq (hilf) tuzar va ulardan biri ikkinchisiga meros boʻlar edi. Soʻng Anfol (surasi) buni bekor qildi va Alloh taolo: {Qarindoshlar bir-birlariga (meros olishda) bir-birlaridan haqliroqdirlar} dedi.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо) {Қасамларингиз боғлаган кишиларга ҳам уларнинг насибасини беринглар} (ояти ҳақида) айтдики: Киши ўзи билан ўртасида насаб бўлмаган бир киши билан иттифоқ (ҳилф) тузар ва улардан бири иккинчисига мерос бўлар эди. Сўнг Анфол (сураси) буни бекор қилди ва Аллоҳ таоло: {Қариндошлар бир-бирларига (мерос олишда) бир-бирларидан ҳақлироқдирлар} деди.

حَدَّثَنَا هَارُونُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، حَدَّثَنَا أَبُو أُسَامَةَ، حَدَّثَنِي إِدْرِيسُ بْنُ يَزِيدَ، حَدَّثَنَا طَلْحَةُ بْنُ مُصَرِّفٍ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، فِي قَوْلِهِ ‏{‏ وَالَّذِينَ عَقَدَتْ أَيْمَانُكُمْ فَآتُوهُمْ نَصِيبَهُمْ ‏}‏ قَالَ كَانَ الْمُهَاجِرُونَ حِينَ قَدِمُوا الْمَدِينَةَ تُوَرِّثُ الأَنْصَارَ دُونَ ذَوِي رَحِمِهِ لِلأُخُوَّةِ الَّتِي آخَى رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بَيْنَهُمْ فَلَمَّا نَزَلَتْ هَذِهِ الآيَةُ ‏{‏ وَلِكُلٍّ جَعَلْنَا مَوَالِيَ مِمَّا تَرَكَ ‏}‏ قَالَ نَسَخَتْهَا ‏{‏ وَالَّذِينَ عَقَدَتْ أَيْمَانُكُمْ فَآتُوهُمْ نَصِيبَهُمْ ‏}‏ مِنَ النُّصْرَةِ وَالنَّصِيحَةِ وَالرِّفَادَةِ وَيُوصِي لَهُ وَقَدْ ذَهَبَ الْمِيرَاثُ ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan {Qasamlaringiz bogʻlagan kishilarga ham ularning nasibasini beringlar} (oyati haqidagi) soʻzida rivoyat qilinadiki, u aytdi: Muhojirlar Madinaga kelganlarida, Rasululloh ﷺ ular oʻrtasida tuzgan birodarlik (uxuvvat) sababli, ansoriylarga oʻzlarining qarindoshlarini qoʻyib, (ansoriy) meros olardi. Soʻng {Ota-ona va qarindoshlar qoldirgan narsadan har biri uchun vorislar tayinladik} oyati nozil boʻlgach, (Ibn Abbos): U {Qasamlaringiz bogʻlagan kishilarga ham ularning nasibasini beringlar} (oyatini) — yordam, nasihat va koʻmakdan (boʻlgan nasibani) bekor qildi, (endi) unga vasiyat qilinadi, meros esa ketgan (bekor boʻlgan) edi, dedi.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан {Қасамларингиз боғлаган кишиларга ҳам уларнинг насибасини беринглар} (ояти ҳақидаги) сўзида ривоят қилинадики, у айтди: Муҳожирлар Мадинага келганларида, Расулуллоҳ ﷺ улар ўртасида тузган биродарлик (ухувват) сабабли, ансорийларга ўзларининг қариндошларини қўйиб, (ансорий) мерос оларди. Сўнг {Ота-она ва қариндошлар қолдирган нарсадан ҳар бири учун ворислар тайинладик} ояти нозил бўлгач, (Ибн Аббос): У {Қасамларингиз боғлаган кишиларга ҳам уларнинг насибасини беринглар} (оятини) — ёрдам, насиҳат ва кўмакдан (бўлган насибани) бекор қилди, (энди) унга васият қилинади, мерос эса кетган (бекор бўлган) эди, деди.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ حَنْبَلٍ، وَعَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ يَحْيَى الْمَعْنَى، - قَالَ أَحْمَدُ - حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ سَلَمَةَ، عَنِ ابْنِ إِسْحَاقَ، عَنْ دَاوُدَ بْنِ الْحُصَيْنِ، قَالَ كُنْتُ أَقْرَأُ عَلَى أُمِّ سَعْدٍ بِنْتِ الرَّبِيعِ وَكَانَتْ يَتِيمَةً فِي حِجْرِ أَبِي بَكْرٍ فَقَرَأْتُ ‏{‏ وَالَّذِينَ عَقَدَتْ أَيْمَانُكُمْ ‏}‏ فَقَالَتْ لاَ تَقْرَأْ ‏{‏ وَالَّذِينَ عَاقَدَتْ أَيْمَانُكُمْ ‏}‏ وَلَكِنْ ‏{‏ وَالَّذِينَ عَقَدَتْ أَيْمَانُكُمْ ‏}‏ إِنَّمَا نَزَلَتْ فِي أَبِي بَكْرٍ وَابْنِهِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ حِينَ أَبَى الإِسْلاَمَ فَحَلَفَ أَبُو بَكْرٍ أَلاَّ يُوَرِّثَهُ فَلَمَّا أَسْلَمَ أَمَرَ اللَّهُ تَعَالَى نَبِيَّهُ عَلَيْهِ السَّلاَمُ أَنْ يُؤْتِيَهُ نَصِيبَهُ ‏.‏ زَادَ عَبْدُ الْعَزِيزِ فَمَا أَسْلَمَ حَتَّى حُمِلَ عَلَى الإِسْلاَمِ بِالسَّيْفِ ‏.‏ قَالَ أَبُو دَاوُدَ مَنْ قَالَ ‏{‏ عَقَدَتْ ‏}‏ جَعَلَهُ حِلْفًا وَمَنْ قَالَ ‏{‏ عَاقَدَتْ ‏}‏ جَعَلَهُ حَالِفًا وَالصَّوَابُ حَدِيثُ طَلْحَةَ ‏{‏ عَاقَدَتْ ‏}‏ ‏.‏

Dovud ibn al-Husayn (rahimahulloh) aytadi: Men Abu Bakr (roziyallohu anhu)ning qaramogʻida yetim boʻlgan Ummu Saʼd binti ar-Rabiʼga (Qurʼon) oʻqib berar edim. (Bir kuni) men {Qasamlaringiz bogʻlagan (aqadat) kishilar} (oyatini) oʻqidim. Shunda u: «{Qasamlaringiz ahdlashgan (oqadat) kishilar} deb oʻqima, balki {Qasamlaringiz bogʻlagan (aqadat) kishilar} deb (oʻqi). Bu (oyat) faqat Abu Bakr va uning oʻgʻli Abdurrahmon haqida, u Islomdan bosh tortganida nozil boʻlgan. Shunda Abu Bakr unga meros bermaslikka qasam ichgan edi. U Islomni qabul qilgach, Alloh taolo oʻz Paygʻambari (alayhissalom)ga unga nasibasini berishni amr qildi», dedi. Abdulaziz (oʻz rivoyatida): «U qilich bilan Islomga majbur qilingunicha Islomni qabul qilmadi», deb (soʻz) qoʻshdi. Abu Dovud aytadi: Kim {aqadat} desa, uni hilf (ittifoq) deb (taʼvil qilgan) boʻladi, kim {oqadat} desa, uni hālif (ittifoqchi) deb (taʼvil qilgan) boʻladi. Toʻgʻrisi esa Talhaning hadisi — {oqadat}dir.Довуд ибн ал-Ҳусайн (раҳимаҳуллоҳ) айтади: Мен Абу Бакр (розияллоҳу анҳу)нинг қарамоғида етим бўлган Умму Саъд бинти ар-Рабиъга (Қуръон) ўқиб берар эдим. (Бир куни) мен {Қасамларингиз боғлаган (ақадат) кишилар} (оятини) ўқидим. Шунда у: «{Қасамларингиз аҳдлашган (оқадат) кишилар} деб ўқима, балки {Қасамларингиз боғлаган (ақадат) кишилар} деб (ўқи). Бу (оят) фақат Абу Бакр ва унинг ўғли Абдурраҳмон ҳақида, у Исломдан бош тортганида нозил бўлган. Шунда Абу Бакр унга мерос бермасликка қасам ичган эди. У Исломни қабул қилгач, Аллоҳ таоло ўз Пайғамбари (алайҳиссалом)га унга насибасини беришни амр қилди», деди. Абдулазиз (ўз ривоятида): «У қилич билан Исломга мажбур қилингунича Исломни қабул қилмади», деб (сўз) қўшди. Абу Довуд айтади: Ким {ақадат} деса, уни ҳилф (иттифоқ) деб (таъвил қилган) бўлади, ким {оқадат} деса, уни ҳāлиф (иттифоқчи) деб (таъвил қилган) бўлади. Тўғриси эса Талҳанинг ҳадиси — {оқадат}дир.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدٍ، حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ حُسَيْنٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ يَزِيدَ النَّحْوِيِّ، عَنْ عِكْرِمَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، وَالَّذِينَ، آمَنُوا وَهَاجَرُوا وَالَّذِينَ آمَنُوا وَلَمْ يُهَاجِرُوا فَكَانَ الأَعْرَابِيُّ لاَ يَرِثُ الْمُهَاجِرَ وَلاَ يَرِثُهُ الْمُهَاجِرُ فَنَسَخَتْهَا فَقَالَ ‏{‏ وَأُولُو الأَرْحَامِ بَعْضُهُمْ أَوْلَى بِبَعْضٍ ‏}‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan {Iymon keltirib hijrat qilganlar va iymon keltirib, ammo hijrat qilmaganlar} (oyati haqida) rivoyat qilinadiki: Aʼrobiy (badaviy) muhojirdan meros olmas va muhojir ham undan meros olmas edi. Soʻng uni {Qarindoshlar bir-birlariga (meros olishda) bir-birlaridan haqliroqdirlar} (oyati) bekor qildi.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан {Иймон келтириб ҳижрат қилганлар ва иймон келтириб, аммо ҳижрат қилмаганлар} (ояти ҳақида) ривоят қилинадики: Аъробий (бадавий) муҳожирдан мерос олмас ва муҳожир ҳам ундан мерос олмас эди. Сўнг уни {Қариндошлар бир-бирларига (мерос олишда) бир-бирларидан ҳақлироқдирлар} (ояти) бекор қилди.

حَدَّثَنَا عُثْمَانُ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بِشْرٍ، وَابْنُ، نُمَيْرٍ وَأَبُو أُسَامَةَ عَنْ زَكَرِيَّا، عَنْ سَعْدِ بْنِ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ جُبَيْرِ بْنِ مُطْعِمٍ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ لاَ حِلْفَ فِي الإِسْلاَمِ وَأَيُّمَا حِلْفٍ كَانَ فِي الْجَاهِلِيَّةِ لَمْ يَزِدْهُ الإِسْلاَمُ إِلاَّ شِدَّةً ‏"‏ ‏.‏

Jubayr ibn Mutʼim (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Islomda hilf (ittifoq) yoʻq. Johiliyatda boʻlgan har qanday hilfni esa Islom faqat mustahkamroq qildi», dedilar.Жубайр ибн Мутъим (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Исломда ҳилф (иттифоқ) йўқ. Жоҳилиятда бўлган ҳар қандай ҳилфни эса Ислом фақат мустаҳкамроқ қилди», дедилар.

حَدَّثَنَا مُسَدَّدٌ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ عَاصِمٍ الأَحْوَلِ، قَالَ سَمِعْتُ أَنَسَ بْنَ مَالِكٍ، يَقُولُ حَالَفَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بَيْنَ الْمُهَاجِرِينَ وَالأَنْصَارِ فِي دَارِنَا ‏.‏ فَقِيلَ لَهُ أَلَيْسَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ لاَ حِلْفَ فِي الإِسْلاَمِ ‏"‏ ‏.‏ فَقَالَ حَالَفَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بَيْنَ الْمُهَاجِرِينَ وَالأَنْصَارِ فِي دَارِنَا ‏.‏ مَرَّتَيْنِ أَوْ ثَلاَثًا

Anas ibn Molik (roziyallohu anhu) aytdi: Rasululloh ﷺ bizning uyimizda muhojirlar bilan ansoriylar oʻrtasida ittifoq (hilf) tuzdilar. Unga: «Rasululloh ﷺ: ‹Islomda hilf yoʻq›, demaganmidilar?» deyildi. Shunda u: «Rasululloh ﷺ bizning uyimizda muhojirlar bilan ansoriylar oʻrtasida ittifoq tuzdilar», dedi. (Buni) ikki yoki uch marta (takrorladi).Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу) айтди: Расулуллоҳ ﷺ бизнинг уйимизда муҳожирлар билан ансорийлар ўртасида иттифоқ (ҳилф) туздилар. Унга: «Расулуллоҳ ﷺ: ‹Исломда ҳилф йўқ›, демаганмидилар?» дейилди. Шунда у: «Расулуллоҳ ﷺ бизнинг уйимизда муҳожирлар билан ансорийлар ўртасида иттифоқ туздилар», деди. (Буни) икки ёки уч марта (такрорлади).

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ صَالِحٍ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ سَعِيدٍ، قَالَ كَانَ عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ يَقُولُ الدِّيَةُ لِلْعَاقِلَةِ وَلاَ تَرِثُ الْمَرْأَةُ مِنْ دِيَةِ زَوْجِهَا شَيْئًا حَتَّى قَالَ لَهُ الضَّحَّاكُ بْنُ سُفْيَانَ كَتَبَ إِلَىَّ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَنْ أُوَرِّثَ امْرَأَةَ أَشْيَمَ الضِّبَابِيِّ مِنْ دِيَةِ زَوْجِهَا ‏.‏ فَرَجَعَ عُمَرُ ‏.‏ قَالَ أَحْمَدُ بْنُ صَالِحٍ حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ بِهَذَا الْحَدِيثِ عَنْ مَعْمَرٍ عَنِ الزُّهْرِيِّ عَنْ سَعِيدٍ وَقَالَ فِيهِ وَكَانَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم اسْتَعْمَلَهُ عَلَى الأَعْرَابِ ‏.‏

Umar ibn al-Xattob (roziyallohu anhu): «Diyat oqilaga (qotilning qarindoshlariga) tegishlidir, ayol kishi erining diyatidan hech narsa meros olmaydi», deb aytar edi. To Zahhok ibn Sufyon unga: «Rasululloh ﷺ menga, Ashyam az-Zibobiyning xotinini erining diyatidan meros oldirishimni yozib yuborgan edilar», deb aytguniga qadar (shunday der edi). Shunda Umar oʻz fikridan qaytdi. Ahmad ibn Solih dedi: Bizga Abdurrazzoq bu hadisni Maʼmardan, u az-Zuhriydan, u Saiddan rivoyat qildi va unda: «Nabiy ﷺ uni aʼrobiylar (sahroyi arablar) ustiga voliy qilib tayinlagan edilar», dedi.Умар ибн ал-Хаттоб (розияллоҳу анҳу): «Дият оқилага (қотилнинг қариндошларига) тегишлидир, аёл киши эрининг диятидан ҳеч нарса мерос олмайди», деб айтар эди. То Заҳҳок ибн Суфён унга: «Расулуллоҳ ﷺ менга, Ашям аз-Зибобийнинг хотинини эрининг диятидан мерос олдиришимни ёзиб юборган эдилар», деб айтгунига қадар (шундай дер эди). Шунда Умар ўз фикридан қайтди. Аҳмад ибн Солиҳ деди: Бизга Абдурраззоқ бу ҳадисни Маъмардан, у аз-Зуҳрийдан, у Саиддан ривоят қилди ва унда: «Набий ﷺ уни аъробийлар (саҳройи араблар) устига волий қилиб тайинлаган эдилар», деди.