حَدَّثَنَا مُسَدَّدُ بْنُ مُسَرْهَدٍ، حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ، حَدَّثَنِي نَافِعٌ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ، - يَعْنِي ابْنَ عُمَرَ - عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ مَا حَقُّ امْرِئٍ مُسْلِمٍ لَهُ شَىْءٌ يُوصِي فِيهِ يَبِيتُ لَيْلَتَيْنِ إِلاَّ وَوَصِيَّتُهُ مَكْتُوبَةٌ عِنْدَهُ ‏"‏ ‏.‏

Abdulloh ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadiki, Rasululloh ﷺ shunday dedilar: «Vasiyat qiladigan biror narsasi boʻlgan musulmon kishining vasiyati yozilgan holda yonida turmasdan ikki kecha tunashga haqqi yoʻqdir».Абдуллоҳ ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинадики, Расулуллоҳ ﷺ шундай дедилар: «Васият қиладиган бирор нарсаси бўлган мусулмон кишининг васияти ёзилган ҳолда ёнида турмасдан икки кеча тунашга ҳаққи йўқдир».

حَدَّثَنَا مُسَدَّدٌ، وَمُحَمَّدُ بْنُ الْعَلاَءِ، قَالاَ حَدَّثَنَا أَبُو مُعَاوِيَةَ، عَنِ الأَعْمَشِ، عَنْ أَبِي وَائِلٍ، عَنْ مَسْرُوقٍ، عَنْ عَائِشَةَ، قَالَتْ مَا تَرَكَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم دِينَارًا وَلاَ دِرْهَمًا وَلاَ بَعِيرًا وَلاَ شَاةً وَلاَ أَوْصَى بِشَىْءٍ ‏.‏

Oisha (roziyallohu anho) aytadilar: Rasululloh ﷺ na bir dinor, na bir dirham, na bir tuya, na bir qoʻy qoldirdilar va hech narsa haqida vasiyat ham qilmadilar.Оиша (розияллоҳу анҳо) айтадилар: Расулуллоҳ ﷺ на бир динор, на бир дирҳам, на бир туя, на бир қўй қолдирдилар ва ҳеч нарса ҳақида васият ҳам қилмадилар.

حَدَّثَنَا عُثْمَانُ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، وَابْنُ أَبِي خَلَفٍ، قَالاَ حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ عَامِرِ بْنِ سَعْدٍ، عَنْ أَبِيهِ، قَالَ مَرِضَ مَرَضًا - قَالَ ابْنُ أَبِي خَلَفٍ - بِمَكَّةَ - ثُمَّ اتَّفَقَا - أَشْفَى فِيهِ فَعَادَهُ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنَّ لِي مَالاً كَثِيرًا وَلَيْسَ يَرِثُنِي إِلاَّ ابْنَتِي أَفَأَتَصَدَّقُ بِالثُّلُثَيْنِ قَالَ ‏"‏ لاَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ فَبِالشَّطْرِ قَالَ ‏"‏ لاَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ فَبِالثُّلُثِ قَالَ ‏"‏ الثُّلُثُ وَالثُّلُثُ كَثِيرٌ إِنَّكَ أَنْ تَتْرُكَ وَرَثَتَكَ أَغْنِيَاءَ خَيْرٌ مِنْ أَنْ تَدَعَهُمْ عَالَةً يَتَكَفَّفُونَ النَّاسَ وَإِنَّكَ لَنْ تُنْفِقَ نَفَقَةً إِلاَّ أُجِرْتَ بِهَا حَتَّى اللُّقْمَةَ تَرْفَعُهَا إِلَى فِي امْرَأَتِكَ ‏"‏ ‏.‏ قُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ أَتَخَلَّفُ عَنْ هِجْرَتِي قَالَ ‏"‏ إِنَّكَ إِنْ تُخَلَّفْ بَعْدِي فَتَعْمَلْ عَمَلاً صَالِحًا تُرِيدُ بِهِ وَجْهَ اللَّهِ لاَ تَزْدَادُ بِهِ إِلاَّ رِفْعَةً وَدَرَجَةً لَعَلَّكَ أَنْ تُخَلَّفَ حَتَّى يَنْتَفِعَ بِكَ أَقْوَامٌ وَيُضَرَّ بِكَ آخَرُونَ ‏"‏ ‏.‏ ثُمَّ قَالَ ‏"‏ اللَّهُمَّ أَمْضِ لأَصْحَابِي هِجْرَتَهُمْ وَلاَ تَرُدَّهُمْ عَلَى أَعْقَابِهِمْ لَكِنِ الْبَائِسُ سَعْدُ ابْنُ خَوْلَةَ يَرْثِي لَهُ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَنْ مَاتَ بِمَكَّةَ ‏"‏ ‏.‏

Omir ibn Saʼd otasi Saʼd ibn Abu Vaqqos (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilib aytadi: U (Saʼd) Makkada shunday bir kasal boʻldiki, oʻlimga yaqinlashdi. Rasululloh ﷺ uni borib koʻrdilar. Shunda u: «Yo Rasululloh, mening koʻp molim bor, qizimdan boshqa vorisim ham yoʻq. (Molimning) uchdan ikkisini sadaqa qilaymi?» dedi. U zot: «Yoʻq», dedilar. U: «Yarmini-chi?» dedi. U zot: «Yoʻq», dedilar. U: «Uchdan birini-chi?» dedi. U zot: «Uchdan biri, hatto uchdan biri ham koʻpdir. Albatta, vorislaringni boy qoldirib ketsang, ularni odamlarga qoʻl ochib yuradigan muhtoj holda qoldirishingdan koʻra yaxshiroqdir. Sen Allohning yuzini istab qilgan har bir xarajatingga, hatto xotiningning ogʻziga koʻtargan bir luqmangga ham ajr olasan», dedilar. Men: «Yo Rasululloh, hijratimdan ortda qolamanmi?» dedim. U zot: «Sen mendan keyin ortda qolib, Allohning yuzini istab solih amal qilsang, bu bilan martabang va darajang yanada ortadi, xolos. Shoyad sen ortda qolarsanu, baʼzi qavmlar sendan manfaat topar, boshqalar esa sendan zarar koʻrar», dedilar. Soʻng: «Allohim, ashobimning hijratini toʻla qilgin va ularni ortlariga qaytarmagin. Lekin baxtsiz Saʼd ibn Xavla...», dedilar. Rasululloh ﷺ uning Makkada vafot etganiga achindilar.Омир ибн Саъд отаси Саъд ибн Абу Ваққос (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилиб айтади: У (Саъд) Маккада шундай бир касал бўлдики, ўлимга яқинлашди. Расулуллоҳ ﷺ уни бориб кўрдилар. Шунда у: «Ё Расулуллоҳ, менинг кўп молим бор, қизимдан бошқа ворисим ҳам йўқ. (Молимнинг) учдан иккисини садақа қилайми?» деди. У зот: «Йўқ», дедилар. У: «Ярмини-чи?» деди. У зот: «Йўқ», дедилар. У: «Учдан бирини-чи?» деди. У зот: «Учдан бири, ҳатто учдан бири ҳам кўпдир. Албатта, ворисларингни бой қолдириб кетсанг, уларни одамларга қўл очиб юрадиган муҳтож ҳолда қолдиришингдан кўра яхшироқдир. Сен Аллоҳнинг юзини истаб қилган ҳар бир харажатингга, ҳатто хотинингнинг оғзига кўтарган бир луқмангга ҳам ажр оласан», дедилар. Мен: «Ё Расулуллоҳ, ҳижратимдан ортда қоламанми?» дедим. У зот: «Сен мендан кейин ортда қолиб, Аллоҳнинг юзини истаб солиҳ амал қилсанг, бу билан мартабанг ва даражанг янада ортади, холос. Шояд сен ортда қоларсану, баъзи қавмлар сендан манфаат топар, бошқалар эса сендан зарар кўрар», дедилар. Сўнг: «Аллоҳим, ашобимнинг ҳижратини тўла қилгин ва уларни ортларига қайтармагин. Лекин бахтсиз Саъд ибн Хавла...», дедилар. Расулуллоҳ ﷺ унинг Маккада вафот этганига ачиндилар.

حَدَّثَنَا مُسَدَّدٌ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْوَاحِدِ بْنُ زِيَادٍ، حَدَّثَنَا عُمَارَةُ بْنُ الْقَعْقَاعِ، عَنْ أَبِي زُرْعَةَ بْنِ عَمْرِو بْنِ جَرِيرٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَجُلٌ لِلنَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم يَا رَسُولَ اللَّهِ أَىُّ الصَّدَقَةِ أَفْضَلُ قَالَ ‏"‏ أَنْ تَصَدَّقَ وَأَنْتَ صَحِيحٌ حَرِيصٌ تَأْمُلُ الْبَقَاءَ وَتَخْشَى الْفَقْرَ وَلاَ تُمْهِلْ حَتَّى إِذَا بَلَغَتِ الْحُلْقُومَ قُلْتَ لِفُلاَنٍ كَذَا وَلِفُلاَنٍ كَذَا وَقَدْ كَانَ لِفُلاَنٍ ‏"‏ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu) aytadilar: Bir kishi Nabiy ﷺga: «Yo Rasululloh, qaysi sadaqa afzalroq?» dedi. U zot: «Sogʻ-salomat, mol-dunyoga haris, (uzoq) yashashni umid qilib, kambagʻallikdan qoʻrqib turgan holatingda sadaqa qilishingdir. (Jon) boʻgʻzingga yetganida: ‹Falonchiga buncha, falonchiga buncha›, deguningga qadar (sadaqani) kechiktirma, axir u (mol) allaqachon falonchiniki boʻlib boʻlgandir», dedilar.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу) айтадилар: Бир киши Набий ﷺга: «Ё Расулуллоҳ, қайси садақа афзалроқ?» деди. У зот: «Соғ-саломат, мол-дунёга ҳарис, (узоқ) яшашни умид қилиб, камбағалликдан қўрқиб турган ҳолатингда садақа қилишингдир. (Жон) бўғзингга етганида: ‹Фалончига бунча, фалончига бунча›, дегунингга қадар (садақани) кечиктирма, ахир у (мол) аллақачон фалончиники бўлиб бўлгандир», дедилар.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ صَالِحٍ، حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي فُدَيْكٍ، أَخْبَرَنِي ابْنُ أَبِي ذِئْبٍ، عَنْ شُرَحْبِيلَ، عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ لأَنْ يَتَصَدَّقَ الْمَرْءُ فِي حَيَاتِهِ بِدِرْهَمٍ خَيْرٌ لَهُ مِنْ أَنْ يَتَصَدَّقَ بِمِائَةٍ عِنْدَ مَوْتِهِ ‏"‏ ‏.‏

Abu Said al-Xudriy (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Rasululloh ﷺ shunday dedilar: «Kishining hayotligida bir dirham sadaqa qilishi, oʻlimi paytida yuz (dirham) sadaqa qilishidan oʻzi uchun yaxshiroqdir».Абу Саид ал-Худрий (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Расулуллоҳ ﷺ шундай дедилар: «Кишининг ҳаётлигида бир дирҳам садақа қилиши, ўлими пайтида юз (дирҳам) садақа қилишидан ўзи учун яхшироқдир».

حَدَّثَنَا عَبْدَةُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ الصَّمَدِ، حَدَّثَنَا نَصْرُ بْنُ عَلِيٍّ الْحُدَّانِيُّ، حَدَّثَنَا الأَشْعَثُ بْنُ جَابِرٍ، حَدَّثَنِي شَهْرُ بْنُ حَوْشَبٍ، أَنَّ أَبَا هُرَيْرَةَ، حَدَّثَهُ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ إِنَّ الرَّجُلَ لَيَعْمَلُ وَالْمَرْأَةَ بِطَاعَةِ اللَّهِ سِتِّينَ سَنَةً ثُمَّ يَحْضُرُهُمَا الْمَوْتُ فَيُضَارَّانِ فِي الْوَصِيَّةِ فَتَجِبُ لَهُمَا النَّارُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَقَرَأَ عَلَىَّ أَبُو هُرَيْرَةَ مِنْ هَا هُنَا ‏{‏ مِنْ بَعْدِ وَصِيَّةٍ يُوصَى بِهَا أَوْ دَيْنٍ غَيْرَ مُضَارٍّ ‏}‏ حَتَّى بَلَغَ ‏{‏ ذَلِكَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ ‏}‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو دَاوُدَ هَذَا - يَعْنِي الأَشْعَثَ بْنَ جَابِرٍ - جَدُّ نَصْرِ بْنِ عَلِيٍّ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Rasululloh ﷺ shunday dedilar: «Albatta, erkak ham, ayol ham oltmish yil Allohga toat qilib yashaydi, soʻng ularga oʻlim yetib kelganida vasiyatda zarar yetkazadi, shu sababli ular uchun doʻzax vojib boʻladi». (Roviy) aytadi: Abu Hurayra menga shu yerdan: {...zarar yetkazmagan holda qilingan vasiyat yoki qarzni adolardan keyin (taqsimlanur)} (oyatini) tortib, {...bu ulkan yutuqdir} (degan joyga) yetgunicha oʻqib berdilar. Abu Dovud aytadi: Bu — yaʼni Ashʼas ibn Jobir — Nasr ibn Alining bobosidir.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Расулуллоҳ ﷺ шундай дедилар: «Албатта, эркак ҳам, аёл ҳам олтмиш йил Аллоҳга тоат қилиб яшайди, сўнг уларга ўлим етиб келганида васиятда зарар етказади, шу сабабли улар учун дўзах вожиб бўлади». (Ровий) айтади: Абу Ҳурайра менга шу ердан: {...зарар етказмаган ҳолда қилинган васият ёки қарзни адолардан кейин (тақсимланур)} (оятини) тортиб, {...бу улкан ютуқдир} (деган жойга) етгунича ўқиб бердилар. Абу Довуд айтади: Бу — яъни Ашъас ибн Жобир — Наср ибн Алининг бобосидир.

حَدَّثَنَا الْحَسَنُ بْنُ عَلِيٍّ، حَدَّثَنَا أَبُو عَبْدِ الرَّحْمَنِ الْمُقْرِئُ، حَدَّثَنَا سَعِيدُ بْنُ أَبِي أَيُّوبَ، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي جَعْفَرٍ، عَنْ سَالِمِ بْنِ أَبِي سَالِمٍ الْجَيْشَانِيِّ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ أَبِي ذَرٍّ، قَالَ قَالَ لِي رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ يَا أَبَا ذَرٍّ إِنِّي أَرَاكَ ضَعِيفًا وَإِنِّي أُحِبُّ لَكَ مَا أُحِبُّ لِنَفْسِي فَلاَ تَأَمَّرَنَّ عَلَى اثْنَيْنِ وَلاَ تَوَلَّيَنَّ مَالَ يَتِيمٍ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو دَاوُدَ تَفَرَّدَ بِهِ أَهْلُ مِصْرَ ‏.‏

Abu Zarr (roziyallohu anhu) aytadilar: Rasululloh ﷺ menga: «Ey Abu Zarr, men seni zaif koʻrayapman va men oʻzimga ravo koʻrgan narsani senga ham ravo koʻraman. Bas, ikki kishiga ham amir boʻlma va yetimning moliga vasiy (vakil) boʻlma», dedilar. Abu Dovud aytadi: Buni faqat Misr ahli rivoyat qilgan.Абу Зарр (розияллоҳу анҳу) айтадилар: Расулуллоҳ ﷺ менга: «Эй Абу Зарр, мен сени заиф кўраяпман ва мен ўзимга раво кўрган нарсани сенга ҳам раво кўраман. Бас, икки кишига ҳам амир бўлма ва етимнинг молига васий (вакил) бўлма», дедилар. Абу Довуд айтади: Буни фақат Миср аҳли ривоят қилган.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدٍ الْمَرْوَزِيُّ، حَدَّثَنِي عَلِيُّ بْنُ حُسَيْنِ بْنِ وَاقِدٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ يَزِيدَ النَّحْوِيِّ، عَنْ عِكْرِمَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، ‏{‏ إِنْ تَرَكَ خَيْرًا الْوَصِيَّةُ لِلْوَالِدَيْنِ وَالأَقْرَبِينَ ‏}‏ فَكَانَتِ الْوَصِيَّةُ كَذَلِكَ حَتَّى نَسَخَتْهَا آيَةُ الْمِيرَاثِ ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo) {Agar (oʻzidan) yaxshilik (mol) qoldirsa, ota-ona va yaqin qarindoshlarga vasiyat qilish (lozim)} (oyati) haqida: Vasiyat shu tarzda (vojib) edi, toki uni meros oyati bekor qildi, dedilar.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо) {Агар (ўзидан) яхшилик (мол) қолдирса, ота-она ва яқин қариндошларга васият қилиш (лозим)} (ояти) ҳақида: Васият шу тарзда (вожиб) эди, токи уни мерос ояти бекор қилди, дедилар.

حَدَّثَنَا عَبْدُ الْوَهَّابِ بْنُ نَجْدَةَ، حَدَّثَنَا ابْنُ عَيَّاشٍ، عَنْ شُرَحْبِيلَ بْنِ مُسْلِمٍ، سَمِعْتُ أَبَا أُمَامَةَ، سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏"‏ إِنَّ اللَّهَ قَدْ أَعْطَى كُلَّ ذِي حَقٍّ حَقَّهُ فَلاَ وَصِيَّةَ لِوَارِثٍ ‏"‏ ‏.‏

Shurahbil ibn Muslim aytadi: Men Abu Umoma (roziyallohu anhu)dan eshitdim, u Rasululloh ﷺning shunday deganlarini eshitganlar: «Albatta, Alloh har bir haq egasiga oʻz haqqini berib qoʻygan. Bas, vorisga vasiyat yoʻqdir».Шураҳбил ибн Муслим айтади: Мен Абу Умома (розияллоҳу анҳу)дан эшитдим, у Расулуллоҳ ﷺнинг шундай деганларини эшитганлар: «Албатта, Аллоҳ ҳар бир ҳақ эгасига ўз ҳаққини бериб қўйган. Бас, ворисга васият йўқдир».

حَدَّثَنَا عُثْمَانُ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، حَدَّثَنَا جَرِيرٌ، عَنْ عَطَاءٍ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ لَمَّا أَنْزَلَ اللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ ‏{‏ وَلاَ تَقْرَبُوا مَالَ الْيَتِيمِ إِلاَّ بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ ‏}‏ وَ ‏{‏ إِنَّ الَّذِينَ يَأْكُلُونَ أَمْوَالَ الْيَتَامَى ظُلْمًا ‏}‏ الآيَةَ انْطَلَقَ مَنْ كَانَ عِنْدَهُ يَتِيمٌ فَعَزَلَ طَعَامَهُ مِنْ طَعَامِهِ وَشَرَابَهُ مِنْ شَرَابِهِ فَجَعَلَ يَفْضُلُ مِنْ طَعَامِهِ فَيُحْبَسُ لَهُ حَتَّى يَأْكُلَهُ أَوْ يَفْسُدَ فَاشْتَدَّ ذَلِكَ عَلَيْهِمْ فَذَكَرُوا ذَلِكَ لِرَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَأَنْزَلَ اللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ ‏{‏ وَيَسْأَلُونَكَ عَنِ الْيَتَامَى قُلْ إِصْلاَحٌ لَهُمْ خَيْرٌ وَإِنْ تُخَالِطُوهُمْ فَإِخْوَانُكُمْ ‏}‏ فَخَلَطُوا طَعَامَهُمْ بِطَعَامِهِ وَشَرَابَهُمْ بِشَرَابِهِ ‏.‏

Abdulloh ibn Abbos (roziyallohu anhumo) aytadilar: Alloh azza va jalla {Yetimning moliga, faqat eng yaxshi yoʻl bilan (boyitish uchun) boʻlmasa, yaqinlashmanglar} hamda {Albatta, yetimlarning mollarini zulm bilan yeydiganlar...} oyatini nozil qilganida, kimning yonida yetim boʻlsa, uning taomini oʻz taomidan, ichimligini oʻz ichimligidan ajratib qoʻyadigan boʻldi. Soʻng (yetimning) taomidan ortsa, uni saqlab qoʻyar, toki u (yetim) uni yeguniga yoki buzilib ketguniga qadar (turardi). Bu ularga ogʻir botdi va buni Rasululloh ﷺga aytishdi. Shunda Alloh azza va jalla {Sendan yetimlar haqida soʻraydilar. Aytgin: Ularning (ishini) tuzatish yaxshidir. Agar ular bilan (mol-mulkni) aralashtirib yashasangiz, (ular) sizning birodarlaringizdir} (oyatini) nozil qildi. Shundan keyin ular oʻz taomlarini uning (yetimning) taomi bilan, ichimliklarini uning ichimligi bilan aralashtiradigan boʻlishdi.Абдуллоҳ ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо) айтадилар: Аллоҳ азза ва жалла {Етимнинг молига, фақат энг яхши йўл билан (бойитиш учун) бўлмаса, яқинлашманглар} ҳамда {Албатта, етимларнинг молларини зулм билан ейдиганлар...} оятини нозил қилганида, кимнинг ёнида етим бўлса, унинг таомини ўз таомидан, ичимлигини ўз ичимлигидан ажратиб қўядиган бўлди. Сўнг (етимнинг) таомидан ортса, уни сақлаб қўяр, токи у (етим) уни егунига ёки бузилиб кетгунига қадар (турарди). Бу уларга оғир ботди ва буни Расулуллоҳ ﷺга айтишди. Шунда Аллоҳ азза ва жалла {Сендан етимлар ҳақида сўрайдилар. Айтгин: Уларнинг (ишини) тузатиш яхшидир. Агар улар билан (мол-мулкни) аралаштириб яшасангиз, (улар) сизнинг биродарларингиздир} (оятини) нозил қилди. Шундан кейин улар ўз таомларини унинг (етимнинг) таоми билан, ичимликларини унинг ичимлиги билан аралаштирадиган бўлишди.

حَدَّثَنَا حُمَيْدُ بْنُ مَسْعَدَةَ، أَنَّ خَالِدَ بْنَ الْحَارِثِ، حَدَّثَهُمْ حَدَّثَنَا حُسَيْنٌ، - يَعْنِي الْمُعَلِّمَ - عَنْ عَمْرِو بْنِ شُعَيْبٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ جَدِّهِ، أَنَّ رَجُلاً، أَتَى النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ إِنِّي فَقِيرٌ لَيْسَ لِي شَىْءٌ وَلِي يَتِيمٌ ‏.‏ قَالَ فَقَالَ ‏"‏ كُلْ مِنْ مَالِ يَتِيمِكَ غَيْرَ مُسْرِفٍ وَلاَ مُبَادِرٍ وَلاَ مُتَأَثِّلٍ ‏"‏ ‏.‏

Amr ibn Shuayb otasidan, u bobosidan rivoyat qiladiki, bir kishi Nabiy ﷺning huzurlariga kelib: «Men kambagʻalman, hech narsam yoʻq, lekin qaramogʻimda bir yetim bor», dedi. U zot: «Yetimingning molidan isrof qilmagan, shoshmagan va oʻzlashtirib olmagan holda yegin», dedilar.Амр ибн Шуайб отасидан, у бобосидан ривоят қиладики, бир киши Набий ﷺнинг ҳузурларига келиб: «Мен камбағалман, ҳеч нарсам йўқ, лекин қарамоғимда бир етим бор», деди. У зот: «Етимингнинг молидан исроф қилмаган, шошмаган ва ўзлаштириб олмаган ҳолда егин», дедилар.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ صَالِحٍ، حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ مُحَمَّدٍ الْمَدِينِيُّ، حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ خَالِدِ بْنِ سَعِيدِ بْنِ أَبِي مَرْيَمَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ يَزِيدَ بْنِ رُقَيْشٍ، أَنَّهُ سَمِعَ شُيُوخًا، مِنْ بَنِي عَمْرِو بْنِ عَوْفٍ وَمِنْ خَالِهِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي أَحْمَدَ قَالَ قَالَ عَلِيُّ بْنُ أَبِي طَالِبٍ حَفِظْتُ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ لاَ يُتْمَ بَعْدَ احْتِلاَمٍ وَلاَ صُمَاتَ يَوْمٍ إِلَى اللَّيْلِ ‏"‏ ‏.‏

Ali ibn Abu Tolib (roziyallohu anhu) aytadilar: Men Rasululloh ﷺdan: «Balogʻatga yetgandan keyin yetimlik (hukmi) yoʻq va kun boʻyi tundan oqshomgacha (gapirmay) jim turish (roʻzasi) ham yoʻq», (deganlarini) yodlab oldim.Али ибн Абу Толиб (розияллоҳу анҳу) айтадилар: Мен Расулуллоҳ ﷺдан: «Балоғатга етгандан кейин етимлик (ҳукми) йўқ ва кун бўйи тундан оқшомгача (гапирмай) жим туриш (рўзаси) ҳам йўқ», (деганларини) ёдлаб олдим.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ سَعِيدٍ الْهَمْدَانِيُّ، حَدَّثَنَا ابْنُ وَهْبٍ، عَنْ سُلَيْمَانَ بْنِ بِلاَلٍ، عَنْ ثَوْرِ بْنِ زَيْدٍ، عَنْ أَبِي الْغَيْثِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ اجْتَنِبُوا السَّبْعَ الْمُوبِقَاتِ ‏"‏ ‏.‏ قِيلَ يَا رَسُولَ اللَّهِ وَمَا هُنَّ قَالَ ‏"‏ الشِّرْكُ بِاللَّهِ وَالسِّحْرُ وَقَتْلُ النَّفْسِ الَّتِي حَرَّمَ اللَّهُ إِلاَّ بِالْحَقِّ وَأَكْلُ الرِّبَا وَأَكْلُ مَالِ الْيَتِيمِ وَالتَّوَلِّي يَوْمَ الزَّحْفِ وَقَذْفُ الْمُحْصَنَاتِ الْغَافِلاَتِ الْمُؤْمِنَاتِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو دَاوُدَ أَبُو الْغَيْثِ سَالِمٌ مَوْلَى ابْنِ مُطِيعٍ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Rasululloh ﷺ shunday dedilar: «Halok qiluvchi yetti narsadan saqlaninglar». «Yo Rasululloh, ular nimalar?» deyildi. U zot: «Allohga shirk keltirish, sehr, Alloh harom qilgan jonni nohaq oʻldirish, riboxoʻrlik, yetim molini yeyish, jang kuni (dushmandan) qochish va pokdomon, beozor, moʻmina ayollarni (zinoda) qoralashdir», dedilar. Abu Dovud aytadi: Abu Gʻaysning ismi Solim boʻlib, u Ibn Mutiʼning ozod qilgan qulidir.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Расулуллоҳ ﷺ шундай дедилар: «Ҳалок қилувчи етти нарсадан сақланинглар». «Ё Расулуллоҳ, улар нималар?» дейилди. У зот: «Аллоҳга ширк келтириш, сеҳр, Аллоҳ ҳаром қилган жонни ноҳақ ўлдириш, рибохўрлик, етим молини ейиш, жанг куни (душмандан) қочиш ва покдомон, беозор, мўмина аёлларни (зинода) қоралашдир», дедилар. Абу Довуд айтади: Абу Ғайснинг исми Солим бўлиб, у Ибн Мутиънинг озод қилган қулидир.

حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ يَعْقُوبَ الْجُوزَجَانِيُّ، حَدَّثَنَا مُعَاذُ بْنُ هَانِئٍ، حَدَّثَنَا حَرْبُ بْنُ شَدَّادٍ، حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ أَبِي كَثِيرٍ، عَنْ عَبْدِ الْحَمِيدِ بْنِ سِنَانٍ، عَنْ عُبَيْدِ بْنِ عُمَيْرٍ، عَنْ أَبِيهِ، أَنَّهُ حَدَّثَهُ - وَكَانَتْ، لَهُ صُحْبَةٌ - أَنَّ رَجُلاً، سَأَلَهُ فَقَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ مَا الْكَبَائِرُ فَقَالَ ‏"‏ هُنَّ تِسْعٌ ‏"‏ ‏.‏ فَذَكَرَ مَعْنَاهُ زَادَ ‏"‏ وَعُقُوقُ الْوَالِدَيْنِ الْمُسْلِمَيْنِ وَاسْتِحْلاَلُ الْبَيْتِ الْحَرَامِ قِبْلَتِكُمْ أَحْيَاءً وَأَمْوَاتًا ‏"‏ ‏.‏

Ubayd ibn Umayr otasi (Umayr) (roziyallohu anhu)dan — u sahobalardan edi — rivoyat qiladiki, bir kishi u zotdan (Nabiy ﷺdan): «Yo Rasululloh, kabira (katta) gunohlar nimalar?» deb soʻradi. U zot: «Ular toʻqqiztadir», dedilar va shu maʼnodagi (hadisni) zikr qildilar. Bu rivoyatda quyidagi qoʻshimcha bor: «...va musulmon ota-onaga oqlik qilmaslik hamda tiriklik va oʻlimingizda qiblangiz boʻlmish Baytul-Harom(ning hurmatini) halol sanash».Убайд ибн Умайр отаси (Умайр) (розияллоҳу анҳу)дан — у саҳобалардан эди — ривоят қиладики, бир киши у зотдан (Набий ﷺдан): «Ё Расулуллоҳ, кабира (катта) гуноҳлар нималар?» деб сўради. У зот: «Улар тўққизтадир», дедилар ва шу маънодаги (ҳадисни) зикр қилдилар. Бу ривоятда қуйидаги қўшимча бор: «...ва мусулмон ота-онага оқлик қилмаслик ҳамда тириклик ва ўлимингизда қиблангиз бўлмиш Байтул-Ҳаром(нинг ҳурматини) ҳалол санаш».

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ كَثِيرٍ، أَخْبَرَنَا سُفْيَانُ، عَنِ الأَعْمَشِ، عَنْ أَبِي وَائِلٍ، عَنْ خَبَّابٍ، قَالَ مُصْعَبُ بْنُ عُمَيْرٍ قُتِلَ يَوْمَ أُحُدٍ وَلَمْ تَكُنْ لَهُ إِلاَّ نَمِرَةٌ كُنَّا إِذَا غَطَّيْنَا بِهَا رَأْسَهُ خَرَجَتْ رِجْلاَهُ وَإِذَا غَطَّيْنَا رِجْلَيْهِ خَرَجَ رَأْسُهُ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ غَطُّوا بِهَا رَأْسَهُ وَاجْعَلُوا عَلَى رِجْلَيْهِ مِنَ الإِذْخِرِ ‏"‏ ‏.‏

Xabbob (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: «Musʼab ibn Umayr Uhud kuni shahid qilindi. Uning faqat bitta yoʻl-yoʻl gilamchadan boshqa narsasi yoʻq edi. Biz u bilan boshini yopsak, oyoqlari chiqib qolar, oyoqlarini yopsak, boshi chiqib qolar edi. Shunda Rasululloh ﷺ: ‹U bilan boshini yopinglar, oyoqlariga esa izxir (xushboʻy oʻt)dan qoʻyinglar›, dedilar».Хаббоб (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: «Мусъаб ибн Умайр Уҳуд куни шаҳид қилинди. Унинг фақат битта йўл-йўл гиламчадан бошқа нарсаси йўқ эди. Биз у билан бошини ёпсак, оёқлари чиқиб қолар, оёқларини ёпсак, боши чиқиб қолар эди. Шунда Расулуллоҳ ﷺ: ‹У билан бошини ёпинглар, оёқларига эса изхир (хушбўй ўт)дан қўйинглар›, дедилар».

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ يُونُسَ، حَدَّثَنَا زُهَيْرٌ، حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عَطَاءٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ بُرَيْدَةَ، عَنْ أَبِيهِ، بُرَيْدَةَ أَنَّ امْرَأَةً، أَتَتْ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَالَتْ كُنْتُ تَصَدَّقْتُ عَلَى أُمِّي بِوَلِيدَةٍ وَإِنَّهَا مَاتَتْ وَتَرَكَتْ تِلْكَ الْوَلِيدَةَ ‏.‏ قَالَ ‏"‏ قَدْ وَجَبَ أَجْرُكِ وَرَجَعَتْ إِلَيْكِ فِي الْمِيرَاثِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَتْ وَإِنَّهَا مَاتَتْ وَعَلَيْهَا صَوْمُ شَهْرٍ أَفَيُجْزِئُ - أَوْ يَقْضِي - عَنْهَا أَنْ أَصُومَ عَنْهَا قَالَ ‏"‏ نَعَمْ ‏"‏ ‏.‏ قَالَتْ وَإِنَّهَا لَمْ تَحُجَّ أَفَيُجْزِئُ - أَوْ يَقْضِي - عَنْهَا أَنْ أَحُجَّ عَنْهَا قَالَ ‏"‏ نَعَمْ ‏"‏ ‏.‏

Burayda (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: bir ayol Rasululloh ﷺ huzurlariga kelib: «Men onamga bir choʻri sadaqa qilgan edim, u (choʻri oʻsha) onam vafot etib, oʻsha choʻrini meros qoldirdi», dedi. U zot: «Ajring sobit boʻldi, (choʻri esa) merosda senga qaytib keldi», dedilar. Ayol: «U (onam) bir oy roʻza tutishi zimmasida boʻlgan holda vafot etdi. Men uning oʻrniga roʻza tutsam, undan oʻtarmikan yoki uning oʻrniga ado boʻlarmikan?» dedi. U zot: «Ha», dedilar. Ayol: «U haj qilmagan edi. Men uning oʻrniga haj qilsam, undan oʻtarmikan yoki oʻrniga ado boʻlarmikan?» dedi. U zot: «Ha», dedilar.Бурайда (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: бир аёл Расулуллоҳ ﷺ ҳузурларига келиб: «Мен онамга бир чўри садақа қилган эдим, у (чўри ўша) онам вафот этиб, ўша чўрини мерос қолдирди», деди. У зот: «Ажринг собит бўлди, (чўри эса) меросда сенга қайтиб келди», дедилар. Аёл: «У (онам) бир ой рўза тутиши зиммасида бўлган ҳолда вафот этди. Мен унинг ўрнига рўза тутсам, ундан ўтармикан ёки унинг ўрнига адо бўлармикан?» деди. У зот: «Ҳа», дедилар. Аёл: «У ҳаж қилмаган эди. Мен унинг ўрнига ҳаж қилсам, ундан ўтармикан ёки ўрнига адо бўлармикан?» деди. У зот: «Ҳа», дедилар.

حَدَّثَنَا مُسَدَّدٌ، حَدَّثَنَا يَزِيدُ بْنُ زُرَيْعٍ، ح وَحَدَّثَنَا مُسَدَّدٌ، حَدَّثَنَا بِشْرُ بْنُ الْمُفَضَّلِ، ح وَحَدَّثَنَا مُسَدَّدٌ، حَدَّثَنَا يَحْيَى، عَنِ ابْنِ عَوْنٍ، عَنْ نَافِعٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، قَالَ أَصَابَ عُمَرُ أَرْضًا بِخَيْبَرَ فَأَتَى النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ أَصَبْتُ أَرْضًا لَمْ أُصِبْ مَالاً قَطُّ أَنْفَسَ عِنْدِي مِنْهُ فَكَيْفَ تَأْمُرُنِي بِهِ قَالَ ‏"‏ إِنْ شِئْتَ حَبَّسْتَ أَصْلَهَا وَتَصَدَّقْتَ بِهَا ‏"‏ ‏.‏ فَتَصَدَّقَ بِهَا عُمَرُ أَنَّهُ لاَ يُبَاعُ أَصْلُهَا وَلاَ يُوهَبُ وَلاَ يُورَثُ لِلْفُقَرَاءِ وَالْقُرْبَى وَالرِّقَابِ وَفِي سَبِيلِ اللَّهِ وَابْنِ السَّبِيلِ - وَزَادَ عَنْ بِشْرٍ - وَالضَّيْفِ - ثُمَّ اتَّفَقُوا - لاَ جُنَاحَ عَلَى مَنْ وَلِيَهَا أَنْ يَأْكُلَ مِنْهَا بِالْمَعْرُوفِ وَيُطْعِمَ صَدِيقًا غَيْرَ مُتَمَوِّلٍ فِيهِ ‏.‏ زَادَ عَنْ بِشْرٍ قَالَ وَقَالَ مُحَمَّدٌ غَيْرَ مُتَأَثِّلٍ مَالاً ‏.‏

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Umar (roziyallohu anhu)ga Xaybarda bir yer (ulush) tegdi. Shunda u Paygʻambar ﷺ huzurlariga kelib: «Menga bir yer tegdi, men hech qachon nazarimda undan ham qimmatliroq mol qoʻlga kiritmaganman. Bu haqda menga nima buyurasiz?» dedi. U zot: «Agar xohlasang, uning aslini saqlab qoʻyib, (hosilini) sadaqa qilasan», dedilar. Shunda Umar uni sadaqa qildi — uning asli sotilmasligi, hadya qilinmasligi va meros qilinmasligi (sharti bilan), faqirlarga, qarindoshlarga, qullarni ozod qilishga, Alloh yoʻliga va yoʻlovchiga (vaqf qildi). Bishrning rivoyatida «va mehmonga» degan ziyoda bor. Soʻng (roviylar) ittifoq qilishdi: «Uni boshqargan kishiga undan maʼrufga muvofiq yeyishida va biror doʻstiga uni boylik orttirmagan holda yedirishida gunoh yoʻq». Bishrning rivoyatida ziyoda qildi: Muhammad: «Mol orttirmagan holda», dedi, deydi.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Умар (розияллоҳу анҳу)га Хайбарда бир ер (улуш) тегди. Шунда у Пайғамбар ﷺ ҳузурларига келиб: «Менга бир ер тегди, мен ҳеч қачон назаримда ундан ҳам қимматлироқ мол қўлга киритмаганман. Бу ҳақда менга нима буюрасиз?» деди. У зот: «Агар хоҳласанг, унинг аслини сақлаб қўйиб, (ҳосилини) садақа қиласан», дедилар. Шунда Умар уни садақа қилди — унинг асли сотилмаслиги, ҳадя қилинмаслиги ва мерос қилинмаслиги (шарти билан), фақирларга, қариндошларга, қулларни озод қилишга, Аллоҳ йўлига ва йўловчига (вақф қилди). Бишрнинг ривоятида «ва меҳмонга» деган зиёда бор. Сўнг (ровийлар) иттифоқ қилишди: «Уни бошқарган кишига ундан маъруфга мувофиқ ейишида ва бирор дўстига уни бойлик орттирмаган ҳолда едиришида гуноҳ йўқ». Бишрнинг ривоятида зиёда қилди: Муҳаммад: «Мол орттирмаган ҳолда», деди, дейди.

حَدَّثَنَا سُلَيْمَانُ بْنُ دَاوُدَ الْمَهْرِيُّ، حَدَّثَنَا ابْنُ وَهْبٍ، أَخْبَرَنِي اللَّيْثُ، عَنْ يَحْيَى بْنِ سَعِيدٍ، عَنْ صَدَقَةِ، عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ رضى الله عنه قَالَ نَسَخَهَا لِي عَبْدُ الْحَمِيدِ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ هَذَا مَا كَتَبَ عَبْدُ اللَّهِ عُمَرُ فِي ثَمْغٍ فَقَصَّ مِنْ خَبَرِهِ نَحْوَ حَدِيثِ نَافِعٍ قَالَ غَيْرَ مُتَأَثِّلٍ مَالاً فَمَا عَفَا عَنْهُ مِنْ ثَمَرِهِ فَهُوَ لِلسَّائِلِ وَالْمَحْرُومِ - قَالَ وَسَاقَ الْقِصَّةَ - قَالَ وَإِنْ شَاءَ وَلِيُّ ثَمْغٍ اشْتَرَى مِنْ ثَمَرِهِ رَقِيقًا لِعَمَلِهِ وَكَتَبَ مُعَيْقِيبٌ وَشَهِدَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الأَرْقَمِ بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ هَذَا مَا أَوْصَى بِهِ عَبْدُ اللَّهِ عُمَرُ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ إِنْ حَدَثَ بِهِ حَدَثٌ أَنَّ ثَمْغًا وَصِرْمَةَ بْنَ الأَكْوَعِ وَالْعَبْدَ الَّذِي فِيهِ وَالْمِائَةَ سَهْمٍ الَّتِي بِخَيْبَرَ وَرَقِيقَهُ الَّذِي فِيهِ وَالْمِائَةَ الَّتِي أَطْعَمَهُ مُحَمَّدٌ صلى الله عليه وسلم بِالْوَادِي تَلِيهِ حَفْصَةُ مَا عَاشَتْ ثُمَّ يَلِيهِ ذُو الرَّأْىِ مِنْ أَهْلِهَا أَنْ لاَ يُبَاعَ وَلاَ يُشْتَرَى يُنْفِقُهُ حَيْثُ رَأَى مِنَ السَّائِلِ وَالْمَحْرُومِ وَذِي الْقُرْبَى وَلاَ حَرَجَ عَلَى مَنْ وَلِيَهُ إِنْ أَكَلَ أَوْ آكَلَ أَوِ اشْتَرَى رَقِيقًا مِنْهُ ‏.‏

Umar ibn al-Xattob (roziyallohu anhu)ning sadaqasi (vaqfi) haqida rivoyat qilinadi. U aytdi: Uni menga Abdulhamid ibn Abdulloh ibn Abdulloh ibn Umar ibn al-Xattob koʻchirib berdi: «Bismillahir-rohmanir-rohiym. Bu Abdulloh Umar Samgʻ (degan yer) haqida yozgan narsadir». Soʻng uning xabarini Nofiʼning hadisiga oʻxshash bayon qildi. U: «Mol orttirmagan holda. Uning hosilidan ortib qolgani esa soʻrovchiga va mahrumga (beriladi)», dedi. (Roviy:) U qissani (oxirigacha) keltirdi, dedi. (Soʻng:) «Agar Samgʻ vaqfining mutavallisi xohlasa, uning hosilidan ish uchun qul sotib olishi mumkin. (Buni) Muʼayqib yozdi va Abdulloh ibn al-Arqam guvoh boʻldi. Bismillahir-rohmanir-rohiym. Bu Abdulloh — amir al-muʼminin Umar vasiyat qilgan narsadir: Agar unga biror hodisa (oʻlim) yetsa, Samgʻ, Sirma ibn al-Akvaʼ va undagi qul, Xaybardagi yuz ulush va undagi qullari, hamda Muhammad ﷺ unga vodiyda taom qilib bergan yuz (ulush) — Hafsa tirik ekan, uni u boshqaradi, soʻng uni ahlidan boʻlgan toʻgʻri fikr egasi boshqaradi: U sotilmaydi va sotib olinmaydi, uni (mutavalliy) oʻzi maʼqul koʻrgan yoʻsinda soʻrovchiga, mahrumga va qarindoshga sarflaydi. Uni boshqargan kishiga undan oʻzi yesa, (boshqaga) yedirsa yoki undan qul sotib olsa, gunoh yoʻq», dedi.Умар ибн ал-Хаттоб (розияллоҳу анҳу)нинг садақаси (вақфи) ҳақида ривоят қилинади. У айтди: Уни менга Абдулҳамид ибн Абдуллоҳ ибн Абдуллоҳ ибн Умар ибн ал-Хаттоб кўчириб берди: «Бисмиллаҳир-роҳманир-роҳийм. Бу Абдуллоҳ Умар Самғ (деган ер) ҳақида ёзган нарсадир». Сўнг унинг хабарини Нофиънинг ҳадисига ўхшаш баён қилди. У: «Мол орттирмаган ҳолда. Унинг ҳосилидан ортиб қолгани эса сўровчига ва маҳрумга (берилади)», деди. (Ровий:) У қиссани (охиригача) келтирди, деди. (Сўнг:) «Агар Самғ вақфининг мутаваллиси хоҳласа, унинг ҳосилидан иш учун қул сотиб олиши мумкин. (Буни) Муъайқиб ёзди ва Абдуллоҳ ибн ал-Арқам гувоҳ бўлди. Бисмиллаҳир-роҳманир-роҳийм. Бу Абдуллоҳ — амир ал-муъминин Умар васият қилган нарсадир: Агар унга бирор ҳодиса (ўлим) етса, Самғ, Сирма ибн ал-Акваъ ва ундаги қул, Хайбардаги юз улуш ва ундаги қуллари, ҳамда Муҳаммад ﷺ унга водийда таом қилиб берган юз (улуш) — Ҳафса тирик экан, уни у бошқаради, сўнг уни аҳлидан бўлган тўғри фикр эгаси бошқаради: У сотилмайди ва сотиб олинмайди, уни (мутаваллий) ўзи маъқул кўрган йўсинда сўровчига, маҳрумга ва қариндошга сарфлайди. Уни бошқарган кишига ундан ўзи еса, (бошқага) едирса ёки ундан қул сотиб олса, гуноҳ йўқ», деди.

حَدَّثَنَا الرَّبِيعُ بْنُ سُلَيْمَانَ الْمُؤَذِّنُ، حَدَّثَنَا ابْنُ وَهْبٍ، عَنْ سُلَيْمَانَ، - يَعْنِي ابْنَ بِلاَلٍ - عَنِ الْعَلاَءِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، أُرَاهُ عَنْ أَبِيهِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ إِذَا مَاتَ الإِنْسَانُ انْقَطَعَ عَنْهُ عَمَلُهُ إِلاَّ مِنْ ثَلاَثَةِ أَشْيَاءَ مِنْ صَدَقَةٍ جَارِيَةٍ أَوْ عِلْمٍ يُنْتَفَعُ بِهِ أَوْ وَلَدٍ صَالِحٍ يَدْعُو لَهُ ‏"‏ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ shunday dedilar: «Inson vafot etganda, uning amali uchta narsadan boshqasi (bilan aloqasi) uziladi: joriy sadaqadan, foydalaniladigan ilmdan yoki unga duo qiladigan solih farzanddan (boshqa amali davom etmaydi)».Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ шундай дедилар: «Инсон вафот этганда, унинг амали учта нарсадан бошқаси (билан алоқаси) узилади: жорий садақадан, фойдаланиладиган илмдан ёки унга дуо қиладиган солиҳ фарзанддан (бошқа амали давом этмайди)».

حَدَّثَنَا مُوسَى بْنُ إِسْمَاعِيلَ، حَدَّثَنَا حَمَّادٌ، عَنْ هِشَامٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عَائِشَةَ، أَنَّ امْرَأَةً، قَالَتْ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنَّ أُمِّيَ افْتُلِتَتْ نَفْسُهَا وَلَوْلاَ ذَلِكَ لَتَصَدَّقَتْ وَأَعْطَتْ أَفَيُجْزِئُ أَنْ أَتَصَدَّقَ عَنْهَا فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ نَعَمْ فَتَصَدَّقِي عَنْهَا ‏"‏ ‏.‏

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: bir ayol: «Yo Rasululloh, onam tosatdan (vasiyatsiz) vafot etdi. Agar shunday boʻlmaganda, u albatta sadaqa qilar va (biror narsa) berar edi. Men uning oʻrniga sadaqa qilsam, (savobi unga) yetarmikan?» dedi. Shunda Paygʻambar ﷺ: «Ha, uning oʻrniga sadaqa qil», dedilar.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: бир аёл: «Ё Расулуллоҳ, онам тосатдан (васиятсиз) вафот этди. Агар шундай бўлмаганда, у албатта садақа қилар ва (бирор нарса) берар эди. Мен унинг ўрнига садақа қилсам, (савоби унга) етармикан?» деди. Шунда Пайғамбар ﷺ: «Ҳа, унинг ўрнига садақа қил», дедилар.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ، حَدَّثَنَا رَوْحُ بْنُ عُبَادَةَ، حَدَّثَنَا زَكَرِيَّا بْنُ إِسْحَاقَ، أَخْبَرَنَا عَمْرُو بْنُ دِينَارٍ، عَنْ عِكْرِمَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، أَنَّ رَجُلاً، قَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنَّ أُمِّي تُوُفِّيَتْ أَفَيَنْفَعُهَا إِنْ تَصَدَّقْتُ عَنْهَا فَقَالَ ‏"‏ نَعَمْ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ فَإِنَّ لِي مَخْرَفًا وَإِنِّي أُشْهِدُكَ أَنِّي قَدْ تَصَدَّقْتُ بِهِ عَنْهَا ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Bir kishi: «Yo Rasululloh, onam vafot etdi. Agar men uning oʻrniga sadaqa qilsam, unga foyda boʻlarmikan?» dedi. U zot: «Ha», dedilar. U: «Mening bir bogʻim bor. Men sizni guvoh qilamanki, men uni uning oʻrniga sadaqa qildim», dedi.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Бир киши: «Ё Расулуллоҳ, онам вафот этди. Агар мен унинг ўрнига садақа қилсам, унга фойда бўлармикан?» деди. У зот: «Ҳа», дедилар. У: «Менинг бир боғим бор. Мен сизни гувоҳ қиламанки, мен уни унинг ўрнига садақа қилдим», деди.

حَدَّثَنَا الْعَبَّاسُ بْنُ الْوَلِيدِ بْنِ مَزْيَدٍ، أَخْبَرَنِي أَبِي، حَدَّثَنَا الأَوْزَاعِيُّ، حَدَّثَنِي حَسَّانُ بْنُ عَطِيَّةَ، عَنْ عَمْرِو بْنِ شُعَيْبٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ جَدِّهِ، أَنَّ الْعَاصَ بْنَ وَائِلٍ، أَوْصَى أَنْ يُعْتَقَ، عَنْهُ مِائَةُ رَقَبَةٍ فَأَعْتَقَ ابْنُهُ هِشَامٌ خَمْسِينَ رَقَبَةً فَأَرَادَ ابْنُهُ عَمْرٌو أَنْ يَعْتِقَ عَنْهُ الْخَمْسِينَ الْبَاقِيَةَ فَقَالَ حَتَّى أَسْأَلَ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَأَتَى النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنَّ أَبِي أَوْصَى بِعِتْقِ مِائَةِ رَقَبَةٍ وَإِنَّ هِشَامًا أَعْتَقَ عَنْهُ خَمْسِينَ وَبَقِيَتْ عَلَيْهِ خَمْسُونَ رَقَبَةً أَفَأُعْتِقُ عَنْهُ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ إِنَّهُ لَوْ كَانَ مُسْلِمًا فَأَعْتَقْتُمْ عَنْهُ أَوْ تَصَدَّقْتُمْ عَنْهُ أَوْ حَجَجْتُمْ عَنْهُ بَلَغَهُ ذَلِكَ ‏"‏ ‏.‏

Amr ibn Shuayb otasidan, u bobosidan rivoyat qilinadiki, al-Os ibn Voil oʻzi nomidan yuzta qul ozod qilinishini vasiyat qildi. Shunda oʻgʻli Hishom uning nomidan ellikta qul ozod qildi. (Boshqa) oʻgʻli Amr qolgan ellaktasini uning nomidan ozod qilmoqchi boʻlib: «Avval Rasululloh ﷺdan soʻrab olay», dedi. Soʻng Paygʻambar ﷺ huzurlariga kelib: «Yo Rasululloh, otam yuzta qul ozod qilishni vasiyat qilgan, Hishom uning nomidan ellaktasini ozod qildi, zimmasida yana ellikta qul qoldi. Men uning nomidan (qolganini) ozod qilaymi?» dedi. Shunda Rasululloh ﷺ: «Agar u musulmon boʻlganida, siz uning nomidan qul ozod qilsangiz yoki sadaqa qilsangiz yoxud haj qilsangiz, bu unga yetar edi», dedilar.Амр ибн Шуайб отасидан, у бобосидан ривоят қилинадики, ал-Ос ибн Воил ўзи номидан юзта қул озод қилинишини васият қилди. Шунда ўғли Ҳишом унинг номидан элликта қул озод қилди. (Бошқа) ўғли Амр қолган эллактасини унинг номидан озод қилмоқчи бўлиб: «Аввал Расулуллоҳ ﷺдан сўраб олай», деди. Сўнг Пайғамбар ﷺ ҳузурларига келиб: «Ё Расулуллоҳ, отам юзта қул озод қилишни васият қилган, Ҳишом унинг номидан эллактасини озод қилди, зиммасида яна элликта қул қолди. Мен унинг номидан (қолганини) озод қилайми?» деди. Шунда Расулуллоҳ ﷺ: «Агар у мусулмон бўлганида, сиз унинг номидан қул озод қилсангиз ёки садақа қилсангиз ёхуд ҳаж қилсангиз, бу унга етар эди», дедилар.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْعَلاَءِ، أَنَّ شُعَيْبَ بْنَ إِسْحَاقَ، حَدَّثَهُمْ عَنْ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ، عَنْ وَهْبِ بْنِ كَيْسَانَ، عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ، أَنَّهُ أَخْبَرَهُ أَنَّ أَبَاهُ تُوُفِّيَ وَتَرَكَ عَلَيْهِ ثَلاَثِينَ وَسْقًا لِرَجُلٍ مِنْ يَهُودَ فَاسْتَنْظَرَهُ جَابِرٌ فَأَبَى فَكَلَّمَ جَابِرٌ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم أَنْ يَشْفَعَ لَهُ إِلَيْهِ فَجَاءَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَكَلَّمَ الْيَهُودِيَّ لِيَأْخُذَ ثَمَرَ نَخْلِهِ بِالَّذِي لَهُ عَلَيْهِ فَأَبَى عَلَيْهِ وَكَلَّمَهُ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَنْ يُنْظِرَهُ فَأَبَى ‏.‏ وَسَاقَ الْحَدِيثَ ‏.‏

Jobir ibn Abdulloh (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadiki, otasi vafot etib, zimmasida yahudiylardan boʻlgan bir kishiga oʻttiz vasq (qarz) qoldirdi. Jobir undan muhlat soʻradi, ammo u (yahudiy) koʻnmadi. Shunda Jobir Paygʻambar ﷺga (gapirib), uning oraga tushishini iltimos qildi. Rasululloh ﷺ kelib, yahudiyga zimmasidagi (qarz) evaziga xurmosining hosilini olishi haqida gapirdilar, ammo u koʻnmadi. Rasululloh ﷺ unga muhlat berishi haqida gapirdilar, ammo u koʻnmadi. (Roviy) hadisni (oxirigacha) keltirdi.Жобир ибн Абдуллоҳ (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинадики, отаси вафот этиб, зиммасида яҳудийлардан бўлган бир кишига ўттиз васқ (қарз) қолдирди. Жобир ундан муҳлат сўради, аммо у (яҳудий) кўнмади. Шунда Жобир Пайғамбар ﷺга (гапириб), унинг орага тушишини илтимос қилди. Расулуллоҳ ﷺ келиб, яҳудийга зиммасидаги (қарз) эвазига хурмосининг ҳосилини олиши ҳақида гапирдилар, аммо у кўнмади. Расулуллоҳ ﷺ унга муҳлат бериши ҳақида гапирдилар, аммо у кўнмади. (Ровий) ҳадисни (охиригача) келтирди.