حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مُحَمَّدٍ النُّفَيْلِيُّ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ سَلَمَةَ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْحَاقَ، قَالَ حَدَّثَنِي رَجُلٌ، مِنْ أَهْلِ الشَّامِ يُقَالُ لَهُ أَبُو مَنْظُورٍ عَنْ عَمِّهِ، قَالَ حَدَّثَنِي عَمِّي، عَنْ عَامِرٍ الرَّامِ، أَخِي الْخُضْرِ - قَالَ أَبُو دَاوُدَ قَالَ النُّفَيْلِيُّ هُوَ الْخُضْرُ وَلَكِنْ كَذَا قَالَ - قَالَ إِنِّي لَبِبِلاَدِنَا إِذْ رُفِعَتْ لَنَا رَايَاتٌ وَأَلْوِيَةٌ فَقُلْتُ مَا هَذَا قَالُوا هَذَا لِوَاءُ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَأَتَيْتُهُ وَهُوَ تَحْتَ شَجَرَةٍ قَدْ بُسِطَ لَهُ كِسَاءٌ وَهُوَ جَالِسٌ عَلَيْهِ وَقَدِ اجْتَمَعَ إِلَيْهِ أَصْحَابُهُ فَجَلَسْتُ إِلَيْهِمْ فَذَكَرَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم الأَسْقَامَ فَقَالَ ‏"‏ إِنَّ الْمُؤْمِنَ إِذَا أَصَابَهُ السَّقَمُ ثُمَّ أَعْفَاهُ اللَّهُ مِنْهُ كَانَ كَفَّارَةً لِمَا مَضَى مِنْ ذُنُوبِهِ وَمَوْعِظَةً لَهُ فِيمَا يَسْتَقْبِلُ وَإِنَّ الْمُنَافِقَ إِذَا مَرِضَ ثُمَّ أُعْفِيَ كَانَ كَالْبَعِيرِ عَقَلَهُ أَهْلُهُ ثُمَّ أَرْسَلُوهُ فَلَمْ يَدْرِ لِمَ عَقَلُوهُ وَلَمْ يَدْرِ لِمَ أَرْسَلُوهُ ‏"‏ ‏.‏ فَقَالَ رَجُلٌ مِمَّنْ حَوْلَهُ يَا رَسُولَ اللَّهِ وَمَا الأَسْقَامُ وَاللَّهِ مَا مَرِضْتُ قَطُّ ‏.‏ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ قُمْ عَنَّا فَلَسْتَ مِنَّا ‏"‏ ‏.‏ فَبَيْنَا نَحْنُ عِنْدَهُ إِذْ أَقْبَلَ رَجُلٌ عَلَيْهِ كِسَاءٌ وَفِي يَدِهِ شَىْءٌ قَدِ الْتَفَّ عَلَيْهِ فَقَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنِّي لَمَّا رَأَيْتُكَ أَقْبَلْتُ إِلَيْكَ فَمَرَرْتُ بِغَيْضَةِ شَجَرٍ فَسَمِعْتُ فِيهَا أَصْوَاتَ فِرَاخِ طَائِرٍ فَأَخَذْتُهُنَّ فَوَضَعْتُهُنَّ فِي كِسَائِي فَجَاءَتْ أُمُّهُنَّ فَاسْتَدَارَتْ عَلَى رَأْسِي فَكَشَفْتُ لَهَا عَنْهُنَّ فَوَقَعَتْ عَلَيْهِنَّ مَعَهُنَّ فَلَفَفْتُهُنَّ بِكِسَائِي فَهُنَّ أُولاَءِ مَعِي ‏.‏ قَالَ ‏"‏ ضَعْهُنَّ عَنْكَ ‏"‏ ‏.‏ فَوَضَعْتُهُنَّ وَأَبَتْ أُمُّهُنَّ إِلاَّ لُزُومَهُنَّ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم لأَصْحَابِهِ ‏"‏ أَتَعْجَبُونَ لِرُحْمِ أُمِّ الأَفْرَاخِ فِرَاخَهَا ‏"‏ ‏.‏ قَالُوا نَعَمْ يَا رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏.‏ قَالَ ‏"‏ فَوَالَّذِي بَعَثَنِي بِالْحَقِّ لَلَّهُ أَرْحَمُ بِعِبَادِهِ مِنْ أُمِّ الأَفْرَاخِ بِفِرَاخِهَا ارْجِعْ بِهِنَّ حَتَّى تَضَعَهُنَّ مِنْ حَيْثُ أَخَذْتَهُنَّ وَأُمُّهُنَّ مَعَهُنَّ ‏"‏ ‏.‏ فَرَجَعَ بِهِنَّ ‏.‏

Abdulloh ibn Muhammad an-Nufayliy bizga Muhammad ibn Salamadan, u Muhammad ibn Ishoqdan rivoyat qilib aytdiki: Menga Shom ahlidan boʻlgan, Abu Manzur deyiluvchi bir kishi oʻz amakisidan rivoyat qilib aytdi: Menga amakim Xuzrning ukasi Omir ar-Romdan rivoyat qilib aytdi — Abu Dovud aytdi: an-Nufayliy: «U Xuzrdir, lekin u shunday aytdi», dedi — u (Omir ar-Rom) aytdi: Men oʻz yurtimizda edim, shu payt bizning oldimizda bayroqlar va alamlar koʻtarildi. Men: «Bu nima?» dedim. Ular: «Bu Rasululloh ﷺning bayrogʻidir», dedilar. Bas, men u zotning oldilariga bordim, u zot bir daraxtning tagida edilar, u zotga choyshab toʻshalgan, u zot uning ustida oʻtirgan edilar va atroflariga sahobalari toʻplangan edi. Men ham ularning yoniga oʻtirdim. Bas, Rasululloh ﷺ kasalliklarni zikr qilib, dedilar: «Albatta moʻmin kishiga kasallik yetib, soʻng Alloh uni undan xalos qilsa, bu uning oʻtgan gunohlariga kafforat va kelajagi uchun unga mavʼiza boʻladi. Munofiq esa kasal boʻlib, soʻng undan xalos boʻlsa, u xuddi egalari bogʻlab qoʻyib, soʻng boʻshatib yuborgan, ammo oʻzini nega bogʻlaganlarini ham, nega boʻshatganlarini ham bilmagan tuyaga oʻxshaydi». Shunda u zotning atrofidagilardan bir kishi: «Yo Rasululloh, kasalliklar nima oʻzi? Vallohi, men hech qachon kasal boʻlmaganman», dedi. Bas, Rasululloh ﷺ: «Bizdan turib ket, sen bizdan emassan», dedilar. Biz u zotning huzurlarida turganimizda, ustida choyshabi, qoʻlida esa biror narsa oʻralgan bir kishi keldi va: «Yo Rasululloh, men sizni koʻrganimda, sizning oldingizga keldim, yoʻlda bir daraxtzordan oʻtdim, undan qush bolalarining ovozlarini eshitib, ularni olib, choyshabimga soldim. Shunda onalari kelib, boshim atrofida aylana boshladi. Men ularni unga (koʻrsatib) ochib qoʻygan edim, u (ona qush) ular bilan birga ularning ustiga tushdi. Men ularni choyshabimga oʻrab oldim, mana ular men bilan birga», dedi. U zot: «Ularni qoʻyib yubor», dedilar. Bas, men ularni qoʻyib yubordim, onalari esa faqat ularga yopishib turishni istab, ulardan ketmadi. Shunda Rasululloh ﷺ sahobalariga: «Bu qush bolalari onasining oʻz bolalariga boʻlgan rahm-shafqatidan taajjublanyapsizlarmi?» dedilar. Ular: «Ha, yo Rasululloh», dedilar. U zot: «Meni haq bilan (Paygʻambar qilib) yuborgan Zotga qasamki, Alloh oʻz bandalariga bu qush bolalari onasining oʻz bolalariga boʻlganidan ham koʻra mehribonroqdir. Ularni qaytarib olib bor, onalari bilan birga, ularni olgan joyingga qoʻy», dedilar. Bas, u ularni qaytarib olib bordi.Абдуллоҳ ибн Муҳаммад ан-Нуфайлий бизга Муҳаммад ибн Саламадан, у Муҳаммад ибн Ишоқдан ривоят қилиб айтдики: Менга Шом аҳлидан бўлган, Абу Манзур дейилувчи бир киши ўз амакисидан ривоят қилиб айтди: Менга амаким Хузрнинг укаси Омир ар-Ромдан ривоят қилиб айтди — Абу Довуд айтди: ан-Нуфайлий: «У Хузрдир, лекин у шундай айтди», деди — у (Омир ар-Ром) айтди: Мен ўз юртимизда эдим, шу пайт бизнинг олдимизда байроқлар ва аламлар кўтарилди. Мен: «Бу нима?» дедим. Улар: «Бу Расулуллоҳ ﷺнинг байроғидир», дедилар. Бас, мен у зотнинг олдиларига бордим, у зот бир дарахтнинг тагида эдилар, у зотга чойшаб тўшалган, у зот унинг устида ўтирган эдилар ва атрофларига саҳобалари тўпланган эди. Мен ҳам уларнинг ёнига ўтирдим. Бас, Расулуллоҳ ﷺ касалликларни зикр қилиб, дедилар: «Албатта мўмин кишига касаллик етиб, сўнг Аллоҳ уни ундан халос қилса, бу унинг ўтган гуноҳларига каффорат ва келажаги учун унга мавъиза бўлади. Мунофиқ эса касал бўлиб, сўнг ундан халос бўлса, у худди эгалари боғлаб қўйиб, сўнг бўшатиб юборган, аммо ўзини нега боғлаганларини ҳам, нега бўшатганларини ҳам билмаган туяга ўхшайди». Шунда у зотнинг атрофидагилардан бир киши: «Ё Расулуллоҳ, касалликлар нима ўзи? Валлоҳи, мен ҳеч қачон касал бўлмаганман», деди. Бас, Расулуллоҳ ﷺ: «Биздан туриб кет, сен биздан эмассан», дедилар. Биз у зотнинг ҳузурларида турганимизда, устида чойшаби, қўлида эса бирор нарса ўралган бир киши келди ва: «Ё Расулуллоҳ, мен сизни кўрганимда, сизнинг олдингизга келдим, йўлда бир дарахтзордан ўтдим, ундан қуш болаларининг овозларини эшитиб, уларни олиб, чойшабимга солдим. Шунда оналари келиб, бошим атрофида айлана бошлади. Мен уларни унга (кўрсатиб) очиб қўйган эдим, у (она қуш) улар билан бирга уларнинг устига тушди. Мен уларни чойшабимга ўраб олдим, мана улар мен билан бирга», деди. У зот: «Уларни қўйиб юбор», дедилар. Бас, мен уларни қўйиб юбордим, оналари эса фақат уларга ёпишиб туришни истаб, улардан кетмади. Шунда Расулуллоҳ ﷺ саҳобаларига: «Бу қуш болалари онасининг ўз болаларига бўлган раҳм-шафқатидан таажжубланяпсизларми?» дедилар. Улар: «Ҳа, ё Расулуллоҳ», дедилар. У зот: «Мени ҳақ билан (Пайғамбар қилиб) юборган Зотга қасамки, Аллоҳ ўз бандаларига бу қуш болалари онасининг ўз болаларига бўлганидан ҳам кўра меҳрибонроқдир. Уларни қайтариб олиб бор, оналари билан бирга, уларни олган жойингга қўй», дедилар. Бас, у уларни қайтариб олиб борди.

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مُحَمَّدٍ النُّفَيْلِيُّ، وَإِبْرَاهِيمُ بْنُ مَهْدِيٍّ الْمِصِّيصِيُّ، - الْمَعْنَى - قَالاَ حَدَّثَنَا أَبُو الْمَلِيحِ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ خَالِدٍ، - قَالَ أَبُو دَاوُدَ قَالَ إِبْرَاهِيمُ بْنُ مَهْدِيٍّ السُّلَمِيُّ - عَنْ أَبِيهِ، عَنْ جَدِّهِ، وَكَانَتْ، لَهُ صُحْبَةٌ مِنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏"‏ إِنَّ الْعَبْدَ إِذَا سَبَقَتْ لَهُ مِنَ اللَّهِ مَنْزِلَةٌ لَمْ يَبْلُغْهَا بِعَمَلِهِ ابْتَلاَهُ اللَّهُ فِي جَسَدِهِ أَوْ فِي مَالِهِ أَوْ فِي وَلَدِهِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو دَاوُدَ زَادَ ابْنُ نُفَيْلٍ ‏"‏ ثُمَّ صَبَّرَهُ عَلَى ذَلِكَ ‏"‏ ‏.‏ ثُمَّ اتَّفَقَا ‏"‏ حَتَّى يُبْلِغَهُ الْمَنْزِلَةَ الَّتِي سَبَقَتْ لَهُ مِنَ اللَّهِ تَعَالَى ‏"‏ ‏.‏

Abdulloh ibn Muhammad an-Nufayliy va Ibrohim ibn Mahdiy al-Missisiy — maʼno (bir) — bizga Abul-Malihdan, u Muhammad ibn Xoliddan — Abu Dovud aytdi: Ibrohim ibn Mahdiy «as-Sulamiy» dedi — u (Muhammad) otasidan, u esa bobosidan rivoyat qilib aytdi — uning Rasululloh ﷺ bilan suhbati (sahobaligi) boʻlgan — u aytdi: Men Rasululloh ﷺni: «Albatta bandaga Alloh tomonidan oldindan (taqdirlangan) bir martaba boʻlib, u oʻz amali bilan unga yeta olmasa, Alloh uni tanasida yoki molida yoki farzandida sinaydi», deyayotganlarini eshitdim. Abu Dovud aytdi: Ibn Nufayl (oʻz rivoyatida): «Soʻng uni bunga sabrli qiladi», deb qoʻshdi. Soʻngra ikkalovi (rivoyatda) muvofiq keldilar: «Toki uni Alloh taolo tomonidan unga oldindan (taqdirlangan) martabaga yetkazguncha».Абдуллоҳ ибн Муҳаммад ан-Нуфайлий ва Иброҳим ибн Маҳдий ал-Миссисий — маъно (бир) — бизга Абул-Малиҳдан, у Муҳаммад ибн Холиддан — Абу Довуд айтди: Иброҳим ибн Маҳдий «ас-Суламий» деди — у (Муҳаммад) отасидан, у эса бобосидан ривоят қилиб айтди — унинг Расулуллоҳ ﷺ билан суҳбати (саҳобалиги) бўлган — у айтди: Мен Расулуллоҳ ﷺни: «Албатта бандага Аллоҳ томонидан олдиндан (тақдирланган) бир мартаба бўлиб, у ўз амали билан унга ета олмаса, Аллоҳ уни танасида ёки молида ёки фарзандида синайди», деяётганларини эшитдим. Абу Довуд айтди: Ибн Нуфайл (ўз ривоятида): «Сўнг уни бунга сабрли қилади», деб қўшди. Сўнгра иккалови (ривоятда) мувофиқ келдилар: «Токи уни Аллоҳ таоло томонидан унга олдиндан (тақдирланган) мартабага етказгунча».

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عِيسَى، وَمُسَدَّدٌ، - الْمَعْنَى - قَالاَ حَدَّثَنَا هُشَيْمٌ، عَنِ الْعَوَّامِ بْنِ حَوْشَبٍ، عَنْ إِبْرَاهِيمَ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ السَّكْسَكِيِّ، عَنْ أَبِي بُرْدَةَ، عَنْ أَبِي مُوسَى، قَالَ سَمِعْتُ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم غَيْرَ مَرَّةٍ وَلاَ مَرَّتَيْنِ يَقُولُ ‏"‏ إِذَا كَانَ الْعَبْدُ يَعْمَلُ عَمَلاً صَالِحًا فَشَغَلَهُ عَنْهُ مَرَضٌ أَوْ سَفَرٌ كُتِبَ لَهُ كَصَالِحِ مَا كَانَ يَعْمَلُ وَهُوَ صَحِيحٌ مُقِيمٌ ‏"‏ ‏.‏

Muhammad ibn Iso va Musaddad — maʼno (bir) — bizga Hushaymdan, u Avvom ibn Havshabdan, u Ibrohim ibn Abdurrahmon as-Saksakiydan, u Abu Burdadan, u Abu Musodan rivoyat qilib aytdilar: Men Nabiy ﷺni bir-ikki marta emas (balki koʻp bor): «Banda bir solih amalni qilib yurib, soʻng uni kasallik yoki safar undan band qilib qoʻysa, unga oʻzi sogʻ va muqim holida qilib turgan solih amali (savobi) kabi (savob) yoziladi», deyayotganlarini eshitdim.Муҳаммад ибн Исо ва Мусаддад — маъно (бир) — бизга Ҳушаймдан, у Аввом ибн Ҳавшабдан, у Иброҳим ибн Абдурраҳмон ас-Саксакийдан, у Абу Бурдадан, у Абу Мусодан ривоят қилиб айтдилар: Мен Набий ﷺни бир-икки марта эмас (балки кўп бор): «Банда бир солиҳ амални қилиб юриб, сўнг уни касаллик ёки сафар ундан банд қилиб қўйса, унга ўзи соғ ва муқим ҳолида қилиб турган солиҳ амали (савоби) каби (савоб) ёзилади», деяётганларини эшитдим.

حَدَّثَنَا سَهْلُ بْنُ بَكَّارٍ، عَنْ أَبِي عَوَانَةَ، عَنْ عَبْدِ الْمَلِكِ بْنِ عُمَيْرٍ، عَنْ أُمِّ الْعَلاَءِ، قَالَتْ عَادَنِي رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَأَنَا مَرِيضَةٌ فَقَالَ ‏"‏ أَبْشِرِي يَا أُمَّ الْعَلاَءِ فَإِنَّ مَرَضَ الْمُسْلِمِ يُذْهِبُ اللَّهُ بِهِ خَطَايَاهُ كَمَا تُذْهِبُ النَّارُ خَبَثَ الذَّهَبِ وَالْفِضَّةِ ‏"‏ ‏.‏

Sahl ibn Bakkor bizga Abu Avonadan, u Abdulmalik ibn Umayrdan, u Ummul-Aloʼdan rivoyat qilib aytdi: U (Ummul-Aloʼ) aytdi: Men kasal yotganimda, Rasululloh ﷺ meni yoʻqlab keldilar va: «Suyunchi senga, ey Ummul-Aloʼ! Albatta Alloh musulmonning kasalligi sababli uning xatolarini olov oltin va kumushning kirini yoʻqotganidek yoʻqotadi», dedilar.Саҳл ибн Баккор бизга Абу Авонадан, у Абдулмалик ибн Умайрдан, у Уммул-Алўдан ривоят қилиб айтди: У (Уммул-Алў) айтди: Мен касал ётганимда, Расулуллоҳ ﷺ мени йўқлаб келдилар ва: «Суюнчи сенга, эй Уммул-Алў! Албатта Аллоҳ мусулмоннинг касаллиги сабабли унинг хатоларини олов олтин ва кумушнинг кирини йўқотганидек йўқотади», дедилар.

حَدَّثَنَا مُسَدَّدٌ، حَدَّثَنَا يَحْيَى، ح وَحَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا عُثْمَانُ بْنُ عُمَرَ، - قَالَ أَبُو دَاوُدَ وَهَذَا لَفْظُ ابْنِ بَشَّارٍ - عَنْ أَبِي عَامِرٍ الْخَزَّازِ، عَنِ ابْنِ أَبِي مُلَيْكَةَ، عَنْ عَائِشَةَ، قَالَتْ قُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنِّي لأَعْلَمُ أَشَدَّ آيَةٍ فِي الْقُرْآنِ قَالَ ‏"‏ أَيَّةُ آيَةٍ يَا عَائِشَةُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَتْ قَوْلُ اللَّهِ تَعَالَى ‏{‏ مَنْ يَعْمَلْ سُوءًا يُجْزَ بِهِ ‏}‏ قَالَ ‏"‏ أَمَا عَلِمْتِ يَا عَائِشَةُ أَنَّ الْمُؤْمِنَ تُصِيبُهُ النَّكْبَةُ أَوِ الشَّوْكَةُ فَيُكَافَأُ بِأَسْوَإِ عَمَلِهِ وَمَنْ حُوسِبَ عُذِّبَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَتْ أَلَيْسَ اللَّهُ يَقُولُ ‏{‏ فَسَوْفَ يُحَاسَبُ حِسَابًا يَسِيرًا ‏}‏ قَالَ ‏"‏ ذَاكُمُ الْعَرْضُ يَا عَائِشَةُ مَنْ نُوقِشَ الْحِسَابَ عُذِّبَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو دَاوُدَ وَهَذَا لَفْظُ ابْنِ بَشَّارٍ قَالَ أَخْبَرَنَا ابْنُ أَبِي مُلَيْكَةَ ‏.‏

Musaddad bizga Yahyodan rivoyat qildi; (yana) Muhammad ibn Bashshor bizga Usmon ibn Umardan rivoyat qildi — Abu Dovud aytdi: bu Ibn Bashshorning lafzidir — u (Usmon) Abu Omir al-Xazzozdan, u Ibn Abu Mulaykadan, u Oishadan rivoyat qildi: U (Oisha) aytdi: Men: «Yo Rasululloh, men Qurʼondagi eng shiddatli oyatni bilaman», dedim. U zot: «Qaysi oyat ekan, ey Oisha?» dedilar. Men: «Allohning ‹Kim yomonlik qilsa, unga jazo beriladi› (Niso 123) degan soʻzidir», dedim. U zot: «Ey Oisha, bilmaysanmi, moʻminga musibat yoki tikan yetsa, bu uning yomon amaliga (kafforat boʻlib) jazo qilinadi-ku, hisob-kitob qilingan kishi esa azoblanadi», dedilar. Men: «Alloh ‹Bas, u yengil hisob-kitob bilan hisoblanadi› (Inshiqoq 8) demaganmi?» dedim. U zot: «Ey Oisha, bu — (faqat amallarning) koʻrsatilishidir. Hisob-kitobda surishtirilgan kishi esa azoblanadi», dedilar. Abu Dovud aytdi: Bu Ibn Bashshorning lafzidir, u: «Bizga Ibn Abu Mulayka xabar berdi», dedi.Мусаддад бизга Яҳёдан ривоят қилди; (яна) Муҳаммад ибн Башшор бизга Усмон ибн Умардан ривоят қилди — Абу Довуд айтди: бу Ибн Башшорнинг лафзидир — у (Усмон) Абу Омир ал-Хаззоздан, у Ибн Абу Мулайкадан, у Оишадан ривоят қилди: У (Оиша) айтди: Мен: «Ё Расулуллоҳ, мен Қуръондаги энг шиддатли оятни биламан», дедим. У зот: «Қайси оят экан, эй Оиша?» дедилар. Мен: «Аллоҳнинг ‹Ким ёмонлик қилса, унга жазо берилади› (Нисо 123) деган сўзидир», дедим. У зот: «Эй Оиша, билмайсанми, мўминга мусибат ёки тикан етса, бу унинг ёмон амалига (каффорат бўлиб) жазо қилинади-ку, ҳисоб-китоб қилинган киши эса азобланади», дедилар. Мен: «Аллоҳ ‹Бас, у енгил ҳисоб-китоб билан ҳисобланади› (Иншиқоқ 8) демаганми?» дедим. У зот: «Эй Оиша, бу — (фақат амалларнинг) кўрсатилишидир. Ҳисоб-китобда суриштирилган киши эса азобланади», дедилар. Абу Довуд айтди: Бу Ибн Башшорнинг лафзидир, у: «Бизга Ибн Абу Мулайка хабар берди», деди.

حَدَّثَنَا عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ يَحْيَى، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ سَلَمَةَ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْحَاقَ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ عُرْوَةَ، عَنْ أُسَامَةَ بْنِ زَيْدٍ، قَالَ خَرَجَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَعُودُ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ أُبَىٍّ فِي مَرَضِهِ الَّذِي مَاتَ فِيهِ فَلَمَّا دَخَلَ عَلَيْهِ عَرَفَ فِيهِ الْمَوْتَ قَالَ ‏"‏ قَدْ كُنْتُ أَنْهَاكَ عَنْ حُبِّ يَهُودَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ فَقَدْ أَبْغَضَهُمْ أَسْعَدُ بْنُ زُرَارَةَ فَمَهْ فَلَمَّا مَاتَ أَتَاهُ ابْنُهُ فَقَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنَّ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ أُبَىٍّ قَدْ مَاتَ فَأَعْطِنِي قَمِيصَكَ أُكَفِّنْهُ فِيهِ ‏.‏ فَنَزَعَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَمِيصَهُ فَأَعْطَاهُ إِيَّاهُ ‏.‏

Abdulaziz ibn Yahyo bizga Muhammad ibn Salamadan, u Muhammad ibn Ishoqdan, u az-Zuhriydan, u Urvadan, u Usoma ibn Zayddan rivoyat qildi: U (Usoma) aytdi: Rasululloh ﷺ Abdulloh ibn Ubayyni oʻzi vafot etgan kasalligida yoʻqlash uchun (uning huzuriga) chiqdilar. U zot uning huzuriga kirganlarida, unda oʻlim (alomatlarini) koʻrdilar va: «Men seni yahudiylarni sevishdan qaytarar edim», dedilar. U: «Asʼad ibn Zurora ham ularni yomon koʻrgan-ku, nima boʻpti?» dedi. U (Abdulloh) vafot etganida, oʻgʻli u zotning oldiga kelib: «Yo Rasululloh, Abdulloh ibn Ubayy vafot etdi, menga koʻylagingizni bering, men uni shunda kafanlay», dedi. Bas, Rasululloh ﷺ koʻylaklarini yechib, unga berdilar.Абдулазиз ибн Яҳё бизга Муҳаммад ибн Саламадан, у Муҳаммад ибн Ишоқдан, у аз-Зуҳрийдан, у Урвадан, у Усома ибн Зайддан ривоят қилди: У (Усома) айтди: Расулуллоҳ ﷺ Абдуллоҳ ибн Убаййни ўзи вафот этган касаллигида йўқлаш учун (унинг ҳузурига) чиқдилар. У зот унинг ҳузурига кирганларида, унда ўлим (аломатларини) кўрдилар ва: «Мен сени яҳудийларни севишдан қайтарар эдим», дедилар. У: «Асъад ибн Зурора ҳам уларни ёмон кўрган-ку, нима бўпти?» деди. У (Абдуллоҳ) вафот этганида, ўғли у зотнинг олдига келиб: «Ё Расулуллоҳ, Абдуллоҳ ибн Убайй вафот этди, менга кўйлагингизни беринг, мен уни шунда кафанлай», деди. Бас, Расулуллоҳ ﷺ кўйлакларини ечиб, унга бердилар.

حَدَّثَنَا سُلَيْمَانُ بْنُ حَرْبٍ، حَدَّثَنَا حَمَّادٌ، - يَعْنِي ابْنَ زَيْدٍ - عَنْ ثَابِتٍ، عَنْ أَنَسٍ، أَنَّ غُلاَمًا، مِنَ الْيَهُودِ كَانَ مَرِضَ فَأَتَاهُ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم يَعُودُهُ فَقَعَدَ عِنْدَ رَأْسِهِ فَقَالَ لَهُ ‏"‏ أَسْلِمْ ‏"‏ ‏.‏ فَنَظَرَ إِلَى أَبِيهِ وَهُوَ عِنْدَ رَأْسِهِ فَقَالَ لَهُ أَبُوهُ أَطِعْ أَبَا الْقَاسِمِ ‏.‏ فَأَسْلَمَ فَقَامَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم وَهُوَ يَقُولُ ‏"‏ الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي أَنْقَذَهُ بِي مِنَ النَّارِ ‏"‏ ‏.‏

Sulaymon ibn Harb bizga Hammod — yaʼni ibn Zayd — dan, u Sobitdan, u Anasdan rivoyat qildiki: Yahudiylardan boʻlgan bir bola kasal boʻlib qolgan edi. Nabiy ﷺ uni yoʻqlash uchun oldiga keldilar va uning bosh tomonida oʻtirib, unga: «Islomni qabul qil», dedilar. U bosh tomonida turgan otasiga qaradi. Otasi unga: «Abul-Qosimga itoat qil», dedi. Bas, u Islomni qabul qildi. Shunda Nabiy ﷺ: «Uni men orqali doʻzaxdan qutqargan Allohga hamd boʻlsin», deya turib, oʻrinlaridan turdilar.Сулаймон ибн Ҳарб бизга Ҳаммод — яъни ибн Зайд — дан, у Собитдан, у Анасдан ривоят қилдики: Яҳудийлардан бўлган бир бола касал бўлиб қолган эди. Набий ﷺ уни йўқлаш учун олдига келдилар ва унинг бош томонида ўтириб, унга: «Исломни қабул қил», дедилар. У бош томонида турган отасига қаради. Отаси унга: «Абул-Қосимга итоат қил», деди. Бас, у Исломни қабул қилди. Шунда Набий ﷺ: «Уни мен орқали дўзахдан қутқарган Аллоҳга ҳамд бўлсин», дея туриб, ўринларидан турдилар.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ حَنْبَلٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ مَهْدِيٍّ، عَنْ سُفْيَانَ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْمُنْكَدِرِ، عَنْ جَابِرٍ، قَالَ كَانَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم يَعُودُنِي لَيْسَ بِرَاكِبِ بَغْلٍ وَلاَ بِرْذَوْنٍ ‏.‏

Ahmad ibn Hanbal bizga Abdurrahmon ibn Mahdiydan, u Sufyondan, u Muhammad ibn al-Munkadirdan, u Jobirdan rivoyat qildi: U (Jobir) aytdi: Nabiy ﷺ meni (kasalligimda) yoʻqlash uchun na xachir va na ot minib kelar edilar (balki piyoda kelar edilar).Аҳмад ибн Ҳанбал бизга Абдурраҳмон ибн Маҳдийдан, у Суфёндан, у Муҳаммад ибн ал-Мункадирдан, у Жобирдан ривоят қилди: У (Жобир) айтди: Набий ﷺ мени (касаллигимда) йўқлаш учун на хачир ва на от миниб келар эдилар (балки пиёда келар эдилар).

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَوْفٍ الطَّائِيُّ، حَدَّثَنَا الرَّبِيعُ بْنُ رَوْحِ بْنِ خُلَيْدٍ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ خَالِدٍ، حَدَّثَنَا الْفَضْلُ بْنُ دَلْهَمٍ الْوَاسِطِيُّ، عَنْ ثَابِتٍ الْبُنَانِيِّ، عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ مَنْ تَوَضَّأَ فَأَحْسَنَ الْوُضُوءَ وَعَادَ أَخَاهُ الْمُسْلِمَ مُحْتَسِبًا بُوعِدَ مِنْ جَهَنَّمَ مَسِيرَةَ سَبْعِينَ خَرِيفًا ‏"‏ ‏.‏ قُلْتُ يَا أَبَا حَمْزَةَ وَمَا الْخَرِيفُ قَالَ الْعَامُ ‏.‏ قَالَ أَبُو دَاوُدَ وَالَّذِي تَفَرَّدَ بِهِ الْبَصْرِيُّونَ مِنْهُ الْعِيَادَةُ وَهُوَ مُتَوَضِّئٌ ‏.‏

Muhammad ibn Avf at-Toiy bizga ar-Rabiʼ ibn Ravh ibn Xulayddan, u Muhammad ibn Xoliddan, u al-Fazl ibn Dalham al-Vositiydan, u Sobit al-Bunoniydan, u Anas ibn Molikdan rivoyat qildi: U (Anas) aytdi: Rasululloh ﷺ: «Kim taharatni chiroyli qilib olib, soʻng savobni umid qilgan holda musulmon birodarini yoʻqlasa, u jahannamdan yetmish xarif masofaga uzoqlashtiriladi», dedilar. Men: «Ey Abu Hamza, xarif nima oʻzi?» dedim. U: «(Bir) yil», dedi. Abu Dovud aytdi: Undan «taharatli holda yoʻqlash» (haqidagi qismni) faqat basralik (rovi)lar rivoyat qilishda yolgʻiz qolganlar.Муҳаммад ибн Авф ат-Тоий бизга ар-Рабиъ ибн Равҳ ибн Хулайддан, у Муҳаммад ибн Холиддан, у ал-Фазл ибн Далҳам ал-Воситийдан, у Собит ал-Бунонийдан, у Анас ибн Моликдан ривоят қилди: У (Анас) айтди: Расулуллоҳ ﷺ: «Ким таҳаратни чиройли қилиб олиб, сўнг савобни умид қилган ҳолда мусулмон биродарини йўқласа, у жаҳаннамдан етмиш хариф масофага узоқлаштирилади», дедилар. Мен: «Эй Абу Ҳамза, хариф нима ўзи?» дедим. У: «(Бир) йил», деди. Абу Довуд айтди: Ундан «таҳаратли ҳолда йўқлаш» (ҳақидаги қисмни) фақат басралик (рови)лар ривоят қилишда ёлғиз қолганлар.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ كَثِيرٍ، أَخْبَرَنَا شُعْبَةُ، عَنِ الْحَكَمِ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ نَافِعٍ، عَنْ عَلِيٍّ، قَالَ مَا مِنْ رَجُلٍ يَعُودُ مَرِيضًا مُمْسِيًا إِلاَّ خَرَجَ مَعَهُ سَبْعُونَ أَلْفَ مَلَكٍ يَسْتَغْفِرُونَ لَهُ حَتَّى يُصْبِحَ وَكَانَ لَهُ خَرِيفٌ فِي الْجَنَّةِ وَمَنْ أَتَاهُ مُصْبِحًا خَرَجَ مَعَهُ سَبْعُونَ أَلْفَ مَلَكٍ يَسْتَغْفِرُونَ لَهُ حَتَّى يُمْسِيَ وَكَانَ لَهُ خَرِيفٌ فِي الْجَنَّةِ ‏.‏

Muhammad ibn Kasir bizga xabar berib aytdi: Bizga Shuʼba al-Hakamdan, u Abdulloh ibn Nofeʼdan, u Alidan rivoyat qildi: U (Ali) aytdi: Qaysi bir kishi kasalni kechqurun yoʻqlab borsa, albatta u bilan birga yetmish ming farishta chiqib, toki tonggacha unga magʻfirat soʻrab turadi va unga jannatda bir bogʻ (xarif) boʻladi. Kim uni ertalab yoʻqlab borsa, u bilan birga yetmish ming farishta chiqib, toki kechgacha unga magʻfirat soʻrab turadi va unga jannatda bir bogʻ boʻladi.Муҳаммад ибн Касир бизга хабар бериб айтди: Бизга Шуъба ал-Ҳакамдан, у Абдуллоҳ ибн Нофеъдан, у Алидан ривоят қилди: У (Али) айтди: Қайси бир киши касални кечқурун йўқлаб борса, албатта у билан бирга етмиш минг фаришта чиқиб, токи тонггача унга мағфират сўраб туради ва унга жаннатда бир боғ (хариф) бўлади. Ким уни эрталаб йўқлаб борса, у билан бирга етмиш минг фаришта чиқиб, токи кечгача унга мағфират сўраб туради ва унга жаннатда бир боғ бўлади.

حَدَّثَنَا عُثْمَانُ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، حَدَّثَنَا أَبُو مُعَاوِيَةَ، حَدَّثَنَا الأَعْمَشُ، عَنِ الْحَكَمِ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِي لَيْلَى، عَنْ عَلِيٍّ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم بِمَعْنَاهُ لَمْ يَذْكُرِ الْخَرِيفَ ‏.‏ قَالَ أَبُو دَاوُدَ رَوَاهُ مَنْصُورٌ عَنِ الْحَكَمِ أَبِي حَفْصٍ كَمَا رَوَاهُ شُعْبَةُ ‏.‏

Usmon ibn Abu Shayba bizga Abu Muoviyadan, u al-Aʼmashdan, u al-Hakamdan, u Abdurrahmon ibn Abu Layladan, u Alidan, u Nabiy ﷺdan shu maʼnoda rivoyat qildi, (lekin) «xarif» (soʻzini) zikr qilmadi. Abu Dovud aytdi: Uni Mansur al-Hakam Abu Hafsdan, Shuʼba rivoyat qilganidek rivoyat qilgan.Усмон ибн Абу Шайба бизга Абу Муовиядан, у ал-Аъмашдан, у ал-Ҳакамдан, у Абдурраҳмон ибн Абу Лайладан, у Алидан, у Набий ﷺдан шу маънода ривоят қилди, (лекин) «хариф» (сўзини) зикр қилмади. Абу Довуд айтди: Уни Мансур ал-Ҳакам Абу Ҳафсдан, Шуъба ривоят қилганидек ривоят қилган.

حَدَّثَنَا عُثْمَانُ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، حَدَّثَنَا جَرِيرٌ، عَنْ مَنْصُورٍ، عَنِ الْحَكَمِ، عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ نَافِعٍ، قَالَ - وَكَانَ نَافِعٌ غُلاَمَ الْحَسَنِ بْنِ عَلِيٍّ - قَالَ جَاءَ أَبُو مُوسَى إِلَى الْحَسَنِ بْنِ عَلِيٍّ يَعُودُهُ ‏.‏ قَالَ أَبُو دَاوُدَ وَسَاقَ مَعْنَى حَدِيثِ شُعْبَةَ ‏.‏ قَالَ أَبُو دَاوُدَ أُسْنِدَ هَذَا عَنْ عَلِيٍّ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم مِنْ غَيْرِ وَجْهٍ صَحِيحٍ ‏.‏

Usmon ibn Abu Shayba bizga Jarirdan, u Mansurdan, u al-Hakamdan, u Abu Jaʼfar Abdulloh ibn Nofeʼdan rivoyat qildi — Nofeʼ Hasan ibn Alining xizmatkori (gʻulomi) edi — u aytdi: Abu Muso Hasan ibn Alini yoʻqlash uchun uning oldiga keldi. Abu Dovud aytdi: U Shuʼbaning hadisi maʼnosini keltirdi. Abu Dovud aytdi: Bu (hadis) Alidan, u Nabiy ﷺdan deb, sahih boʻlmagan turli yoʻllar bilan rivoyat qilingan.Усмон ибн Абу Шайба бизга Жарирдан, у Мансурдан, у ал-Ҳакамдан, у Абу Жаъфар Абдуллоҳ ибн Нофеъдан ривоят қилди — Нофеъ Ҳасан ибн Алининг хизматкори (ғуломи) эди — у айтди: Абу Мусо Ҳасан ибн Алини йўқлаш учун унинг олдига келди. Абу Довуд айтди: У Шуъбанинг ҳадиси маъносини келтирди. Абу Довуд айтди: Бу (ҳадис) Алидан, у Набий ﷺдан деб, саҳиҳ бўлмаган турли йўллар билан ривоят қилинган.

حَدَّثَنَا عُثْمَانُ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ نُمَيْرٍ، عَنْ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عَائِشَةَ، قَالَتْ لَمَّا أُصِيبَ سَعْدُ بْنُ مُعَاذٍ يَوْمَ الْخَنْدَقِ رَمَاهُ رَجُلٌ فِي الأَكْحَلِ فَضَرَبَ عَلَيْهِ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم خَيْمَةً فِي الْمَسْجِدِ فَيَعُودُهُ مِنْ قَرِيبٍ ‏.‏

Usmon ibn Abu Shayba bizga Abdulloh ibn Numayrdan, u Hishom ibn Urvadan, u otasidan, u Oishadan rivoyat qildi: U (Oisha) aytdi: Saʼd ibn Muoz Xandaq kunida yaralanib, bir kishi uni qoʻl tomiridan (oʻq bilan) urganida, Rasululloh ﷺ uni yaqindan yoʻqlab turish uchun unga masjidda bir chodir tikdirdilar.Усмон ибн Абу Шайба бизга Абдуллоҳ ибн Нумайрдан, у Ҳишом ибн Урвадан, у отасидан, у Оишадан ривоят қилди: У (Оиша) айтди: Саъд ибн Муоз Хандақ кунида яраланиб, бир киши уни қўл томиридан (ўқ билан) урганида, Расулуллоҳ ﷺ уни яқиндан йўқлаб туриш учун унга масжидда бир чодир тикдирдилар.

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مُحَمَّدٍ النُّفَيْلِيُّ، حَدَّثَنَا حَجَّاجُ بْنُ مُحَمَّدٍ، عَنْ يُونُسَ بْنِ أَبِي إِسْحَاقَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ زَيْدِ بْنِ أَرْقَمَ، قَالَ عَادَنِي رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم مِنْ وَجَعٍ كَانَ بِعَيْنَىَّ ‏.‏

Abdulloh ibn Muhammad an-Nufayliy bizga Hajjoj ibn Muhammaddan, u Yunus ibn Abu Ishoqdan, u otasidan, u Zayd ibn Arqamdan rivoyat qildi: U (Zayd) aytdi: Rasululloh ﷺ meni koʻzlarimda boʻlgan ogʻriq (sababli) yoʻqlab keldilar.Абдуллоҳ ибн Муҳаммад ан-Нуфайлий бизга Ҳажжож ибн Муҳаммаддан, у Юнус ибн Абу Ишоқдан, у отасидан, у Зайд ибн Арқамдан ривоят қилди: У (Зайд) айтди: Расулуллоҳ ﷺ мени кўзларимда бўлган оғриқ (сабабли) йўқлаб келдилар.

حَدَّثَنَا الْقَعْنَبِيُّ، عَنْ مَالِكٍ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ عَبْدِ الْحَمِيدِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ زَيْدِ بْنِ الْخَطَّابِ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْحَارِثِ بْنِ نَوْفَلٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ قَالَ عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ عَوْفٍ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏"‏ إِذَا سَمِعْتُمْ بِهِ بِأَرْضٍ فَلاَ تُقْدِمُوا عَلَيْهِ وَإِذَا وَقَعَ بِأَرْضٍ وَأَنْتُمْ بِهَا فَلاَ تَخْرُجُوا فِرَارًا مِنْهُ ‏"‏ ‏.‏ يَعْنِي الطَّاعُونَ ‏.‏

Abdulloh ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Abdurrahmon ibn Avf (roziyallohu anhu) dedi: Men Rasululloh ﷺning shunday deyayotganlarini eshitdim: «Agar uning biror yurtda paydo boʻlganini eshitsangiz, u yerga bormanglar. Agar siz turgan yurtda paydo boʻlsa, undan qochib chiqib ketmanglar». U zot bu bilan toʻunni nazarda tutdilar.Абдуллоҳ ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Абдурраҳмон ибн Авф (розияллоҳу анҳу) деди: Мен Расулуллоҳ ﷺнинг шундай деяётганларини эшитдим: «Агар унинг бирор юртда пайдо бўлганини эшитсангиз, у ерга борманглар. Агар сиз турган юртда пайдо бўлса, ундан қочиб чиқиб кетманглар». У зот бу билан тўунни назарда тутдилар.

حَدَّثَنَا هَارُونُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، حَدَّثَنَا مَكِّيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، حَدَّثَنَا الْجُعَيْدُ، عَنْ عَائِشَةَ بِنْتِ سَعْدٍ، أَنَّ أَبَاهَا، قَالَ اشْتَكَيْتُ بِمَكَّةَ فَجَاءَنِي النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم يَعُودُنِي وَوَضَعَ يَدَهُ عَلَى جَبْهَتِي ثُمَّ مَسَحَ صَدْرِي وَبَطْنِي ثُمَّ قَالَ ‏"‏ اللَّهُمَّ اشْفِ سَعْدًا وَأَتْمِمْ لَهُ هِجْرَتَهُ ‏"‏ ‏.‏

Saʼdning qizi Oisha (rahimahalloh)dan rivoyat qilinishicha, uning otasi shunday dedi: Men Makkada kasal boʻlib qoldim. Paygʻambar ﷺ meni borib koʻrgani keldilar va qoʻllarini peshonamga qoʻyib, soʻng koʻkragimni va qornimni siladilar, soʻngra: «Allohim, Saʼdga shifo bergin va uning hijratini toʻla qilgin», dedilar.Саъднинг қизи Оиша (раҳимаҳаллоҳ)дан ривоят қилинишича, унинг отаси шундай деди: Мен Маккада касал бўлиб қолдим. Пайғамбар ﷺ мени бориб кўргани келдилар ва қўлларини пешонамга қўйиб, сўнг кўкрагимни ва қорнимни силадилар, сўнгра: «Аллоҳим, Саъдга шифо бергин ва унинг ҳижратини тўла қилгин», дедилар.

حَدَّثَنَا ابْنُ كَثِيرٍ، قَالَ حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ مَنْصُورٍ، عَنْ أَبِي وَائِلٍ، عَنْ أَبِي مُوسَى الأَشْعَرِيِّ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ أَطْعِمُوا الْجَائِعَ وَعُودُوا الْمَرِيضَ وَفُكُّوا الْعَانِيَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ سُفْيَانُ وَالْعَانِي الأَسِيرُ ‏.‏

Abu Muso al-Ashʼariy (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ shunday dedilar: «Ochni taomlantiringlar, bemorni borib koʻringlar va asirni ozod qilinglar». Sufyon: «‹Oniy› — asir degani», dedi.Абу Мусо ал-Ашъарий (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ шундай дедилар: «Очни таомлантиринглар, беморни бориб кўринглар ва асирни озод қилинглар». Суфён: «‹Оний› — асир дегани», деди.

حَدَّثَنَا الرَّبِيعُ بْنُ يَحْيَى، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، حَدَّثَنَا يَزِيدُ أَبُو خَالِدٍ، عَنِ الْمِنْهَالِ بْنِ عَمْرٍو، عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ مَنْ عَادَ مَرِيضًا لَمْ يَحْضُرْ أَجَلُهُ فَقَالَ عِنْدَهُ سَبْعَ مِرَارٍ أَسْأَلُ اللَّهَ الْعَظِيمَ رَبَّ الْعَرْشِ الْعَظِيمِ أَنْ يَشْفِيَكَ إِلاَّ عَافَاهُ اللَّهُ مِنْ ذَلِكَ الْمَرَضِ ‏"‏ ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan, u zot Paygʻambar ﷺdan rivoyat qiladilar: U zot dedilar: «Kim ajali yetmagan bir bemorni borib koʻrsa va uning yonida yetti marta ‹Asʼalullohal-Aziyma, Rabbal-arshil-aziymi, an yashfiyaka — Buyuk Allohdan, ulugʻ Arsh Egasidan senga shifo berishini soʻrayman› desa, Alloh uni oʻsha kasallikdan sogʻaytiradi».Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан, у зот Пайғамбар ﷺдан ривоят қиладилар: У зот дедилар: «Ким ажали етмаган бир беморни бориб кўрса ва унинг ёнида етти марта ‹Асъалуллоҳал-Азийма, Раббал-аршил-азийми, ан яшфияка — Буюк Аллоҳдан, улуғ Арш Эгасидан сенга шифо беришини сўрайман› деса, Аллоҳ уни ўша касалликдан соғайтиради».

حَدَّثَنَا يَزِيدُ بْنُ خَالِدٍ الرَّمْلِيُّ، حَدَّثَنَا ابْنُ وَهْبٍ، عَنْ حُيَىِّ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ، عَنْ أَبِي عَبْدِ الرَّحْمَنِ الْحُبُلِيِّ، عَنِ ابْنِ عَمْرٍو، قَالَ قَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ إِذَا جَاءَ الرَّجُلُ يَعُودُ مَرِيضًا فَلْيَقُلِ اللَّهُمَّ اشْفِ عَبْدَكَ يَنْكَأُ لَكَ عَدُوًّا أَوْ يَمْشِي لَكَ إِلَى جَنَازَةٍ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو دَاوُدَ وَقَالَ ابْنُ السَّرْحِ ‏"‏ إِلَى صَلاَةٍ ‏"‏ ‏.‏

Ibn Amr (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Paygʻambar ﷺ dedilar: «Bir kishi bemorni borib koʻrgani kelsa, ‹Allohim, sening yoʻlingda dushmanga zarba beradigan yoki sening yoʻlingda janozaga yuradigan bandangga shifo bergin› desin». Abu Dovud aytdi: Ibnus-Sarh «janozaga» oʻrniga «namozga» dedi.Ибн Амр (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Пайғамбар ﷺ дедилар: «Бир киши беморни бориб кўргани келса, ‹Аллоҳим, сенинг йўлингда душманга зарба берадиган ёки сенинг йўлингда жанозага юрадиган бандангга шифо бергин› десин». Абу Довуд айтди: Ибнус-Сарҳ «жанозага» ўрнига «намозга» деди.

حَدَّثَنَا بِشْرُ بْنُ هِلاَلٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْوَارِثِ، عَنْ عَبْدِ الْعَزِيزِ بْنِ صُهَيْبٍ، عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ لاَ يَدْعُوَنَّ أَحَدُكُمْ بِالْمَوْتِ لِضُرٍّ نَزَلَ بِهِ وَلَكِنْ لِيَقُلِ اللَّهُمَّ أَحْيِنِي مَا كَانَتِ الْحَيَاةُ خَيْرًا لِي وَتَوَفَّنِي إِذَا كَانَتِ الْوَفَاةُ خَيْرًا لِي ‏"‏ ‏.‏

Anas ibn Molik (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ shunday dedilar: «Sizlardan biringiz boshiga tushgan biror musibat sababli oʻlimni hech tilamasin. Balki: ‹Allohim, agar yashashim men uchun yaxshi boʻlsa, meni yashatgin va agar oʻlim men uchun yaxshi boʻlsa, meni vafot ettirgin› desin».Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ шундай дедилар: «Сизлардан бирингиз бошига тушган бирор мусибат сабабли ўлимни ҳеч тиламасин. Балки: ‹Аллоҳим, агар яшашим мен учун яхши бўлса, мени яшатгин ва агар ўлим мен учун яхши бўлса, мени вафот эттиргин› десин».

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا أَبُو دَاوُدَ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنْ قَتَادَةَ، عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ لاَ يَتَمَنَّيَنَّ أَحَدُكُمُ الْمَوْتَ ‏"‏ ‏.‏ فَذَكَرَ مِثْلَهُ ‏.‏

Anas ibn Molik (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinishicha, Paygʻambar ﷺ: «Sizlardan biringiz oʻlimni orzu qilmasin», dedilar. Soʻng u (Anas) bunga oʻxshash (hadis)ni zikr qildi.Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинишича, Пайғамбар ﷺ: «Сизлардан бирингиз ўлимни орзу қилмасин», дедилар. Сўнг у (Анас) бунга ўхшаш (ҳадис)ни зикр қилди.

حَدَّثَنَا مُسَدَّدٌ، حَدَّثَنَا يَحْيَى، عَنْ شُعْبَةَ، عَنْ مَنْصُورٍ، عَنْ تَمِيمِ بْنِ سَلَمَةَ، أَوْ سَعْدِ بْنِ عُبَيْدَةَ عَنْ عُبَيْدِ بْنِ خَالِدٍ السُّلَمِيِّ، - رَجُلٍ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ مَرَّةً عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ثُمَّ قَالَ مَرَّةً عَنْ عُبَيْدٍ - قَالَ ‏"‏ مَوْتُ الْفَجْأَةِ أَخْذَةُ أَسَفٍ ‏"‏ ‏.‏

Mansur, Tamim ibn Salama yoki Saʼd ibn Ubaydadan, ular Paygʻambar ﷺ sahobalaridan biri boʻlmish Ubayd ibn Xolid as-Sulamiy (roziyallohu anhu)dan rivoyat qiladi — (roviy) bir marta Paygʻambar ﷺdan, soʻng yana bir marta Ubaydning oʻzidan deb keltirdi — u (Paygʻambar ﷺ): «Toʻsatdan oʻlim — gʻazab bilan olishdir», dedilar.Мансур, Тамим ибн Салама ёки Саъд ибн Убайдадан, улар Пайғамбар ﷺ саҳобаларидан бири бўлмиш Убайд ибн Холид ас-Суламий (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилади — (ровий) бир марта Пайғамбар ﷺдан, сўнг яна бир марта Убайднинг ўзидан деб келтирди — у (Пайғамбар ﷺ): «Тўсатдан ўлим — ғазаб билан олишдир», дедилар.

حَدَّثَنَا الْقَعْنَبِيُّ، عَنْ مَالِكٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ جَابِرِ بْنِ عَتِيكٍ، عَنْ عَتِيكِ بْنِ الْحَارِثِ بْنِ عَتِيكٍ، - وَهُوَ جَدُّ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ أَبُو أُمِّهِ - أَنَّهُ أَخْبَرَهُ أَنَّ عَمَّهُ جَابِرَ بْنَ عَتِيكٍ أَخْبَرَهُ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم جَاءَ يَعُودُ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ ثَابِتٍ فَوَجَدَهُ قَدْ غُلِبَ فَصَاحَ بِهِ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَلَمْ يُجِبْهُ فَاسْتَرْجَعَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَقَالَ ‏"‏ غُلِبْنَا عَلَيْكَ يَا أَبَا الرَّبِيعِ ‏"‏ ‏.‏ فَصَاحَ النِّسْوَةُ وَبَكَيْنَ فَجَعَلَ ابْنُ عَتِيكٍ يُسْكِتُهُنَّ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ دَعْهُنَّ فَإِذَا وَجَبَ فَلاَ تَبْكِيَنَّ بَاكِيَةٌ ‏"‏ ‏.‏ قَالُوا وَمَا الْوُجُوبُ يَا رَسُولَ اللَّهِ قَالَ ‏"‏ الْمَوْتُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَتِ ابْنَتُهُ وَاللَّهِ إِنْ كُنْتُ لأَرْجُو أَنْ تَكُونَ شَهِيدًا فَإِنَّكَ كُنْتَ قَدْ قَضَيْتَ جِهَازَكَ ‏.‏ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ إِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَجَلَّ قَدْ أَوْقَعَ أَجْرَهُ عَلَى قَدْرِ نِيَّتِهِ وَمَا تَعُدُّونَ الشَّهَادَةَ ‏"‏ ‏.‏ قَالُوا الْقَتْلَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ ‏.‏ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ الشَّهَادَةُ سَبْعٌ سِوَى الْقَتْلِ فِي سَبِيلِ اللَّهِ الْمَطْعُونُ شَهِيدٌ وَالْغَرِقُ شَهِيدٌ وَصَاحِبُ ذَاتِ الْجَنْبِ شَهِيدٌ وَالْمَبْطُونُ شَهِيدٌ وَصَاحِبُ الْحَرِيقِ شَهِيدٌ وَالَّذِي يَمُوتُ تَحْتَ الْهَدْمِ شَهِيدٌ وَالْمَرْأَةُ تَمُوتُ بِجُمْعٍ شَهِيدٌ ‏"‏ ‏.‏

Jobir ibn Atik (roziyallohu anhu) xabar berishicha, Rasululloh ﷺ Abdulloh ibn Sobitni borib koʻrgani keldilar va uni (jon taslim qilish holatida) magʻlub boʻlgan holda topdilar. Rasululloh ﷺ uni baland ovozda chaqirdilar, ammo u javob bermadi. Shunda Rasululloh ﷺ {Innaa lillaahi wa innaa ilayhi roojiʼuun — Albatta, biz Allohnikimiz va albatta, biz Unga qaytguvchimiz} (Baqara 156), deb va: «Sen haqingda magʻlub boʻldik, ey Abur-Rabiʼ», dedilar. Shunda ayollar dod solib yigʻlay boshladilar va Ibn Atik ularni jim qildirmoqchi boʻldi. Rasululloh ﷺ: «Ularni qoʻyib bering. Vojib boʻlganda esa, hech bir yigʻlovchi yigʻlamasin», dedilar. Ular: «Vojib boʻlish nima, ey Rasululloh?» deb soʻradilar. U zot: «Oʻlim», dedilar. Uning qizi: «Allohga qasamki, men sen shahid boʻlishingni umid qilgan edim, chunki sen (jihod uchun) jihozingni tayyorlab boʻlgan eding», dedi. Rasululloh ﷺ: «Albatta, Alloh azza va jalla uning ajrini niyatiga qarab berdi. Sizlar shahidlikni nima deb hisoblaysizlar?» dedilar. Ular: «Alloh yoʻlida oʻldirilishni», dedilar. Rasululloh ﷺ: «Shahidlik Alloh yoʻlida oʻldirilishdan tashqari yettitadir: toʻunda oʻlgan kishi shahid, suvga choʻkkan shahid, biqin ogʻrigʻidan (zotuljanb) oʻlgan shahid, ich ketishdan oʻlgan shahid, yongʻinda oʻlgan shahid, vayrona ostida qolib oʻlgan shahid va tugʻruqda (homilasi bilan) oʻlgan ayol shahiddir», dedilar.Жобир ибн Атик (розияллоҳу анҳу) хабар беришича, Расулуллоҳ ﷺ Абдуллоҳ ибн Собитни бориб кўргани келдилар ва уни (жон таслим қилиш ҳолатида) мағлуб бўлган ҳолда топдилар. Расулуллоҳ ﷺ уни баланд овозда чақирдилар, аммо у жавоб бермади. Шунда Расулуллоҳ ﷺ {Иннаа лиллааҳи wа иннаа илайҳи роожиъуун — Албатта, биз Аллоҳникимиз ва албатта, биз Унга қайтгувчимиз} (Бақара 156), деб ва: «Сен ҳақингда мағлуб бўлдик, эй Абур-Рабиъ», дедилар. Шунда аёллар дод солиб йиғлай бошладилар ва Ибн Атик уларни жим қилдирмоқчи бўлди. Расулуллоҳ ﷺ: «Уларни қўйиб беринг. Вожиб бўлганда эса, ҳеч бир йиғловчи йиғламасин», дедилар. Улар: «Вожиб бўлиш нима, эй Расулуллоҳ?» деб сўрадилар. У зот: «Ўлим», дедилар. Унинг қизи: «Аллоҳга қасамки, мен сен шаҳид бўлишингни умид қилган эдим, чунки сен (жиҳод учун) жиҳозингни тайёрлаб бўлган эдинг», деди. Расулуллоҳ ﷺ: «Албатта, Аллоҳ азза ва жалла унинг ажрини ниятига қараб берди. Сизлар шаҳидликни нима деб ҳисоблайсизлар?» дедилар. Улар: «Аллоҳ йўлида ўлдирилишни», дедилар. Расулуллоҳ ﷺ: «Шаҳидлик Аллоҳ йўлида ўлдирилишдан ташқари еттитадир: тўунда ўлган киши шаҳид, сувга чўккан шаҳид, биқин оғриғидан (зотулжанб) ўлган шаҳид, ич кетишдан ўлган шаҳид, ёнғинда ўлган шаҳид, вайрона остида қолиб ўлган шаҳид ва туғруқда (ҳомиласи билан) ўлган аёл шаҳиддир», дедилар.

حَدَّثَنَا مُوسَى بْنُ إِسْمَاعِيلَ، حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ سَعْدٍ، أَخْبَرَنَا ابْنُ شِهَابٍ، أَخْبَرَنِي عُمَرُ بْنُ جَارِيَةَ الثَّقَفِيُّ، حَلِيفُ بَنِي زُهْرَةَ - وَكَانَ مِنْ أَصْحَابِ أَبِي هُرَيْرَةَ - عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ ابْتَاعَ بَنُو الْحَارِثِ بْنِ عَامِرِ بْنِ نَوْفَلٍ خُبَيْبًا - وَكَانَ خُبَيْبٌ هُوَ قَتَلَ الْحَارِثَ بْنَ عَامِرٍ يَوْمَ بَدْرٍ - فَلَبِثَ خُبَيْبٌ عِنْدَهُمْ أَسِيرًا حَتَّى أَجْمَعُوا لِقَتْلِهِ فَاسْتَعَارَ مِنَ ابْنَةِ الْحَارِثِ مُوسَى يَسْتَحِدُّ بِهَا فَأَعَارَتْهُ فَدَرَجَ بُنَىٌّ لَهَا وَهِيَ غَافِلَةٌ حَتَّى أَتَتْهُ فَوَجَدَتْهُ مُخْلِيًا وَهُوَ عَلَى فَخِذِهِ وَالْمُوسَى بِيَدِهِ فَفَزِعَتْ فَزْعَةً عَرَفَهَا فِيهَا فَقَالَ أَتَخْشَيْنَ أَنْ أَقْتُلَهُ مَا كُنْتُ لأَفْعَلَ ذَلِكَ ‏.‏ قَالَ أَبُو دَاوُدَ رَوَى هَذِهِ الْقِصَّةَ شُعَيْبُ بْنُ أَبِي حَمْزَةَ عَنِ الزُّهْرِيِّ قَالَ أَخْبَرَنِي عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ عِيَاضٍ أَنَّ ابْنَةَ الْحَارِثِ أَخْبَرَتْهُ أَنَّهُمْ حِينَ اجْتَمَعُوا - يَعْنِي لِقَتْلِهِ - اسْتَعَارَ مِنْهَا مُوسَى يَسْتَحِدُّ بِهَا فَأَعَارَتْهُ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Banu Horis ibn Omir ibn Navfal Xubaybni sotib oldilar — Xubayb Badr kuni Horis ibn Omirni oʻldirgan edi. Xubayb ularning huzurida asir boʻlib turdi, toki ular uni oʻldirishga qaror qilgunlaricha. Shunda u Horisning qizidan ustara soʻrab oldi, qovga sochini qirish uchun, u esa unga (ustarani) berdi. Keyin u (ayol)ning kichkina oʻgʻilchasi gʻaflatda yurganida (Xubayb tomonga) emaklab borib qoldi, toki uning oldiga yetib bordi. U (ayol Xubaybning) yolgʻiz oʻtirganini, bolasi uning soni ustida va ustara qoʻlida ekanini koʻrib, qoʻrqib ketdi — Xubayb buni undan sezdi va: «Men uni oʻldiraman deb qoʻrqyapsanmi? Men bunday qilmasdim», dedi. Abu Dovud aytdi: Bu qissani Shuayb ibn Abu Hamza az-Zuhriydan rivoyat qilib, u: Menga Ubaydulloh ibn Iyoz xabar berdiki, Horisning qizi unga shuni aytibdi: Ular (uni oʻldirishga) toʻplangan vaqtlarida, u (Xubayb) undan qovga sochini qirish uchun ustara soʻrab oldi, u esa unga berdi, dedi.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Бану Ҳорис ибн Омир ибн Навфал Хубайбни сотиб олдилар — Хубайб Бадр куни Ҳорис ибн Омирни ўлдирган эди. Хубайб уларнинг ҳузурида асир бўлиб турди, токи улар уни ўлдиришга қарор қилгунларича. Шунда у Ҳориснинг қизидан устара сўраб олди, қовга сочини қириш учун, у эса унга (устарани) берди. Кейин у (аёл)нинг кичкина ўғилчаси ғафлатда юрганида (Хубайб томонга) эмаклаб бориб қолди, токи унинг олдига етиб борди. У (аёл Хубайбнинг) ёлғиз ўтирганини, боласи унинг сони устида ва устара қўлида эканини кўриб, қўрқиб кетди — Хубайб буни ундан сезди ва: «Мен уни ўлдираман деб қўрқяпсанми? Мен бундай қилмасдим», деди. Абу Довуд айтди: Бу қиссани Шуайб ибн Абу Ҳамза аз-Зуҳрийдан ривоят қилиб, у: Менга Убайдуллоҳ ибн Иёз хабар бердики, Ҳориснинг қизи унга шуни айтибди: Улар (уни ўлдиришга) тўпланган вақтларида, у (Хубайб) ундан қовга сочини қириш учун устара сўраб олди, у эса унга берди, деди.

حَدَّثَنَا مُسَدَّدٌ، حَدَّثَنَا عِيسَى بْنُ يُونُسَ، حَدَّثَنَا الأَعْمَشُ، عَنْ أَبِي سُفْيَانَ، عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ، قَالَ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ قَبْلَ مَوْتِهِ بِثَلاَثٍ قَالَ ‏"‏ لاَ يَمُوتُ أَحَدُكُمْ إِلاَّ وَهُوَ يُحْسِنُ الظَّنَّ بِاللَّهِ ‏"‏ ‏.‏

Jobir ibn Abdulloh (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Men Rasululloh ﷺ vafotlaridan uch kun oldin shunday deyayotganlarini eshitdim: U zot: «Sizlardan biringiz, faqat Allohga yaxshi gumonda boʻlgan holdagina vafot etsin», dedilar.Жобир ибн Абдуллоҳ (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Мен Расулуллоҳ ﷺ вафотларидан уч кун олдин шундай деяётганларини эшитдим: У зот: «Сизлардан бирингиз, фақат Аллоҳга яхши гумонда бўлган ҳолдагина вафот этсин», дедилар.

حَدَّثَنَا الْحَسَنُ بْنُ عَلِيٍّ، حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي مَرْيَمَ، أَخْبَرَنَا يَحْيَى بْنُ أَيُّوبَ، عَنِ ابْنِ الْهَادِ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ أَبِي سَلَمَةَ، عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ، أَنَّهُ لَمَّا حَضَرَهُ الْمَوْتُ دَعَا بِثِيَابٍ جُدُدٍ فَلَبِسَهَا ثُمَّ قَالَ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏"‏ إِنَّ الْمَيِّتَ يُبْعَثُ فِي ثِيَابِهِ الَّتِي يَمُوتُ فِيهَا ‏"‏ ‏.‏

Abu Said al-Xudriy (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinishicha, unga oʻlim yaqinlashganda, yangi kiyimlar soʻrab oldirib, ularni kiydi. Soʻngra: Men Rasululloh ﷺning shunday deyayotganlarini eshitdim, dedi: «Albatta, mayyit qaysi kiyimida vafot etgan boʻlsa, oʻsha kiyimida tiriltiriladi».Абу Саид ал-Худрий (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинишича, унга ўлим яқинлашганда, янги кийимлар сўраб олдириб, уларни кийди. Сўнгра: Мен Расулуллоҳ ﷺнинг шундай деяётганларини эшитдим, деди: «Албатта, маййит қайси кийимида вафот этган бўлса, ўша кийимида тирилтирилади».

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ كَثِيرٍ، أَخْبَرَنَا سُفْيَانُ، عَنِ الأَعْمَشِ، عَنْ أَبِي وَائِلٍ، عَنْ أُمِّ سَلَمَةَ، قَالَتْ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ إِذَا حَضَرْتُمُ الْمَيِّتَ فَقُولُوا خَيْرًا فَإِنَّ الْمَلاَئِكَةَ يُؤَمِّنُونَ عَلَى مَا تَقُولُونَ ‏"‏ ‏.‏ فَلَمَّا مَاتَ أَبُو سَلَمَةَ قُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ مَا أَقُولُ قَالَ ‏"‏ قُولِي اللَّهُمَّ اغْفِرْ لَهُ وَأَعْقِبْنَا عُقْبَى صَالِحَةً ‏"‏ ‏.‏ قَالَتْ فَأَعْقَبَنِي اللَّهُ تَعَالَى بِهِ مُحَمَّدًا صلى الله عليه وسلم ‏.‏

Umm Salama (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Mayyitning oldida hozir boʻlsangiz, yaxshi soʻz aytinglar, chunki farishtalar siz aytgan narsaga omin deydilar», dedilar. Abu Salama vafot etganda men: «Ey Rasululloh, men nima deyay?» dedim. U zot: «‹Allohummagʻfir lahu va aʼqibnaa uqbaa solihatan — Allohim, uni kechirgin va bizga yaxshi oqibat bergin› deb ayt», dedilar. U (Umm Salama): Shunda Alloh taolo menga uning oʻrniga Muhammad ﷺni oqibat qildi (nasib etdi), dedi.Умм Салама (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Маййитнинг олдида ҳозир бўлсангиз, яхши сўз айтинглар, чунки фаришталар сиз айтган нарсага омин дейдилар», дедилар. Абу Салама вафот этганда мен: «Эй Расулуллоҳ, мен нима деяй?» дедим. У зот: «‹Аллоҳуммағфир лаҳу ва аъқибнаа уқбаа солиҳатан — Аллоҳим, уни кечиргин ва бизга яхши оқибат бергин› деб айт», дедилар. У (Умм Салама): Шунда Аллоҳ таоло менга унинг ўрнига Муҳаммад ﷺни оқибат қилди (насиб этди), деди.

حَدَّثَنَا مَالِكُ بْنُ عَبْدِ الْوَاحِدِ الْمِسْمَعِيُّ، حَدَّثَنَا الضَّحَّاكُ بْنُ مَخْلَدٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْحَمِيدِ بْنُ جَعْفَرٍ، حَدَّثَنِي صَالِحُ بْنُ أَبِي عَرِيبٍ، عَنْ كَثِيرِ بْنِ مُرَّةَ، عَنْ مُعَاذِ بْنِ جَبَلٍ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ مَنْ كَانَ آخِرُ كَلاَمِهِ لاَ إِلَهَ إِلاَّ اللَّهُ دَخَلَ الْجَنَّةَ ‏"‏ ‏.‏

Muoz ibn Jabal (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ shunday dedilar: «Kimning oxirgi soʻzi ‹Laa ilaaha illalloh — Allohdan oʻzga iloh yoʻq› boʻlsa, jannatga kiradi».Муоз ибн Жабал (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ шундай дедилар: «Кимнинг охирги сўзи ‹Лаа илааҳа иллаллоҳ — Аллоҳдан ўзга илоҳ йўқ› бўлса, жаннатга киради».

حَدَّثَنَا مُسَدَّدٌ، حَدَّثَنَا بِشْرٌ، حَدَّثَنَا عُمَارَةُ بْنُ غَزِيَّةَ، حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ عُمَارَةَ، قَالَ سَمِعْتُ أَبَا سَعِيدٍ الْخُدْرِيَّ، يَقُولُ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ لَقِّنُوا مَوْتَاكُمْ قَوْلَ لاَ إِلَهَ إِلاَّ اللَّهُ ‏"‏ ‏.‏

Abu Said al-Xudriy (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Oʻlim toʻshagidagilaringizga ‹Lo ilaha illalloh› soʻzini talqin qilinglar», dedilar.Абу Саид ал-Худрий (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Ўлим тўшагидагиларингизга ‹Ло илаҳа иллаллоҳ› сўзини талқин қилинглар», дедилар.

حَدَّثَنَا عَبْدُ الْمَلِكِ بْنُ حَبِيبٍ أَبُو مَرْوَانَ، حَدَّثَنَا أَبُو إِسْحَاقَ، - يَعْنِي الْفَزَارِيَّ - عَنْ خَالِدٍ الْحَذَّاءِ، عَنْ أَبِي قِلاَبَةَ، عَنْ قَبِيصَةَ بْنِ ذُؤَيْبٍ، عَنْ أُمِّ سَلَمَةَ، قَالَتْ دَخَلَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَلَى أَبِي سَلَمَةَ وَقَدْ شَقَّ بَصَرُهُ فَأَغْمَضَهُ فَصَيَّحَ نَاسٌ مِنْ أَهْلِهِ فَقَالَ ‏"‏ لاَ تَدْعُوا عَلَى أَنْفُسِكُمْ إِلاَّ بِخَيْرٍ فَإِنَّ الْمَلاَئِكَةَ يُؤَمِّنُونَ عَلَى مَا تَقُولُونَ ‏"‏ ‏.‏ ثُمَّ قَالَ ‏"‏ اللَّهُمَّ اغْفِرْ لأَبِي سَلَمَةَ وَارْفَعْ دَرَجَتَهُ فِي الْمَهْدِيِّينَ وَاخْلُفْهُ فِي عَقِبِهِ فِي الْغَابِرِينَ وَاغْفِرْ لَنَا وَلَهُ رَبَّ الْعَالَمِينَ اللَّهُمَّ افْسَحْ لَهُ فِي قَبْرِهِ وَنَوِّرْ لَهُ فِيهِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو دَاوُدَ وَتَغْمِيضُ الْمَيِّتِ بَعْدَ خُرُوجِ الرُّوحِ سَمِعْتُ مُحَمَّدَ بْنَ مُحَمَّدِ بْنِ النُّعْمَانِ الْمُقْرِئَ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا مَيْسَرَةَ رَجُلاً عَابِدًا يَقُولُ غَمَّضْتُ جَعْفَرًا الْمُعَلِّمَ وَكَانَ رَجُلاً عَابِدًا فِي حَالَةِ الْمَوْتِ فَرَأَيْتُهُ فِي مَنَامِي لَيْلَةَ مَاتَ يَقُولُ أَعْظَمُ مَا كَانَ عَلَىَّ تَغْمِيضُكَ لِي قَبْلَ أَنْ أَمُوتَ ‏.‏

Ummu Salama (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ Abu Salamaning oldiga kirdilar, uning koʻzi ochiq qotib qolgan edi. Bas, u zot uning koʻzini yumdirdilar. Soʻng uning ahlidan baʼzi odamlar faryod chekib yigʻladilar. Shunda u zot: «Oʻzlaringizga faqat yaxshilik tilab duo qilinglar, chunki farishtalar siz aytgan narsaga omin deydilar», dedilar. Soʻng: «Allohim, Abu Salamani magʻfirat qilgin, uning darajasini hidoyat topganlar orasida koʻtargin, qolganlar ichida uning zurriyotini oʻrniga qoʻygin va bizni hamda uni kechirgin, ey olamlar Robbi. Allohim, uning qabrini keng qilgin va unga nur ato etgin», deb duo qildilar. Abu Dovud aytdi: Mayyitning koʻzini yumdirish ruh chiqib boʻlganidan keyin boʻladi. Men Muhammad ibn Muhammad ibn Numon al-Muqridan eshitdim, u shunday dedi: Men obid kishi boʻlmish Abu Maysaradan eshitdim, u dedi: Men Jaʼfar al-Muallimni — u obid kishi edi — oʻlim holatida koʻzini yumdirdim. Bas, uni oʻlgan kechasi tushimda koʻrdim, u: «Menga eng ulugʻ boʻlgan narsa, sening men oʻlishimdan oldin koʻzimni yumdirib qoʻyganing edi», derdi.Умму Салама (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ Абу Саламанинг олдига кирдилар, унинг кўзи очиқ қотиб қолган эди. Бас, у зот унинг кўзини юмдирдилар. Сўнг унинг аҳлидан баъзи одамлар фарёд чекиб йиғладилар. Шунда у зот: «Ўзларингизга фақат яхшилик тилаб дуо қилинглар, чунки фаришталар сиз айтган нарсага омин дейдилар», дедилар. Сўнг: «Аллоҳим, Абу Саламани мағфират қилгин, унинг даражасини ҳидоят топганлар орасида кўтаргин, қолганлар ичида унинг зурриётини ўрнига қўйгин ва бизни ҳамда уни кечиргин, эй оламлар Робби. Аллоҳим, унинг қабрини кенг қилгин ва унга нур ато этгин», деб дуо қилдилар. Абу Довуд айтди: Маййитнинг кўзини юмдириш руҳ чиқиб бўлганидан кейин бўлади. Мен Муҳаммад ибн Муҳаммад ибн Нумон ал-Муқридан эшитдим, у шундай деди: Мен обид киши бўлмиш Абу Майсарадан эшитдим, у деди: Мен Жаъфар ал-Муаллимни — у обид киши эди — ўлим ҳолатида кўзини юмдирдим. Бас, уни ўлган кечаси тушимда кўрдим, у: «Менга энг улуғ бўлган нарса, сенинг мен ўлишимдан олдин кўзимни юмдириб қўйганинг эди», дерди.

حَدَّثَنَا مُوسَى بْنُ إِسْمَاعِيلَ، حَدَّثَنَا حَمَّادٌ، أَخْبَرَنَا ثَابِتٌ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ بْنِ أَبِي سَلَمَةَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ أُمِّ سَلَمَةَ، قَالَتْ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ إِذَا أَصَابَتْ أَحَدَكُمْ مُصِيبَةٌ فَلْيَقُلْ ‏{‏ إِنَّا لِلَّهِ وَإِنَّا إِلَيْهِ رَاجِعُونَ ‏}‏ اللَّهُمَّ عِنْدَكَ أَحْتَسِبُ مُصِيبَتِي فَآجِرْنِي فِيهَا وَأَبْدِلْ لِي خَيْرًا مِنْهَا ‏"‏ ‏.‏

Ummu Salama (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Birontaringizga musibat yetsa, u: ‹{Albatta, biz Allohnikimiz va albatta, biz Unga qaytguvchimiz} (Baqara 156). Allohim, men musibatimning ajrini Sendan umid qilaman, bas, menga unda ajr bergin va menga undan koʻra yaxshiroq narsani badal qilib bergin›, desin», dedilar.Умму Салама (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Биронтарингизга мусибат етса, у: ‹{Албатта, биз Аллоҳникимиз ва албатта, биз Унга қайтгувчимиз} (Бақара 156). Аллоҳим, мен мусибатимнинг ажрини Сендан умид қиламан, бас, менга унда ажр бергин ва менга ундан кўра яхшироқ нарсани бадал қилиб бергин›, десин», дедилар.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ حَنْبَلٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ، حَدَّثَنَا مَعْمَرٌ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ أَبِي سَلَمَةَ، عَنْ عَائِشَةَ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم سُجِّيَ فِي ثَوْبٍ حِبَرَةٍ ‏.‏

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadiki, Paygʻambar ﷺ (vafot etganlaridan keyin) yamanlik chiziqli hibara matosi bilan yopildilar.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинадики, Пайғамбар ﷺ (вафот этганларидан кейин) яманлик чизиқли ҳибара матоси билан ёпилдилар.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْعَلاَءِ، وَمُحَمَّدُ بْنُ مَكِّيٍّ الْمَرْوَزِيُّ، - الْمَعْنَى - قَالاَ حَدَّثَنَا ابْنُ الْمُبَارَكِ، عَنْ سُلَيْمَانَ التَّيْمِيِّ، عَنْ أَبِي عُثْمَانَ، - وَلَيْسَ بِالنَّهْدِيِّ - عَنْ أَبِيهِ، عَنْ مَعْقِلِ بْنِ يَسَارٍ، قَالَ قَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ اقْرَءُوا ‏{‏ يس ‏}‏ عَلَى مَوْتَاكُمْ ‏"‏ ‏.‏ وَهَذَا لَفْظُ ابْنِ الْعَلاَءِ ‏.‏

Maʼqil ibn Yasor (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Paygʻambar ﷺ: «Oʻlim toʻshagidagilaringizga {Yosin}ni oʻqinglar», dedilar. Bu Ibn al-Aloning lafzidir.Маъқил ибн Ясор (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Пайғамбар ﷺ: «Ўлим тўшагидагиларингизга {Ёсин}ни ўқинглар», дедилар. Бу Ибн ал-Алонинг лафзидир.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ كَثِيرٍ، حَدَّثَنَا سُلَيْمَانُ بْنُ كَثِيرٍ، عَنْ يَحْيَى بْنِ سَعِيدٍ، عَنْ عَمْرَةَ، عَنْ عَائِشَةَ، قَالَتْ لَمَّا قُتِلَ زَيْدُ بْنُ حَارِثَةَ وَجَعْفَرٌ وَعَبْدُ اللَّهِ بْنُ رَوَاحَةَ جَلَسَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِي الْمَسْجِدِ يُعْرَفُ فِي وَجْهِهِ الْحُزْنُ وَذَكَرَ الْقِصَّةَ ‏.‏

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: Zayd ibn Horisa, Jaʼfar va Abdulloh ibn Ravoha (roziyallohu anhum) shahid qilinganlarida, Rasululloh ﷺ masjidda oʻtirdilar, yuzlarida gʻam-anduh bilinib turardi. Soʻng (roviy) qissani zikr qildi.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: Зайд ибн Ҳориса, Жаъфар ва Абдуллоҳ ибн Равоҳа (розияллоҳу анҳум) шаҳид қилинганларида, Расулуллоҳ ﷺ масжидда ўтирдилар, юзларида ғам-андуҳ билиниб турарди. Сўнг (ровий) қиссани зикр қилди.

حَدَّثَنَا يَزِيدُ بْنُ خَالِدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَوْهَبٍ الْهَمْدَانِيُّ، حَدَّثَنَا الْمُفَضَّلُ، عَنْ رَبِيعَةَ بْنِ سَيْفٍ الْمَعَافِرِيِّ، عَنْ أَبِي عَبْدِ الرَّحْمَنِ الْحُبُلِيِّ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرِو بْنِ الْعَاصِ، قَالَ قَبَرْنَا مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم - يَعْنِي مَيِّتًا - فَلَمَّا فَرَغْنَا انْصَرَفَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَانْصَرَفْنَا مَعَهُ فَلَمَّا حَاذَى بَابَهُ وَقَفَ فَإِذَا نَحْنُ بِامْرَأَةٍ مُقْبِلَةٍ - قَالَ أَظُنُّهُ عَرَفَهَا - فَلَمَّا ذَهَبَتْ إِذَا هِيَ فَاطِمَةُ - عَلَيْهَا السَّلاَمُ - فَقَالَ لَهَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ مَا أَخْرَجَكِ يَا فَاطِمَةُ مِنْ بَيْتِكِ ‏"‏ ‏.‏ فَقَالَتْ أَتَيْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ أَهْلَ هَذَا الْبَيْتِ فَرَحَّمْتُ إِلَيْهِمْ مَيِّتَهُمْ أَوْ عَزَّيْتُهُمْ بِهِ ‏.‏ فَقَالَ لَهَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ فَلَعَلَّكِ بَلَغْتِ مَعَهُمُ الْكُدَى ‏"‏ ‏.‏ قَالَتْ مَعَاذَ اللَّهِ وَقَدْ سَمِعْتُكَ تَذْكُرُ فِيهَا مَا تَذْكُرُ ‏.‏ قَالَ ‏"‏ لَوْ بَلَغْتِ مَعَهُمُ الْكُدَى ‏"‏ ‏.‏ فَذَكَرَ تَشْدِيدًا فِي ذَلِكَ فَسَأَلْتُ رَبِيعَةَ عَنِ الْكُدَى فَقَالَ الْقُبُورُ فِيمَا أَحْسِبُ ‏.‏

Abdulloh ibn Amr ibn al-Os (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Biz Rasululloh ﷺ bilan birga bir mayyitni dafn qildik. Ishni tugatganimizda, Rasululloh ﷺ qaytdilar, biz ham u zot bilan birga qaytdik. U zot oʻz eshiklari roʻparasiga yetganlarida toʻxtadilar. Shu payt biz oldimizga kelayotgan bir ayolni koʻrdik. (Roviy) aytdi: Oʻylaymanki, u zot uni tanidilar. U ketganida, u Fotima (alayhassalom) ekanini bildik. Rasululloh ﷺ unga: «Ey Fotima, seni uyingdan nima chiqardi?» dedilar. U: «Ey Rasululloh, men shu uy ahlining oldiga keldim va ularning mayyitiga rahmat tiladim yoki ularga taʼziya bildirdim», dedi. Rasululloh ﷺ unga: «Ehtimol, sen ular bilan qabristonga borgandirsan?» dedilar. U: «Allohdan panoh tilayman, holbuki, men sizdan u haqda zikr qilgan narsalaringizni eshitganman», dedi. U zot: «Agar sen ular bilan qabristonga borganingda», deb shu haqda qattiq taʼkid bilan gapirdilar. Bas, men Robiadan al-kudo (haqida) soʻradim. U: «Mening gumonimcha, u qabrlardir», dedi.Абдуллоҳ ибн Амр ибн ал-Ос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Биз Расулуллоҳ ﷺ билан бирга бир маййитни дафн қилдик. Ишни тугатганимизда, Расулуллоҳ ﷺ қайтдилар, биз ҳам у зот билан бирга қайтдик. У зот ўз эшиклари рўпарасига етганларида тўхтадилар. Шу пайт биз олдимизга келаётган бир аёлни кўрдик. (Ровий) айтди: Ўйлайманки, у зот уни танидилар. У кетганида, у Фотима (алайҳассалом) эканини билдик. Расулуллоҳ ﷺ унга: «Эй Фотима, сени уйингдан нима чиқарди?» дедилар. У: «Эй Расулуллоҳ, мен шу уй аҳлининг олдига келдим ва уларнинг маййитига раҳмат тиладим ёки уларга таъзия билдирдим», деди. Расулуллоҳ ﷺ унга: «Эҳтимол, сен улар билан қабристонга боргандирсан?» дедилар. У: «Аллоҳдан паноҳ тилайман, ҳолбуки, мен сиздан у ҳақда зикр қилган нарсаларингизни эшитганман», деди. У зот: «Агар сен улар билан қабристонга борганингда», деб шу ҳақда қаттиқ таъкид билан гапирдилар. Бас, мен Робиадан ал-кудо (ҳақида) сўрадим. У: «Менинг гумонимча, у қабрлардир», деди.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْمُثَنَّى، حَدَّثَنَا عُثْمَانُ بْنُ عُمَرَ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنْ ثَابِتٍ، عَنْ أَنَسٍ، قَالَ أَتَى نَبِيُّ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَلَى امْرَأَةٍ تَبْكِي عَلَى صَبِيٍّ لَهَا فَقَالَ لَهَا ‏"‏ اتَّقِي اللَّهَ وَاصْبِرِي ‏"‏ ‏.‏ فَقَالَتْ وَمَا تُبَالِي أَنْتَ بِمُصِيبَتِي فَقِيلَ لَهَا هَذَا النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏.‏ فَأَتَتْهُ فَلَمْ تَجِدْ عَلَى بَابِهِ بَوَّابِينَ فَقَالَتْ يَا رَسُولَ اللَّهِ لَمْ أَعْرِفْكَ فَقَالَ ‏"‏ إِنَّمَا الصَّبْرُ عِنْدَ الصَّدْمَةِ الأُولَى ‏"‏ ‏.‏ أَوْ ‏"‏ عِنْدَ أَوَّلِ صَدْمَةٍ ‏"‏ ‏.‏

Anas (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Allohning Nabiysi ﷺ oʻz bolasiga yigʻlayotgan bir ayolning oldiga keldilar va unga: «Allohdan qoʻrqgin va sabr qilgin», dedilar. U: «Sen mening musibatimga nima ish, parvo qilmaysan-ku!» dedi. Soʻng unga: «Bu Paygʻambar ﷺ-ku», deyildi. Shunda u zotning oldiga keldi, lekin u zotning eshigida darbonlarni topmadi. U: «Ey Rasululloh, men sizni tanimadim», dedi. U zot: «Haqiqiy sabr birinchi zarba kelgan paytda boʻladi», dedilar — yoki: «dastlabki zarba paytida», dedilar.Анас (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Аллоҳнинг Набийси ﷺ ўз боласига йиғлаётган бир аёлнинг олдига келдилар ва унга: «Аллоҳдан қўрқгин ва сабр қилгин», дедилар. У: «Сен менинг мусибатимга нима иш, парво қилмайсан-ку!» деди. Сўнг унга: «Бу Пайғамбар ﷺ-ку», дейилди. Шунда у зотнинг олдига келди, лекин у зотнинг эшигида дарбонларни топмади. У: «Эй Расулуллоҳ, мен сизни танимадим», деди. У зот: «Ҳақиқий сабр биринчи зарба келган пайтда бўлади», дедилар — ёки: «дастлабки зарба пайтида», дедилар.

حَدَّثَنَا أَبُو الْوَلِيدِ الطَّيَالِسِيُّ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنْ عَاصِمٍ الأَحْوَلِ، قَالَ سَمِعْتُ أَبَا عُثْمَانَ، عَنْ أُسَامَةَ بْنِ زَيْدٍ، أَنَّ ابْنَةً لِرَسُولِ اللَّهِ، صلى الله عليه وسلم أَرْسَلَتْ إِلَيْهِ وَأَنَا مَعَهُ وَسَعْدٌ وَأَحْسِبُ أُبَيًّا أَنَّ ابْنِي أَوْ بِنْتِي قَدْ حُضِرَ فَاشْهَدْنَا ‏.‏ فَأَرْسَلَ يُقْرِئُ السَّلاَمَ فَقَالَ ‏"‏ قُلْ لِلَّهِ مَا أَخَذَ وَمَا أَعْطَى وَكُلُّ شَىْءٍ عِنْدَهُ إِلَى أَجَلٍ ‏"‏ ‏.‏ فَأَرْسَلَتْ تُقْسِمُ عَلَيْهِ فَأَتَاهَا فَوُضِعَ الصَّبِيُّ فِي حِجْرِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَنَفْسُهُ تَقَعْقَعُ فَفَاضَتْ عَيْنَا رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ لَهُ سَعْدٌ مَا هَذَا قَالَ ‏"‏ إِنَّهَا رَحْمَةٌ وَضَعَهَا اللَّهُ فِي قُلُوبِ مَنْ يَشَاءُ وَإِنَّمَا يَرْحَمُ اللَّهُ مِنْ عِبَادِهِ الرُّحَمَاءَ ‏"‏ ‏.‏

Usoma ibn Zayd (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadiki, Rasululloh ﷺning bir qizlari u zotga — men u zot bilan birga edim, Saʼd ham, oʻylaymanki, Ubay ham bor edi — «Oʻgʻlim yoki qizim oʻlim toʻshagida, bizning oldimizga keling», deb odam yubordi. U zot salom yetkazib: «Unga ayt: Alloh olgan narsa ham, bergan narsa ham Allohnikidir va har bir narsaning Uning huzurida belgilangan ajali bordir», deb (javob) yubordilar. Bas, u (qizlari) qasam ichib (kelishlarini soʻrab) yana odam yubordi. Shunda u zot uning oldiga bordilar. Bola Rasululloh ﷺning quchoqlariga qoʻyildi, joni esa hirqillab turardi. Bas, Rasululloh ﷺning koʻzlaridan yosh oqdi. Saʼd u zotga: «Bu nima?» dedi. U zot: «Bu — rahmatdir, Alloh uni Oʻzi xohlagan bandalarining qalbiga solib qoʻygan. Alloh bandalaridan faqat rahmdillarga rahm qiladi», dedilar.Усома ибн Зайд (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинадики, Расулуллоҳ ﷺнинг бир қизлари у зотга — мен у зот билан бирга эдим, Саъд ҳам, ўйлайманки, Убай ҳам бор эди — «Ўғлим ёки қизим ўлим тўшагида, бизнинг олдимизга келинг», деб одам юборди. У зот салом етказиб: «Унга айт: Аллоҳ олган нарса ҳам, берган нарса ҳам Аллоҳникидир ва ҳар бир нарсанинг Унинг ҳузурида белгиланган ажали бордир», деб (жавоб) юбордилар. Бас, у (қизлари) қасам ичиб (келишларини сўраб) яна одам юборди. Шунда у зот унинг олдига бордилар. Бола Расулуллоҳ ﷺнинг қучоқларига қўйилди, жони эса ҳирқиллаб турарди. Бас, Расулуллоҳ ﷺнинг кўзларидан ёш оқди. Саъд у зотга: «Бу нима?» деди. У зот: «Бу — раҳматдир, Аллоҳ уни Ўзи хоҳлаган бандаларининг қалбига солиб қўйган. Аллоҳ бандаларидан фақат раҳмдилларга раҳм қилади», дедилар.

حَدَّثَنَا شَيْبَانُ بْنُ فَرُّوخَ، حَدَّثَنَا سُلَيْمَانُ بْنُ الْمُغِيرَةِ، عَنْ ثَابِتٍ الْبُنَانِيِّ، عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ وُلِدَ لِيَ اللَّيْلَةَ غُلاَمٌ فَسَمَّيْتُهُ بِاسْمِ أَبِي إِبْرَاهِيمَ ‏"‏ ‏.‏ فَذَكَرَ الْحَدِيثَ قَالَ أَنَسٌ لَقَدْ رَأَيْتُهُ يَكِيدُ بِنَفْسِهِ بَيْنَ يَدَىْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَدَمَعَتْ عَيْنَا رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ ‏"‏ تَدْمَعُ الْعَيْنُ وَيَحْزَنُ الْقَلْبُ وَلاَ نَقُولُ إِلاَّ مَا يَرْضَى رَبُّنَا إِنَّا بِكَ يَا إِبْرَاهِيمُ لَمَحْزُونُونَ ‏"‏ ‏.‏

Anas ibn Molik (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Bu kecha menga bir oʻgʻil tugʻildi, men unga otam Ibrohimning ismini qoʻydim», dedilar. Soʻng (roviy) hadisni zikr qildi. Anas aytdi: Men u (bolani) Rasululloh ﷺning oldilarida jon berayotganini koʻrdim. Bas, Rasululloh ﷺning koʻzlaridan yosh oqdi va u zot: «Koʻz yosh toʻkadi, qalb gʻamga botadi, biroq biz Robbimiz rozi boʻladigan soʻzdan boshqasini aytmaymiz. Ey Ibrohim, biz sen uchun haqiqatan gʻamgindirmiz», dedilar.Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Бу кеча менга бир ўғил туғилди, мен унга отам Иброҳимнинг исмини қўйдим», дедилар. Сўнг (ровий) ҳадисни зикр қилди. Анас айтди: Мен у (болани) Расулуллоҳ ﷺнинг олдиларида жон бераётганини кўрдим. Бас, Расулуллоҳ ﷺнинг кўзларидан ёш оқди ва у зот: «Кўз ёш тўкади, қалб ғамга ботади, бироқ биз Роббимиз рози бўладиган сўздан бошқасини айтмаймиз. Эй Иброҳим, биз сен учун ҳақиқатан ғамгиндирмиз», дедилар.

حَدَّثَنَا مُسَدَّدٌ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْوَارِثِ، عَنْ أَيُّوبَ، عَنْ حَفْصَةَ، عَنْ أُمِّ عَطِيَّةَ، قَالَتْ إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم نَهَانَا عَنِ النِّيَاحَةِ ‏.‏

Ummu Atiyya (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ bizni nadba (qichqirib yigʻi-sigʻi qilish)dan qaytardilar.Умму Атийя (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ бизни надба (қичқириб йиғи-сиғи қилиш)дан қайтардилар.

حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ مُوسَى، أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ رَبِيعَةَ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَسَنِ بْنِ عَطِيَّةَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ جَدِّهِ، عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ، قَالَ لَعَنَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم النَّائِحَةَ وَالْمُسْتَمِعَةَ ‏.‏

Abu Said al-Xudriy (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ marsiya aytib yigʻlovchi ayolni va uni (yigʻisini) tinglovchi ayolni laʼnatladilar.Абу Саид ал-Худрий (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ марсия айтиб йиғловчи аёлни ва уни (йиғисини) тингловчи аёлни лаънатладилар.

حَدَّثَنَا هَنَّادُ بْنُ السَّرِيِّ، عَنْ عَبْدَةَ، وَأَبِي، مُعَاوِيَةَ - الْمَعْنَى - عَنْ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ إِنَّ الْمَيِّتَ لَيُعَذَّبُ بِبُكَاءِ أَهْلِهِ عَلَيْهِ ‏"‏ ‏.‏ فَذُكِرَ ذَلِكَ لِعَائِشَةَ فَقَالَتْ وَهِلَ - تَعْنِي ابْنَ عُمَرَ - إِنَّمَا مَرَّ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم عَلَى قَبْرٍ فَقَالَ ‏"‏ إِنَّ صَاحِبَ هَذَا لَيُعَذَّبُ وَأَهْلُهُ يَبْكُونَ عَلَيْهِ ‏"‏ ‏.‏ ثُمَّ قَرَأَتْ ‏{‏ وَلاَ تَزِرُ وَازِرَةٌ وِزْرَ أُخْرَى ‏}‏ قَالَ عَنْ أَبِي مُعَاوِيَةَ عَلَى قَبْرِ يَهُودِيٍّ ‏.‏

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Albatta, mayyit ahlining unga yigʻlashi sababli azoblanadi», dedilar. Bu Oishaga zikr qilinganda, u: «Ibn Umar adashibdi (yanglishibdi)», dedi va: «Paygʻambar ﷺ bir qabr yonidan oʻtib: ‹Albatta, bu (qabr) sohibi azoblanmoqda, ahli esa unga yigʻlamoqda›, deganlar, xolos», dedi. Soʻng u: {Hech bir koʻtaruvchi (gunohkor) jon boshqasining yukini (gunohini) koʻtarmas} (Anʼom 164) oyatini oʻqidi. (Roviy) Abu Muoviyadan: «Bir yahudiyning qabri yonidan (oʻtganlar)», deb (rivoyat qildi).Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Албатта, маййит аҳлининг унга йиғлаши сабабли азобланади», дедилар. Бу Оишага зикр қилинганда, у: «Ибн Умар адашибди (янглишибди)», деди ва: «Пайғамбар ﷺ бир қабр ёнидан ўтиб: ‹Албатта, бу (қабр) соҳиби азобланмоқда, аҳли эса унга йиғламоқда›, деганлар, холос», деди. Сўнг у: {Ҳеч бир кўтарувчи (гуноҳкор) жон бошқасининг юкини (гуноҳини) кўтармас} (Анъом 164) оятини ўқиди. (Ровий) Абу Муовиядан: «Бир яҳудийнинг қабри ёнидан (ўтганлар)», деб (ривоят қилди).

حَدَّثَنَا عُثْمَانُ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، حَدَّثَنَا جَرِيرٌ، عَنْ مَنْصُورٍ، عَنْ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ يَزِيدَ بْنِ أَوْسٍ، قَالَ دَخَلْتُ عَلَى أَبِي مُوسَى وَهُوَ ثَقِيلٌ فَذَهَبَتِ امْرَأَتُهُ لِتَبْكِي أَوْ تَهُمَّ بِهِ فَقَالَ لَهَا أَبُو مُوسَى أَمَا سَمِعْتِ مَا قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَتْ بَلَى ‏.‏ قَالَ فَسَكَتَتْ فَلَمَّا مَاتَ أَبُو مُوسَى - قَالَ يَزِيدُ - لَقِيتُ الْمَرْأَةَ فَقُلْتُ لَهَا مَا قَوْلُ أَبِي مُوسَى لَكِ أَمَا سَمِعْتِ مَا قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ثُمَّ سَكَتِّ قَالَتْ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ لَيْسَ مِنَّا مَنْ حَلَقَ وَمَنْ سَلَقَ وَمَنْ خَرَقَ ‏"‏ ‏.‏

Yazid ibn Avs (rahimahulloh) aytdi: Men Abu Musoning oldiga kirdim, u ogʻir ahvolda edi. Bas, uning xotini yigʻlamoqchi yoki yigʻlashga chogʻlanmoqchi boʻldi. Shunda Abu Muso unga: «Rasululloh ﷺ nima deganlarini eshitmaganmiding?» dedi. U: «Ha (eshitganman)», dedi. (Roviy) aytdi: Bas, u jim boʻldi. Abu Muso vafot etganida, — Yazid aytdi — men u ayolni uchratib, unga: «Abu Muso senga ‹Rasululloh ﷺ nima deganlarini eshitmaganmiding?› deganida sen jim boʻlding, bu nima edi?» dedim. U: «Rasululloh ﷺ: ‹(Musibatda) soch oldirgan, ovozini koʻtarib qichqirgan va (kiyimini) yirtgan kishi bizdan emas›, deganlar», dedi.Язид ибн Авс (раҳимаҳуллоҳ) айтди: Мен Абу Мусонинг олдига кирдим, у оғир аҳволда эди. Бас, унинг хотини йиғламоқчи ёки йиғлашга чоғланмоқчи бўлди. Шунда Абу Мусо унга: «Расулуллоҳ ﷺ нима деганларини эшитмаганмидинг?» деди. У: «Ҳа (эшитганман)», деди. (Ровий) айтди: Бас, у жим бўлди. Абу Мусо вафот этганида, — Язид айтди — мен у аёлни учратиб, унга: «Абу Мусо сенга ‹Расулуллоҳ ﷺ нима деганларини эшитмаганмидинг?› деганида сен жим бўлдинг, бу нима эди?» дедим. У: «Расулуллоҳ ﷺ: ‹(Мусибатда) соч олдирган, овозини кўтариб қичқирган ва (кийимини) йиртган киши биздан эмас›, деганлар», деди.

حَدَّثَنَا مُسَدَّدٌ، حَدَّثَنَا حُمَيْدُ بْنُ الأَسْوَدِ، حَدَّثَنَا الْحَجَّاجُ، - عَامِلٌ لِعُمَرَ بْنِ عَبْدِ الْعَزِيزِ عَلَى الرَّبَذَةِ حَدَّثَنِي أَسِيدُ بْنُ أَبِي أَسِيدٍ، عَنِ امْرَأَةٍ، مِنَ الْمُبَايِعَاتِ قَالَتْ كَانَ فِيمَا أَخَذَ عَلَيْنَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِي الْمَعْرُوفِ الَّذِي أَخَذَ عَلَيْنَا أَنْ لاَ نَعْصِيَهُ فِيهِ أَنْ لاَ نَخْمِشَ وَجْهًا وَلاَ نَدْعُوَ وَيْلاً وَلاَ نَشُقَّ جَيْبًا وَأَنْ لاَ نَنْشُرَ شَعْرًا ‏.‏

Asid ibn Abu Asid bayʼat qilgan ayollardan birovidan rivoyat qiladi. U (ayol) dedi: Rasululloh ﷺ bizdan maʼruf (ezgu ish) yuzasidan olgan ahdlari ichida, biz unda u zotga itoatsizlik qilmasligimizga olgan ahdlaridan biri shu ediki, yuzni tirnamasligimiz, voy-voylab nola qilmasligimiz, koʻylakning yoqasini yirtmasligimiz va sochni yoymasligimiz edi.Асид ибн Абу Асид байъат қилган аёллардан бировидан ривоят қилади. У (аёл) деди: Расулуллоҳ ﷺ биздан маъруф (эзгу иш) юзасидан олган аҳдлари ичида, биз унда у зотга итоатсизлик қилмаслигимизга олган аҳдларидан бири шу эдики, юзни тирнамаслигимиз, вой-войлаб нола қилмаслигимиз, кўйлакнинг ёқасини йиртмаслигимиз ва сочни ёймаслигимиз эди.

حَدَّثَنَا مُسَدَّدٌ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، حَدَّثَنِي جَعْفَرُ بْنُ خَالِدٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ جَعْفَرٍ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ اصْنَعُوا لآلِ جَعْفَرٍ طَعَامًا فَإِنَّهُ قَدْ أَتَاهُمْ أَمْرٌ شَغَلَهُمْ ‏"‏ ‏.‏

Abdulloh ibn Jaʼfar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Jaʼfarning oilasi uchun taom tayyorlab beringlar, chunki ularga oʻzlarini band qilib qoʻygan bir ish (musibat) yetib keldi», dedilar.Абдуллоҳ ибн Жаъфар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Жаъфарнинг оиласи учун таом тайёрлаб беринглар, чунки уларга ўзларини банд қилиб қўйган бир иш (мусибат) етиб келди», дедилар.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ بْنُ سَعِيدٍ، حَدَّثَنَا مَعْنُ بْنُ عِيسَى، ح وَحَدَّثَنَا عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ عُمَرَ الْجُشَمِيُّ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ مَهْدِيٍّ، عَنْ إِبْرَاهِيمَ بْنِ طَهْمَانَ، عَنْ أَبِي الزُّبَيْرِ، عَنْ جَابِرٍ، قَالَ رُمِيَ رَجُلٌ بِسَهْمٍ فِي صَدْرِهِ أَوْ فِي حَلْقِهِ فَمَاتَ فَأُدْرِجَ فِي ثِيَابِهِ كَمَا هُوَ - قَالَ - وَنَحْنُ مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏.‏

Jobir (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi. U dedi: Bir kishining koʻkragiga yoki boʻgʻziga oʻq otildi va u vafot etdi. Soʻng u oʻzi (qanday boʻlsa) shu holida kiyimlariga oʻraldi. (Roviy) dedi: Biz Rasululloh ﷺ bilan birga edik.Жобир (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади. У деди: Бир кишининг кўкрагига ёки бўғзига ўқ отилди ва у вафот этди. Сўнг у ўзи (қандай бўлса) шу ҳолида кийимларига ўралди. (Ровий) деди: Биз Расулуллоҳ ﷺ билан бирга эдик.

حَدَّثَنَا زِيَادُ بْنُ أَيُّوبَ، وَعِيسَى بْنُ يُونُسَ، قَالاَ حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ عَاصِمٍ، عَنْ عَطَاءِ بْنِ السَّائِبِ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ أَمَرَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بِقَتْلَى أُحُدٍ أَنْ يُنْزَعَ عَنْهُمُ الْحَدِيدُ وَالْجُلُودُ وَأَنْ يُدْفَنُوا بِدِمَائِهِمْ وَثِيَابِهِمْ ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi. U dedi: Rasululloh ﷺ Uhud shahidlaridan temir (qurol-yarogʻ) va terilarni yechib olishni hamda ular qonlari va kiyimlari bilan koʻmilishlarini buyurdilar.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади. У деди: Расулуллоҳ ﷺ Уҳуд шаҳидларидан темир (қурол-яроғ) ва териларни ечиб олишни ҳамда улар қонлари ва кийимлари билан кўмилишларини буюрдилар.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ صَالِحٍ، حَدَّثَنَا ابْنُ وَهْبٍ، ح وَحَدَّثَنَا سُلَيْمَانُ بْنُ دَاوُدَ الْمَهْرِيُّ، أَخْبَرَنَا ابْنُ وَهْبٍ، - وَهَذَا لَفْظُهُ - أَخْبَرَنِي أُسَامَةُ بْنُ زَيْدٍ اللَّيْثِيُّ، أَنَّ ابْنَ شِهَابٍ، أَخْبَرَهُ أَنَّ أَنَسَ بْنَ مَالِكٍ حَدَّثَهُمْ أَنَّ شُهَدَاءَ أُحُدٍ لَمْ يُغَسَّلُوا وَدُفِنُوا بِدِمَائِهِمْ وَلَمْ يُصَلَّ عَلَيْهِمْ ‏.‏

Anas ibn Molik (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Uhud shahidlari gʻusl qildirilmadi va ular qonlari bilan koʻmildilar hamda ularga (janoza) namozi oʻqilmadi.Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Уҳуд шаҳидлари ғусл қилдирилмади ва улар қонлари билан кўмилдилар ҳамда уларга (жаноза) намози ўқилмади.

حَدَّثَنَا عُثْمَانُ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، حَدَّثَنَا زَيْدٌ، - يَعْنِي ابْنَ الْحُبَابِ - ح وَحَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ بْنُ سَعِيدٍ، حَدَّثَنَا أَبُو صَفْوَانَ، - يَعْنِي الْمَرْوَانِيَّ - عَنْ أُسَامَةَ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ، - الْمَعْنَى - أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم مَرَّ عَلَى حَمْزَةَ وَقَدْ مُثِّلَ بِهِ فَقَالَ ‏"‏ لَوْلاَ أَنْ تَجِدَ صَفِيَّةُ فِي نَفْسِهَا لَتَرَكْتُهُ حَتَّى تَأْكُلَهُ الْعَافِيَةُ حَتَّى يُحْشَرَ مِنْ بُطُونِهَا ‏"‏ ‏.‏ وَقَلَّتِ الثِّيَابُ وَكَثُرَتِ الْقَتْلَى فَكَانَ الرَّجُلُ وَالرَّجُلاَنِ وَالثَّلاَثَةُ يُكَفَّنُونَ فِي الثَّوْبِ الْوَاحِدِ - زَادَ قُتَيْبَةُ - ثُمَّ يُدْفَنُونَ فِي قَبْرٍ وَاحِدٍ فَكَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَسْأَلُ ‏"‏ أَيُّهُمْ أَكْثَرُهُمْ قُرْآنًا ‏"‏ ‏.‏ فَيُقَدِّمُهُ إِلَى الْقِبْلَةِ ‏.‏

Anas ibn Molik (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Rasululloh ﷺ (jasadi) buzib tashlangan Hamza yonidan oʻtdilar va: «Agar Safiyya koʻnglida (gʻam-anduh) topmaganida edi, men uni qush-u yirtqichlar yeb, oʻsha (jonzotlar)ning qorinlaridan (qiyomatda) tirilib chiqquncha (shu holida) tashlab qoʻyar edim», dedilar. Kiyimlar oz, oʻldirilganlar (shahidlar) esa koʻp edi. Shu sababli bir kishi, ikki kishi va uch kishi bitta kiyimga kafanlanar edi. — Qutayba (rivoyatida) qoʻshimcha qildi: — Soʻng ular bitta qabrga koʻmilar edilar. Rasululloh ﷺ: «Ulardan qaysi biri Qurʼonni koʻproq (bilar) edi?» deb soʻrar, soʻng uni qiblaga tomon (oldinroq) qoʻyar edilar.Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Расулуллоҳ ﷺ (жасади) бузиб ташланган Ҳамза ёнидан ўтдилар ва: «Агар Сафийя кўнглида (ғам-андуҳ) топмаганида эди, мен уни қуш-у йиртқичлар еб, ўша (жонзотлар)нинг қоринларидан (қиёматда) тирилиб чиққунча (шу ҳолида) ташлаб қўяр эдим», дедилар. Кийимлар оз, ўлдирилганлар (шаҳидлар) эса кўп эди. Шу сабабли бир киши, икки киши ва уч киши битта кийимга кафанланар эди. — Қутайба (ривоятида) қўшимча қилди: — Сўнг улар битта қабрга кўмилар эдилар. Расулуллоҳ ﷺ: «Улардан қайси бири Қуръонни кўпроқ (билар) эди?» деб сўрар, сўнг уни қиблага томон (олдинроқ) қўяр эдилар.

حَدَّثَنَا عَبَّاسٌ الْعَنْبَرِيُّ، حَدَّثَنَا عُثْمَانُ بْنُ عُمَرَ، حَدَّثَنَا أُسَامَةُ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ أَنَسٍ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم مَرَّ بِحَمْزَةَ وَقَدْ مُثِّلَ بِهِ وَلَمْ يُصَلِّ عَلَى أَحَدٍ مِنَ الشُّهَدَاءِ غَيْرِهِ ‏.‏

Anas (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Nabiy ﷺ (jasadi) buzib tashlangan Hamza yonidan oʻtdilar va shahidlardan undan boshqa hech kimga (janoza) namozi oʻqimadilar.Анас (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Набий ﷺ (жасади) бузиб ташланган Ҳамза ёнидан ўтдилар ва шаҳидлардан ундан бошқа ҳеч кимга (жаноза) намози ўқимадилар.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ بْنُ سَعِيدٍ، وَيَزِيدُ بْنُ خَالِدِ بْنِ مَوْهَبٍ، أَنَّ اللَّيْثَ، حَدَّثَهُمْ عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ كَعْبِ بْنِ مَالِكٍ، أَنَّ جَابِرَ بْنَ عَبْدِ اللَّهِ، أَخْبَرَهُ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم كَانَ يَجْمَعُ بَيْنَ الرَّجُلَيْنِ مِنْ قَتْلَى أُحُدٍ وَيَقُولُ ‏"‏ أَيُّهُمَا أَكْثَرُ أَخْذًا لِلْقُرْآنِ ‏"‏ ‏.‏ فَإِذَا أُشِيرَ لَهُ إِلَى أَحَدِهِمَا قَدَّمَهُ فِي اللَّحْدِ وَقَالَ ‏"‏ أَنَا شَهِيدٌ عَلَى هَؤُلاَءِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ ‏"‏ ‏.‏ وَأَمَرَ بِدَفْنِهِمْ بِدِمَائِهِمْ وَلَمْ يُغَسَّلُوا ‏.‏

Jobir ibn Abdulloh (roziyallohu anhumo) xabar berishicha, Rasululloh ﷺ Uhud shahidlaridan ikki kishini (bitta kafanda) birga jamlar va: «Bularning qaysi biri Qurʼonni koʻproq olgan (bilar) edi?» der edilar. Ulardan biriga ishora qilinsa, uni lahadda oldinroq qoʻyar va: «Men qiyomat kunida mana shularning (shahidligiga) guvohman», der edilar. Hamda ularni qonlari bilan koʻmishni buyurdilar va ular gʻusl qildirilmadilar.Жобир ибн Абдуллоҳ (розияллоҳу анҳумо) хабар беришича, Расулуллоҳ ﷺ Уҳуд шаҳидларидан икки кишини (битта кафанда) бирга жамлар ва: «Буларнинг қайси бири Қуръонни кўпроқ олган (билар) эди?» дер эдилар. Улардан бирига ишора қилинса, уни лаҳадда олдинроқ қўяр ва: «Мен қиёмат кунида мана шуларнинг (шаҳидлигига) гувоҳман», дер эдилар. Ҳамда уларни қонлари билан кўмишни буюрдилар ва улар ғусл қилдирилмадилар.

حَدَّثَنَا سُلَيْمَانُ بْنُ دَاوُدَ الْمَهْرِيُّ، حَدَّثَنَا ابْنُ وَهْبٍ، عَنِ اللَّيْثِ، بِهَذَا الْحَدِيثِ بِمَعْنَاهُ قَالَ يَجْمَعُ بَيْنَ الرَّجُلَيْنِ مِنْ قَتْلَى أُحُدٍ فِي ثَوْبٍ وَاحِدٍ ‏.‏

Bu hadis Lays (rahimahulloh) orqali shu maʼnoda (boshqa sanad bilan ham) rivoyat qilingan. U: «(Rasululloh ﷺ) Uhud shahidlaridan ikki kishini bitta kiyimda birga jamlar edilar», dedi.Бу ҳадис Лайс (раҳимаҳуллоҳ) орқали шу маънода (бошқа санад билан ҳам) ривоят қилинган. У: «(Расулуллоҳ ﷺ) Уҳуд шаҳидларидан икки кишини битта кийимда бирга жамлар эдилар», деди.

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ سَهْلٍ الرَّمْلِيُّ، حَدَّثَنَا حَجَّاجٌ، عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ، قَالَ أُخْبِرْتُ عَنْ حَبِيبِ بْنِ أَبِي ثَابِتٍ، عَنْ عَاصِمِ بْنِ ضَمْرَةَ، عَنْ عَلِيٍّ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ لاَ تُبْرِزْ فَخِذَكَ وَلاَ تَنْظُرَنَّ إِلَى فَخِذِ حَىٍّ وَلاَ مَيِّتٍ ‏"‏ ‏.‏

Ali (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Nabiy ﷺ: «Soningni ochib qoʻyma va tirik kishining ham, oʻlik kishining ham soniga qaramagin», dedilar.Али (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Набий ﷺ: «Сонингни очиб қўйма ва тирик кишининг ҳам, ўлик кишининг ҳам сонига қарамагин», дедилар.

حَدَّثَنَا النُّفَيْلِيُّ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ سَلَمَةَ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْحَاقَ، حَدَّثَنِي يَحْيَى بْنُ عَبَّادٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَبَّادِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الزُّبَيْرِ قَالَ سَمِعْتُ عَائِشَةَ، تَقُولُ لَمَّا أَرَادُوا غَسْلَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالُوا وَاللَّهِ مَا نَدْرِي أَنُجَرِّدُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم مِنْ ثِيَابِهِ كَمَا نُجَرِّدُ مَوْتَانَا أَمْ نُغَسِّلُهُ وَعَلَيْهِ ثِيَابُهُ فَلَمَّا اخْتَلَفُوا أَلْقَى اللَّهُ عَلَيْهِمُ النَّوْمَ حَتَّى مَا مِنْهُمْ رَجُلٌ إِلاَّ وَذَقْنُهُ فِي صَدْرِهِ ثُمَّ كَلَّمَهُمْ مُكَلِّمٌ مِنْ نَاحِيَةِ الْبَيْتِ لاَ يَدْرُونَ مَنْ هُوَ أَنِ اغْسِلُوا النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم وَعَلَيْهِ ثِيَابُهُ فَقَامُوا إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَغَسَلُوهُ وَعَلَيْهِ قَمِيصُهُ يَصُبُّونَ الْمَاءَ فَوْقَ الْقَمِيصِ وَيُدَلِّكُونَهُ بِالْقَمِيصِ دُونَ أَيْدِيهِمْ وَكَانَتْ عَائِشَةُ تَقُولُ لَوِ اسْتَقْبَلْتُ مِنْ أَمْرِي مَا اسْتَدْبَرْتُ مَا غَسَّلَهُ إِلاَّ نِسَاؤُهُ ‏.‏

Abbod ibn Abdulloh ibn az-Zubayr aytadi: Men Oisha (roziyallohu anho)ning bunday deganini eshitdim: Nabiy ﷺni gʻusl qildirmoqchi boʻlganlarida, ular: «Allohga qasamki, biz Rasululloh ﷺni oʻz oʻliklarimizni kiyimlaridan yechganimizdek kiyimlaridan yechamizmi yoki u zotni kiyimlari ustida (kiyimi bilan) gʻusl qildiramizmi — bilmaymiz», dedilar. Ular ixtilof qilganlarida, Alloh ularga uyqu soldi, hatto ulardan har bir kishining iyagi koʻksiga tegib (uxlab) qoldi. Soʻng uyning bir tarafidan ularga bir soʻzlovchi — uning kimligini bilmasdilar — gapirdi: «Nabiy ﷺni kiyimlari ustida (kiyimi bilan) gʻusl qildiringlar!» Shunda ular Rasululloh ﷺning yonlariga turib bordilar va u zotni koʻylaklari ustida gʻusl qildirdilar, koʻylakning ustidan suv quyar, qoʻllari bilan emas, balki koʻylak bilan u zotni ishqalar edilar. Oisha (roziyallohu anho): «Agar men ishimning oldini orqasidan oldin bilganimda edi (ortga qaytishni istamasdim), u zotni ayollaridan boshqa hech kim gʻusl qildirmagan boʻlardi», der edi.Аббод ибн Абдуллоҳ ибн аз-Зубайр айтади: Мен Оиша (розияллоҳу анҳо)нинг бундай деганини эшитдим: Набий ﷺни ғусл қилдирмоқчи бўлганларида, улар: «Аллоҳга қасамки, биз Расулуллоҳ ﷺни ўз ўликларимизни кийимларидан ечганимиздек кийимларидан ечамизми ёки у зотни кийимлари устида (кийими билан) ғусл қилдирамизми — билмаймиз», дедилар. Улар ихтилоф қилганларида, Аллоҳ уларга уйқу солди, ҳатто улардан ҳар бир кишининг ияги кўксига тегиб (ухлаб) қолди. Сўнг уйнинг бир тарафидан уларга бир сўзловчи — унинг кимлигини билмасдилар — гапирди: «Набий ﷺни кийимлари устида (кийими билан) ғусл қилдиринглар!» Шунда улар Расулуллоҳ ﷺнинг ёнларига туриб бордилар ва у зотни кўйлаклари устида ғусл қилдирдилар, кўйлакнинг устидан сув қуяр, қўллари билан эмас, балки кўйлак билан у зотни ишқалар эдилар. Оиша (розияллоҳу анҳо): «Агар мен ишимнинг олдини орқасидан олдин билганимда эди (ортга қайтишни истамасдим), у зотни аёлларидан бошқа ҳеч ким ғусл қилдирмаган бўларди», дер эди.

حَدَّثَنَا الْقَعْنَبِيُّ، عَنْ مَالِكٍ، ح وَحَدَّثَنَا مُسَدَّدٌ، حَدَّثَنَا حَمَّادُ بْنُ زَيْدٍ، - الْمَعْنَى - عَنْ أَيُّوبَ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِيرِينَ، عَنْ أُمِّ عَطِيَّةَ، قَالَتْ دَخَلَ عَلَيْنَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم حِينَ تُوُفِّيَتِ ابْنَتُهُ فَقَالَ ‏"‏ اغْسِلْنَهَا ثَلاَثًا أَوْ خَمْسًا أَوْ أَكْثَرَ مِنْ ذَلِكَ - إِنْ رَأَيْتُنَّ ذَلِكَ - بِمَاءٍ وَسِدْرٍ وَاجْعَلْنَ فِي الآخِرَةِ كَافُورًا أَوْ شَيْئًا مِنْ كَافُورٍ فَإِذَا فَرَغْتُنَّ فَآذِنَّنِي ‏"‏ ‏.‏ فَلَمَّا فَرَغْنَا آذَنَّاهُ فَأَعْطَانَا حَقْوَهُ فَقَالَ ‏"‏ أَشْعِرْنَهَا إِيَّاهُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ عَنْ مَالِكٍ يَعْنِي إِزَارَهُ وَلَمْ يَقُلْ مُسَدَّدٌ دَخَلَ عَلَيْنَا ‏.‏

Umm Atiyya (roziyallohu anho) aytadi: Rasululloh ﷺ qizlari vafot etganida bizning oldimizga kirdilar va: «Uni suv va sidr (anorgul bargi) bilan uch marta yoki besh marta, agar shuni maʼqul koʻrsangiz, undan ham koʻproq gʻusl qildiringlar, oxirgisida kofur yoki ozgina kofur soling. Tugatganingizda menga bildiringlar», dedilar. Biz tugatganimizda u zotga bildirdik, shunda u zot bizga oʻzlarining belboglarini (izorlarini) berdilar va: «Buni unga (badaniga) yondoshtiringlar», dedilar. (Roviy) Molik (rivoyati) haqida aytdi: Yaʼni, u zotning izorlarini (nazarda tutdi). Musaddad esa «bizning oldimizga kirdilar» demadi.Умм Атийя (розияллоҳу анҳо) айтади: Расулуллоҳ ﷺ қизлари вафот этганида бизнинг олдимизга кирдилар ва: «Уни сув ва сидр (аноргул барги) билан уч марта ёки беш марта, агар шуни маъқул кўрсангиз, ундан ҳам кўпроқ ғусл қилдиринглар, охиргисида кофур ёки озгина кофур солинг. Тугатганингизда менга билдиринглар», дедилар. Биз тугатганимизда у зотга билдирдик, шунда у зот бизга ўзларининг белбогларини (изорларини) бердилар ва: «Буни унга (баданига) ёндоштиринглар», дедилар. (Ровий) Молик (ривояти) ҳақида айтди: Яъни, у зотнинг изорларини (назарда тутди). Мусаддад эса «бизнинг олдимизга кирдилар» демади.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدَةَ، وَأَبُو كَامِلٍ - بِمَعْنَى الإِسْنَادِ - أَنَّ يَزِيدَ بْنَ زُرَيْعٍ، حَدَّثَهُمْ حَدَّثَنَا أَيُّوبُ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِيرِينَ، عَنْ حَفْصَةَ، أُخْتِهِ عَنْ أُمِّ عَطِيَّةَ، قَالَتْ مَشَطْنَاهَا ثَلاَثَةَ قُرُونٍ ‏.‏

Umm Atiyya (roziyallohu anho) aytadi: Biz uning sochini uchta oʻrim qilib oʻrdik.Умм Атийя (розияллоҳу анҳо) айтади: Биз унинг сочини учта ўрим қилиб ўрдик.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْمُثَنَّى، حَدَّثَنَا عَبْدُ الأَعْلَى، حَدَّثَنَا هِشَامٌ، عَنْ حَفْصَةَ بِنْتِ سِيرِينَ، عَنْ أُمِّ عَطِيَّةَ، قَالَتْ وَضَفَّرْنَا رَأْسَهَا ثَلاَثَةَ قُرُونٍ ثُمَّ أَلْقَيْنَاهَا خَلْفَهَا مُقَدَّمَ رَأْسِهَا وَقَرْنَيْهَا ‏.‏

Umm Atiyya (roziyallohu anho) aytadi: Biz uning boshini uchta oʻrim qilib oʻrdik, soʻng uning bosh oldidagisini va ikki yon (chakka) oʻrimini orqasiga tashladik.Умм Атийя (розияллоҳу анҳо) айтади: Биз унинг бошини учта ўрим қилиб ўрдик, сўнг унинг бош олдидагисини ва икки ён (чакка) ўримини орқасига ташладик.

حَدَّثَنَا أَبُو كَامِلٍ، وَحَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ، حَدَّثَنَا خَالِدٌ، عَنْ حَفْصَةَ بِنْتِ سِيرِينَ، عَنْ أُمِّ عَطِيَّةَ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ لَهُنَّ فِي غُسْلِ ابْنَتِهِ ‏"‏ ابْدَأْنَ بِمَيَامِنِهَا وَمَوَاضِعِ الْوُضُوءِ مِنْهَا ‏"‏ ‏.‏

Umm Atiyya (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadiki, Rasululloh ﷺ (vafot etgan) qizlarini gʻusl qildirayotganlarida ularga: «Uning oʻng tomonlaridan va taharat aʼzolaridan boshlanglar», dedilar.Умм Атийя (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинадики, Расулуллоҳ ﷺ (вафот этган) қизларини ғусл қилдираётганларида уларга: «Унинг ўнг томонларидан ва таҳарат аъзоларидан бошланглар», дедилар.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عُبَيْدٍ، حَدَّثَنَا حَمَّادٌ، عَنْ أَيُّوبَ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِيرِينَ، عَنْ أُمِّ عَطِيَّةَ، بِمَعْنَى حَدِيثِ مَالِكٍ زَادَ فِي حَدِيثِ حَفْصَةَ عَنْ أُمِّ عَطِيَّةَ بِنَحْوِ هَذَا وَزَادَتْ فِيهِ ‏"‏ أَوْ سَبْعًا أَوْ أَكْثَرَ مِنْ ذَلِكَ إِنْ رَأَيْتُنَّهُ ‏"‏ ‏.‏

Umm Atiyya (roziyallohu anho)dan Molikning hadisi maʼnosida (rivoyat qilingan). Hafsaning Umm Atiyya (roziyallohu anho)dan qilgan rivoyatida shunga oʻxshash (keltirilib), unga (Umm Atiyya): «Yoki yetti marta, yoki agar lozim deb bilsangiz undan ham koʻproq (yuvinglar)», deb (soʻz) qoʻshgan.Умм Атийя (розияллоҳу анҳо)дан Моликнинг ҳадиси маъносида (ривоят қилинган). Ҳафсанинг Умм Атийя (розияллоҳу анҳо)дан қилган ривоятида шунга ўхшаш (келтирилиб), унга (Умм Атийя): «Ёки етти марта, ёки агар лозим деб билсангиз ундан ҳам кўпроқ (ювинглар)», деб (сўз) қўшган.

حَدَّثَنَا هُدْبَةُ بْنُ خَالِدٍ، حَدَّثَنَا هَمَّامٌ، حَدَّثَنَا قَتَادَةُ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِيرِينَ، أَنَّهُ كَانَ يَأْخُذُ الْغُسْلَ عَنْ أُمِّ عَطِيَّةَ، يَغْسِلُ بِالسِّدْرِ مَرَّتَيْنِ وَالثَّالِثَةَ بِالْمَاءِ وَالْكَافُورِ ‏.‏

Qatoda (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadiki, Muhammad ibn Siyriyn gʻusl (qildirish usulini) Umm Atiyya (roziyallohu anho)dan oʻrgangan edi: u (mayyitni) ikki marta sidr (bargi) bilan, uchinchisini esa suv va kofur bilan yuvardi.Қатода (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинадики, Муҳаммад ибн Сийрийн ғусл (қилдириш усулини) Умм Атийя (розияллоҳу анҳо)дан ўрганган эди: у (маййитни) икки марта сидр (барги) билан, учинчисини эса сув ва кофур билан юварди.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ حَنْبَلٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ، أَخْبَرَنَا ابْنُ جُرَيْجٍ، عَنْ أَبِي الزُّبَيْرِ، أَنَّهُ سَمِعَ جَابِرَ بْنَ عَبْدِ اللَّهِ، يُحَدِّثُ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم أَنَّهُ خَطَبَ يَوْمًا فَذَكَرَ رَجُلاً مِنْ أَصْحَابِهِ قُبِضَ فَكُفِّنَ فِي كَفَنٍ غَيْرِ طَائِلٍ وَقُبِرَ لَيْلاً فَزَجَرَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم أَنْ يُقْبَرَ الرَّجُلُ بِاللَّيْلِ حَتَّى يُصَلَّى عَلَيْهِ إِلاَّ أَنْ يُضْطَرَّ إِنْسَانٌ إِلَى ذَلِكَ وَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ إِذَا كَفَّنَ أَحَدُكُمْ أَخَاهُ فَلْيُحْسِنْ كَفَنَهُ ‏"‏ ‏.‏

Jobir ibn Abdulloh (roziyallohu anhumo)dan Nabiy ﷺ haqlarida rivoyat qilinadiki, u zot bir kuni xutba qilib, ashoblaridan biri vafot etgani, sifati past kafanga kafanlangani va kechasi koʻmilganini zikr qildilar. Bas, Nabiy ﷺ kishi (mayyit) janoza namozi oʻqilmaguncha kechasi koʻmilishidan qaytardilar, magar bir inson bunga majbur boʻlsa (boshqa gap). Nabiy ﷺ: «Biringiz oʻz birodarini kafanlasa, uning kafanini chiroyli qilsin», dedilar.Жобир ибн Абдуллоҳ (розияллоҳу анҳумо)дан Набий ﷺ ҳақларида ривоят қилинадики, у зот бир куни хутба қилиб, ашобларидан бири вафот этгани, сифати паст кафанга кафанлангани ва кечаси кўмилганини зикр қилдилар. Бас, Набий ﷺ киши (маййит) жаноза намози ўқилмагунча кечаси кўмилишидан қайтардилар, магар бир инсон бунга мажбур бўлса (бошқа гап). Набий ﷺ: «Бирингиз ўз биродарини кафанласа, унинг кафанини чиройли қилсин», дедилар.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ حَنْبَلٍ، حَدَّثَنَا الْوَلِيدُ بْنُ مُسْلِمٍ، حَدَّثَنَا الأَوْزَاعِيُّ، حَدَّثَنَا الزُّهْرِيُّ، عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ مُحَمَّدٍ، عَنْ عَائِشَةَ، قَالَتْ أُدْرِجَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِي ثَوْبٍ حِبَرَةٍ ثُمَّ أُخِّرَ عَنْهُ ‏.‏

Oisha (roziyallohu anho) shunday dedilar: Rasululloh ﷺ (avval) yaman matosidan boʻlgan kiyimga oʻralgan edilar, soʻng u (kiyim) u zotdan olib qoʻyildi.Оиша (розияллоҳу анҳо) шундай дедилар: Расулуллоҳ ﷺ (аввал) яман матосидан бўлган кийимга ўралган эдилар, сўнг у (кийим) у зотдан олиб қўйилди.

حَدَّثَنَا الْحَسَنُ بْنُ الصَّبَّاحِ الْبَزَّارُ، حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ، - يَعْنِي ابْنَ عَبْدِ الْكَرِيمِ - حَدَّثَنِي إِبْرَاهِيمُ بْنُ عَقِيلِ بْنِ مَعْقِلٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ وَهْبٍ، - يَعْنِي ابْنَ مُنَبِّهٍ - عَنْ جَابِرٍ، قَالَ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏"‏ إِذَا تُوُفِّيَ أَحَدُكُمْ فَوَجَدَ شَيْئًا فَلْيُكَفَّنْ فِي ثَوْبٍ حِبَرَةٍ ‏"‏ ‏.‏

Jobir ibn Abdulloh (roziyallohu anhumo) shunday dedilar: Men Rasululloh ﷺning: «Biringiz vafot etsa va (kafan uchun) biror narsa topsa, yaman matosidan boʻlgan kiyimga kafanlansin», deyayotganlarini eshitdim.Жобир ибн Абдуллоҳ (розияллоҳу анҳумо) шундай дедилар: Мен Расулуллоҳ ﷺнинг: «Бирингиз вафот этса ва (кафан учун) бирор нарса топса, яман матосидан бўлган кийимга кафанлансин», деяётганларини эшитдим.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ حَنْبَلٍ، حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ، عَنْ هِشَامٍ، قَالَ أَخْبَرَنِي أَبِي، أَخْبَرَتْنِي عَائِشَةُ، قَالَتْ كُفِّنَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِي ثَلاَثَةِ أَثْوَابٍ يَمَانِيَةٍ بِيضٍ لَيْسَ فِيهَا قَمِيصٌ وَلاَ عِمَامَةٌ ‏.‏

Oisha (roziyallohu anho) shunday dedilar: Rasululloh ﷺ yaman matosidan boʻlgan uchta oq kiyimga kafanlandilar, ularning orasida na koʻylak, na salla bor edi.Оиша (розияллоҳу анҳо) шундай дедилар: Расулуллоҳ ﷺ яман матосидан бўлган учта оқ кийимга кафанландилар, уларнинг орасида на кўйлак, на салла бор эди.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ بْنُ سَعِيدٍ، حَدَّثَنَا حَفْصٌ، عَنْ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عَائِشَةَ، مِثْلَهُ زَادَ مِنْ كُرْسُفٍ ‏.‏ قَالَ فَذُكِرَ لِعَائِشَةَ قَوْلُهُمْ فِي ثَوْبَيْنِ وَبُرْدِ حِبَرَةٍ فَقَالَتْ قَدْ أُتِيَ بِالْبُرْدِ وَلَكِنَّهُمْ رَدُّوهُ وَلَمْ يُكَفِّنُوهُ فِيهِ ‏.‏

Oisha (roziyallohu anho)dan ham shunga oʻxshash (rivoyat qilinib), (roviy) «paxtadan (boʻlgan)» deb qoʻshdi. (Roviy) dedi: Oishaga odamlarning «ikkita kiyim va bir yaman bridasiga (kafanlangan)» degan soʻzlari aytildi. Shunda u: «Brida keltirilgan edi, lekin (kishilar) uni qaytarib yuborib, unga kafanlamadilar», dedilar.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ҳам шунга ўхшаш (ривоят қилиниб), (ровий) «пахтадан (бўлган)» деб қўшди. (Ровий) деди: Оишага одамларнинг «иккита кийим ва бир яман бридасига (кафанланган)» деган сўзлари айтилди. Шунда у: «Брида келтирилган эди, лекин (кишилар) уни қайтариб юбориб, унга кафанламадилар», дедилар.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ حَنْبَلٍ، وَعُثْمَانُ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، قَالاَ حَدَّثَنَا ابْنُ إِدْرِيسَ، عَنْ يَزِيدَ، - يَعْنِي ابْنَ أَبِي زِيَادٍ - عَنْ مِقْسَمٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ كُفِّنَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِي ثَلاَثَةِ أَثْوَابٍ نَجْرَانِيَّةٍ الْحُلَّةُ ثَوْبَانِ وَقَمِيصُهُ الَّذِي مَاتَ فِيهِ ‏.‏ قَالَ أَبُو دَاوُدَ قَالَ عُثْمَانُ فِي ثَلاَثَةِ أَثْوَابٍ حُلَّةٍ حَمْرَاءَ وَقَمِيصِهِ الَّذِي مَاتَ فِيهِ ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo) shunday dedilar: Rasululloh ﷺ Najronda toʻqilgan uchta kiyimga kafanlandilar: ikkita kiyim hulla boʻlib, (uchinchisi) oʻzlari vafot etgan koʻylaklari edi. Abu Dovud aytdi: Usmon (roviy) «uchta kiyimga: qizil hulla va oʻzlari vafot etgan koʻylaklariga (kafanlandilar)», dedi.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо) шундай дедилар: Расулуллоҳ ﷺ Нажронда тўқилган учта кийимга кафанландилар: иккита кийим ҳулла бўлиб, (учинчиси) ўзлари вафот этган кўйлаклари эди. Абу Довуд айтди: Усмон (ровий) «учта кийимга: қизил ҳулла ва ўзлари вафот этган кўйлакларига (кафанландилар)», деди.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عُبَيْدٍ الْمُحَارِبِيُّ، حَدَّثَنَا عَمْرُو بْنُ هَاشِمٍ أَبُو مَالِكٍ الْجَنْبِيُّ، عَنْ إِسْمَاعِيلَ بْنِ أَبِي خَالِدٍ، عَنْ عَامِرٍ، عَنْ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ، قَالَ لاَ تَغَالِ لِي فِي كَفَنٍ فَإِنِّي سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏"‏ لاَ تَغَالَوْا فِي الْكَفَنِ فَإِنَّهُ يُسْلَبُهُ سَلْبًا سَرِيعًا ‏"‏ ‏.‏

Ali ibn Abu Tolib (roziyallohu anhu) shunday dedilar: Menga kafan (xarid qilishda) isrofgarchilik qilmang, chunki men Rasululloh ﷺning: «Kafanda isrofgarchilik qilmanglar, zero u tezda chirib yoʻq boʻladi», deyayotganlarini eshitganman.Али ибн Абу Толиб (розияллоҳу анҳу) шундай дедилар: Менга кафан (харид қилишда) исрофгарчилик қилманг, чунки мен Расулуллоҳ ﷺнинг: «Кафанда исрофгарчилик қилманглар, зеро у тезда чириб йўқ бўлади», деяётганларини эшитганман.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ كَثِيرٍ، أَخْبَرَنَا سُفْيَانُ، عَنِ الأَعْمَشِ، عَنْ أَبِي وَائِلٍ، عَنْ خَبَّابٍ، قَالَ إِنَّ مُصْعَبَ بْنَ عُمَيْرٍ قُتِلَ يَوْمَ أُحُدٍ وَلَمْ يَكُنْ لَهُ إِلاَّ نَمِرَةٌ كُنَّا إِذَا غَطَّيْنَا بِهَا رَأْسَهُ خَرَجَ رِجْلاَهُ وَإِذَا غَطَّيْنَا رِجْلَيْهِ خَرَجَ رَأْسُهُ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ غَطُّوا بِهَا رَأْسَهُ وَاجْعَلُوا عَلَى رِجْلَيْهِ شَيْئًا مِنَ الإِذْخِرِ ‏"‏ ‏.‏

Xabbob (roziyallohu anhu) shunday dedilar: Musʼab ibn Umayr Uhud kunida shahid boʻldi. Uning (kafanlash uchun) yoʻl-yoʻl gilamdan boshqa narsasi yoʻq edi. Biz u bilan boshini yopsak, oyoqlari chiqib qolar, oyoqlarini yopsak, boshi chiqib qolardi. Shunda Rasululloh ﷺ: «Uning boshini u bilan yopinglar, oyoqlariga esa biroz izxir (oʻti) qoʻyinglar», dedilar.Хаббоб (розияллоҳу анҳу) шундай дедилар: Мусъаб ибн Умайр Уҳуд кунида шаҳид бўлди. Унинг (кафанлаш учун) йўл-йўл гиламдан бошқа нарсаси йўқ эди. Биз у билан бошини ёпсак, оёқлари чиқиб қолар, оёқларини ёпсак, боши чиқиб қоларди. Шунда Расулуллоҳ ﷺ: «Унинг бошини у билан ёпинглар, оёқларига эса бироз изхир (ўти) қўйинглар», дедилар.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ صَالِحٍ، حَدَّثَنِي ابْنُ وَهْبٍ، حَدَّثَنِي هِشَامُ بْنُ سَعْدٍ، عَنْ حَاتِمِ بْنِ أَبِي نَصْرٍ، عَنْ عُبَادَةَ بْنِ نُسَىٍّ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عُبَادَةَ بْنِ الصَّامِتِ، عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ خَيْرُ الْكَفَنِ الْحُلَّةُ وَخَيْرُ الأُضْحِيَةِ الْكَبْشُ الأَقْرَنُ ‏"‏ ‏.‏

Uboda ibn Somit (roziyallohu anhu)dan Rasululloh ﷺ haqlarida rivoyat qilinadiki, u zot: «Eng yaxshi kafan hulla (boʻlib qoʻyiladigan kiyim)dir, eng yaxshi qurbonlik esa shoxli qoʻchqordir», dedilar.Убода ибн Сомит (розияллоҳу анҳу)дан Расулуллоҳ ﷺ ҳақларида ривоят қилинадики, у зот: «Энг яхши кафан ҳулла (бўлиб қўйиладиган кийим)дир, энг яхши қурбонлик эса шохли қўчқордир», дедилар.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ حَنْبَلٍ، حَدَّثَنَا يَعْقُوبُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، حَدَّثَنَا أَبِي، عَنِ ابْنِ إِسْحَاقَ، حَدَّثَنِي نُوحُ بْنُ حَكِيمٍ الثَّقَفِيُّ، - وَكَانَ قَارِئًا لِلْقُرْآنِ - عَنْ رَجُلٍ، مِنْ بَنِي عُرْوَةَ بْنِ مَسْعُودٍ يُقَالُ لَهُ دَاوُدُ قَدْ وَلَّدَتْهُ أُمُّ حَبِيبَةَ بِنْتُ أَبِي سُفْيَانَ زَوْجُ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم عَنْ لَيْلَى بِنْتِ قَانِفٍ الثَّقَفِيَّةِ قَالَتْ كُنْتُ فِيمَنْ غَسَّلَ أُمَّ كُلْثُومٍ بِنْتَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عِنْدَ وَفَاتِهَا فَكَانَ أَوَّلُ مَا أَعْطَانَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم الْحِقَاءَ ثُمَّ الدِّرْعَ ثُمَّ الْخِمَارَ ثُمَّ الْمِلْحَفَةَ ثُمَّ أُدْرِجَتْ بَعْدُ فِي الثَّوْبِ الآخِرِ قَالَتْ وَرَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم جَالِسٌ عِنْدَ الْبَابِ مَعَهُ كَفَنُهَا يُنَاوِلُنَاهَا ثَوْبًا ثَوْبًا ‏.‏

Laylo binti Qonif as-Saqafiyya (roziyallohu anho) shunday dedilar: Men Rasululloh ﷺning qizlari Umm Kulsumni vafot etganlarida gʻusl qildirganlar orasida edim. Rasululloh ﷺ bizga avval ich (kiyim) izorni, soʻng koʻylakni, soʻng roʻmolni, soʻng (butun badanni oʻraydigan) choyshabni berdilar, keyin u (yana) boshqa bir kiyimga oʻraldi. (Laylo) dedi: Rasululloh ﷺ esa eshik oldida oʻtirar, kafani u zot bilan birga edi, uni bizga kiyimma-kiyim uzatib turardilar.Лайло бинти Қониф ас-Сақафийя (розияллоҳу анҳо) шундай дедилар: Мен Расулуллоҳ ﷺнинг қизлари Умм Кулсумни вафот этганларида ғусл қилдирганлар орасида эдим. Расулуллоҳ ﷺ бизга аввал ич (кийим) изорни, сўнг кўйлакни, сўнг рўмолни, сўнг (бутун баданни ўрайдиган) чойшабни бердилар, кейин у (яна) бошқа бир кийимга ўралди. (Лайло) деди: Расулуллоҳ ﷺ эса эшик олдида ўтирар, кафани у зот билан бирга эди, уни бизга кийимма-кийим узатиб турардилар.

حَدَّثَنَا مُسْلِمُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، حَدَّثَنَا الْمُسْتَمِرُّ بْنُ الرَّيَّانِ، عَنْ أَبِي نَضْرَةَ، عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ أَطْيَبُ طِيبِكُمُ الْمِسْكُ ‏"‏ ‏.‏

Abu Said al-Xudriy (roziyallohu anhu) shunday dedilar: Rasululloh ﷺ: «Atirlaringizning eng yaxshisi mushkdir», dedilar.Абу Саид ал-Худрий (розияллоҳу анҳу) шундай дедилар: Расулуллоҳ ﷺ: «Атирларингизнинг энг яхшиси мушкдир», дедилар.

حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّحِيمِ بْنُ مُطَرِّفٍ الرُّؤَاسِيُّ أَبُو سُفْيَانَ، وَأَحْمَدُ بْنُ جَنَابٍ، قَالاَ حَدَّثَنَا عِيسَى، - قَالَ أَبُو دَاوُدَ هُوَ ابْنُ يُونُسَ - عَنْ سَعِيدِ بْنِ عُثْمَانَ الْبَلَوِيِّ، عَنْ عَزْرَةَ، - وَقَالَ عَبْدُ الرَّحِيمِ عُرْوَةُ بْنُ سَعِيدٍ الأَنْصَارِيُّ - عَنْ أَبِيهِ، عَنِ الْحُصَيْنِ بْنِ وَحْوَحٍ، أَنَّ طَلْحَةَ بْنَ الْبَرَاءِ، مَرِضَ فَأَتَاهُ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم يَعُودُهُ فَقَالَ ‏"‏ إِنِّي لاَ أَرَى طَلْحَةَ إِلاَّ قَدْ حَدَثَ فِيهِ الْمَوْتُ فَآذِنُونِي بِهِ وَعَجِّلُوا فَإِنَّهُ لاَ يَنْبَغِي لِجِيفَةِ مُسْلِمٍ أَنْ تُحْبَسَ بَيْنَ ظَهْرَانَىْ أَهْلِهِ ‏"‏ ‏.‏

Husayn ibn Vahvah (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Talha ibn al-Baroʼ kasal boʻlib qoldi. Shunda Paygʻambar ﷺ uni boribkoʻrdilar va: «Men Talhani allaqachon oʻlim yetgan deb oʻylayman. Bas, (vafot etsa) menga xabar qilinglar va (uni dafn etishni) shoshilinglar. Chunki musulmonning jasadi oʻz ahli orasida ushlab turilishi joiz emas», dedilar.Ҳусайн ибн Ваҳваҳ (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Талҳа ибн ал-Барў касал бўлиб қолди. Шунда Пайғамбар ﷺ уни борибкўрдилар ва: «Мен Талҳани аллақачон ўлим етган деб ўйлайман. Бас, (вафот этса) менга хабар қилинглар ва (уни дафн этишни) шошилинглар. Чунки мусулмоннинг жасади ўз аҳли орасида ушлаб турилиши жоиз эмас», дедилар.

حَدَّثَنَا عُثْمَانُ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بِشْرٍ، حَدَّثَنَا زَكَرِيَّا، حَدَّثَنَا مُصْعَبُ بْنُ شَيْبَةَ، عَنْ طَلْقِ بْنِ حَبِيبٍ الْعَنَزِيِّ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الزُّبَيْرِ، عَنْ عَائِشَةَ، أَنَّهَا حَدَّثَتْهُ أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم كَانَ يَغْتَسِلُ مِنْ أَرْبَعٍ مِنَ الْجَنَابَةِ وَيَوْمَ الْجُمُعَةِ وَمِنَ الْحِجَامَةِ وَغُسْلِ الْمَيِّتِ ‏.‏

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadiki, Paygʻambar ﷺ toʻrt narsadan gʻusl qilar edilar: janobatdan, juma kunida, hijomat (qon oldirish)dan va mayyitni yuvishdan.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинадики, Пайғамбар ﷺ тўрт нарсадан ғусл қилар эдилар: жанобатдан, жума кунида, ҳижомат (қон олдириш)дан ва маййитни ювишдан.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ صَالِحٍ، حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي فُدَيْكٍ، حَدَّثَنِي ابْنُ أَبِي ذِئْبٍ، عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ عَبَّاسٍ، عَنْ عَمْرِو بْنِ عُمَيْرٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ مَنْ غَسَّلَ الْمَيِّتَ فَلْيَغْتَسِلْ وَمَنْ حَمَلَهُ فَلْيَتَوَضَّأْ ‏"‏ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Rasululloh ﷺ: «Kim mayyitni yuvsa, gʻusl qilsin; kim uni koʻtarsa, taharat olsin», dedilar.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Расулуллоҳ ﷺ: «Ким маййитни ювса, ғусл қилсин; ким уни кўтарса, таҳарат олсин», дедилар.

حَدَّثَنَا حَامِدُ بْنُ يَحْيَى، عَنْ سُفْيَانَ، عَنْ سُهَيْلِ بْنِ أَبِي صَالِحٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ إِسْحَاقَ، مَوْلَى زَائِدَةَ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم بِمَعْنَاهُ ‏.‏ قَالَ أَبُو دَاوُدَ هَذَا مَنْسُوخٌ سَمِعْتُ أَحْمَدَ بْنَ حَنْبَلٍ وَسُئِلَ عَنِ الْغُسْلِ مِنْ غَسْلِ الْمَيِّتِ فَقَالَ يُجْزِيهِ الْوُضُوءُ ‏.‏ قَالَ أَبُو دَاوُدَ أَدْخَلَ أَبُو صَالِحٍ بَيْنَهُ وَبَيْنَ أَبِي هُرَيْرَةَ فِي هَذَا الْحَدِيثِ - يَعْنِي إِسْحَاقَ مَوْلَى زَائِدَةَ - قَالَ وَحَدِيثُ مُصْعَبٍ ضَعِيفٌ فِيهِ خِصَالٌ لَيْسَ الْعَمَلُ عَلَيْهِ ‏.‏

Bu hadis Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan Paygʻambar ﷺ orqali boshqa bir sanad bilan ham shu maʼnoda rivoyat qilingan. Abu Dovud aytdi: Bu (hukm) mansuxdir (bekor qilingan). Men Ahmad ibn Hanbaldan mayyitni yuvgandan keyin gʻusl qilish haqida soʻralganda, uning: «Unga taharat kifoya qiladi», deganini eshitdim. Abu Dovud aytdi: Abu Solih bu hadisda oʻzi bilan Abu Hurayra orasiga (yana bir roviyni), yaʼni Zoidaning ozod qilingan quli Ishoqni kiritdi. U aytdi: Musʼabning hadisi zaifdir, unda amal qilinmaydigan koʻp narsalar bor.Бу ҳадис Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан Пайғамбар ﷺ орқали бошқа бир санад билан ҳам шу маънода ривоят қилинган. Абу Довуд айтди: Бу (ҳукм) мансухдир (бекор қилинган). Мен Аҳмад ибн Ҳанбалдан маййитни ювгандан кейин ғусл қилиш ҳақида сўралганда, унинг: «Унга таҳарат кифоя қилади», деганини эшитдим. Абу Довуд айтди: Абу Солиҳ бу ҳадисда ўзи билан Абу Ҳурайра орасига (яна бир ровийни), яъни Зоиданинг озод қилинган қули Ишоқни киритди. У айтди: Мусъабнинг ҳадиси заифдир, унда амал қилинмайдиган кўп нарсалар бор.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ كَثِيرٍ، أَخْبَرَنَا سُفْيَانُ، عَنْ عَاصِمِ بْنِ عُبَيْدِ اللَّهِ، عَنِ الْقَاسِمِ، عَنْ عَائِشَةَ، قَالَتْ رَأَيْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يُقَبِّلُ عُثْمَانَ بْنَ مَظْعُونٍ وَهُوَ مَيِّتٌ حَتَّى رَأَيْتُ الدُّمُوعَ تَسِيلُ ‏.‏

Oisha (roziyallohu anho) aytadilar: Men Rasululloh ﷺni Usmon ibn Mazʼunni vafot etgan holida oʻpayotganlarini koʻrdim, hatto koʻz yoshlari oqayotganini ham koʻrdim.Оиша (розияллоҳу анҳо) айтадилар: Мен Расулуллоҳ ﷺни Усмон ибн Мазъунни вафот этган ҳолида ўпаётганларини кўрдим, ҳатто кўз ёшлари оқаётганини ҳам кўрдим.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ حَاتِمِ بْنِ بَزِيعٍ، حَدَّثَنَا أَبُو نُعَيْمٍ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ، عَنْ عَمْرِو بْنِ دِينَارٍ، أَخْبَرَنِي جَابِرُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، - أَوْ سَمِعْتُ جَابِرَ بْنَ عَبْدِ اللَّهِ، - قَالَ رَأَى نَاسٌ نَارًا فِي الْمَقْبَرَةِ فَأَتَوْهَا فَإِذَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِي الْقَبْرِ وَإِذَا هُوَ يَقُولُ ‏"‏ نَاوِلُونِي صَاحِبَكُمْ ‏"‏ ‏.‏ فَإِذَا هُوَ الرَّجُلُ الَّذِي كَانَ يَرْفَعُ صَوْتَهُ بِالذِّكْرِ ‏.‏

Jobir ibn Abdulloh (roziyallohu anhumo) aytadilar: Odamlar qabristonda olov (yorugʻlik) koʻrib, oʻsha yerga keldilar. Qarasalar, Rasululloh ﷺ qabr ichida ekanlar va u zot: «Sohibingizni menga uzating», deyayotgan ekanlar. U esa zikrni ovozini koʻtarib aytadigan kishi edi.Жобир ибн Абдуллоҳ (розияллоҳу анҳумо) айтадилар: Одамлар қабристонда олов (ёруғлик) кўриб, ўша ерга келдилар. Қарасалар, Расулуллоҳ ﷺ қабр ичида эканлар ва у зот: «Соҳибингизни менга узатинг», деяётган эканлар. У эса зикрни овозини кўтариб айтадиган киши эди.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ كَثِيرٍ، أَخْبَرَنَا سُفْيَانُ، عَنِ الأَسْوَدِ بْنِ قَيْسٍ، عَنْ نُبَيْحٍ، عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ، قَالَ كُنَّا حَمَلْنَا الْقَتْلَى يَوْمَ أُحُدٍ لِنَدْفِنَهُمْ فَجَاءَ مُنَادِي النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَأْمُرُكُمْ أَنْ تَدْفِنُوا الْقَتْلَى فِي مَضَاجِعِهِمْ فَرَدَدْنَاهُمْ ‏.‏

Jobir ibn Abdulloh (roziyallohu anhumo) aytadilar: Uhud kuni biz halok boʻlganlarni (boshqa joyga) dafn qilish uchun koʻtarib ketgan edik. Shunda Paygʻambar ﷺning jarchisi kelib: «Rasululloh ﷺ sizlarga halok boʻlganlarni (yiqilgan) joylarida dafn qilishni buyurmoqdalar», dedi. Bas, biz ularni qaytardik.Жобир ибн Абдуллоҳ (розияллоҳу анҳумо) айтадилар: Уҳуд куни биз ҳалок бўлганларни (бошқа жойга) дафн қилиш учун кўтариб кетган эдик. Шунда Пайғамбар ﷺнинг жарчиси келиб: «Расулуллоҳ ﷺ сизларга ҳалок бўлганларни (йиқилган) жойларида дафн қилишни буюрмоқдалар», деди. Бас, биз уларни қайтардик.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عُبَيْدٍ، حَدَّثَنَا حَمَّادٌ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْحَاقَ، عَنْ يَزِيدَ بْنِ أَبِي حَبِيبٍ، عَنْ مَرْثَدٍ الْيَزَنِيِّ، عَنْ مَالِكِ بْنِ هُبَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ مَا مِنْ مُسْلِمٍ يَمُوتُ فَيُصَلِّي عَلَيْهِ ثَلاَثَةُ صُفُوفٍ مِنَ الْمُسْلِمِينَ إِلاَّ أَوْجَبَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ فَكَانَ مَالِكٌ إِذَا اسْتَقَلَّ أَهْلَ الْجَنَازَةِ جَزَّأَهُمْ ثَلاَثَةَ صُفُوفٍ لِلْحَدِيثِ ‏.‏

Molik ibn Hubayra (roziyallohu anhu) aytadilar: Rasululloh ﷺ: «Qaysi bir musulmon vafot etsa-yu, unga musulmonlardan uch saf (boʻlib) janoza namozi oʻqisa, (unga jannat) vojib boʻladi», dedilar. (Roviy) aytdi: Molik janozaga (kelgan) odamlarni oz deb hisoblasa, shu hadisga binoan ularni uch safga taqsimlar edi.Молик ибн Ҳубайра (розияллоҳу анҳу) айтадилар: Расулуллоҳ ﷺ: «Қайси бир мусулмон вафот этса-ю, унга мусулмонлардан уч саф (бўлиб) жаноза намози ўқиса, (унга жаннат) вожиб бўлади», дедилар. (Ровий) айтди: Молик жанозага (келган) одамларни оз деб ҳисобласа, шу ҳадисга биноан уларни уч сафга тақсимлар эди.

حَدَّثَنَا سُلَيْمَانُ بْنُ حَرْبٍ، حَدَّثَنَا حَمَّادٌ، عَنْ أَيُّوبَ، عَنْ حَفْصَةَ، عَنْ أُمِّ عَطِيَّةَ، قَالَتْ نُهِينَا أَنْ نَتَّبِعَ، الْجَنَائِزَ وَلَمْ يُعْزَمْ عَلَيْنَا ‏.‏

Ummu Atiyya (roziyallohu anho) aytadilar: Bizni janozalarga ergashishdan qaytarildi, lekin bu bizga qatʼiy (taʼkidlab) buyurilmadi.Умму Атийя (розияллоҳу анҳо) айтадилар: Бизни жанозаларга эргашишдан қайтарилди, лекин бу бизга қатъий (таъкидлаб) буюрилмади.

حَدَّثَنَا مُسَدَّدٌ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ سُمَىٍّ، عَنْ أَبِي صَالِحٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، يَرْوِيهِ قَالَ مَنْ تَبِعَ جَنَازَةً فَصَلَّى عَلَيْهَا فَلَهُ قِيرَاطٌ وَمَنْ تَبِعَهَا حَتَّى يُفْرَغَ مِنْهَا فَلَهُ قِيرَاطَانِ أَصْغَرُهُمَا مِثْلُ أُحُدٍ أَوْ أَحَدُهُمَا مِثْلُ أُحُدٍ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu) buni (Paygʻambar ﷺdan) rivoyat qilib aytadilar: «Kim janozaga ergashib, unga (janoza namozini) oʻqisa, unga bir qiyrot (savob) boʻladi. Kim unga (dafn) tugaguniga qadar ergashsa, unga ikki qiyrot (savob) boʻladi. Ularning kichkinasi Uhud (togʻi)day, yoki ulardan biri Uhud (togʻi)day (kattadir)».Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу) буни (Пайғамбар ﷺдан) ривоят қилиб айтадилар: «Ким жанозага эргашиб, унга (жаноза намозини) ўқиса, унга бир қийрот (савоб) бўлади. Ким унга (дафн) тугагунига қадар эргашса, унга икки қийрот (савоб) бўлади. Уларнинг кичкинаси Уҳуд (тоғи)дай, ёки улардан бири Уҳуд (тоғи)дай (каттадир)».

حَدَّثَنَا هَارُونُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، وَعَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ حُسَيْنٍ الْهَرَوِيُّ، قَالاَ حَدَّثَنَا الْمُقْرِئُ، حَدَّثَنَا حَيْوَةُ، حَدَّثَنِي أَبُو صَخْرٍ، - وَهُوَ حُمَيْدُ بْنُ زِيَادٍ - أَنَّ يَزِيدَ بْنَ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ قُسَيْطٍ، حَدَّثَهُ أَنَّ دَاوُدَ بْنَ عَامِرِ بْنِ سَعْدِ بْنِ أَبِي وَقَّاصٍ حَدَّثَهُ عَنْ أَبِيهِ، أَنَّهُ كَانَ عِنْدَ ابْنِ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ إِذْ طَلَعَ خَبَّابٌ صَاحِبُ الْمَقْصُورَةِ فَقَالَ يَا عَبْدَ اللَّهِ بْنَ عُمَرَ أَلاَ تَسْمَعُ مَا يَقُولُ أَبُو هُرَيْرَةَ إِنَّهُ سَمِعَ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏"‏ مَنْ خَرَجَ مَعَ جَنَازَةٍ مِنْ بَيْتِهَا وَصَلَّى عَلَيْهَا ‏"‏ ‏.‏ فَذَكَرَ مَعْنَى حَدِيثِ سُفْيَانَ فَأَرْسَلَ ابْنُ عُمَرَ إِلَى عَائِشَةَ فَقَالَتْ صَدَقَ أَبُو هُرَيْرَةَ ‏.‏

Dovud ibn Omir ibn Saʼd ibn Abu Vaqqos otasidan rivoyat qilib aytadiki, otasi (Omir ibn Saʼd) Ibn Umar ibn al-Xattob (roziyallohu anhumo)ning huzurida edi. Shunda maqsuraning egasi Xabbob (kelib) chiqdi va: «Ey Abdulloh ibn Umar, Abu Hurayra nima deyayotganini eshitmayapsanmi? U Rasululloh ﷺning: ‹Kim janoza bilan uning uyidan chiqib, unga (janoza namozini) oʻqisa…› deyayotganlarini eshitgan», dedi va Sufyonning hadisi maʼnosini zikr qildi. Shunda Ibn Umar Oishaga (kishi) yuborib (soʻradi), u: «Abu Hurayra toʻgʻri aytibdi», dedi.Довуд ибн Омир ибн Саъд ибн Абу Ваққос отасидан ривоят қилиб айтадики, отаси (Омир ибн Саъд) Ибн Умар ибн ал-Хаттоб (розияллоҳу анҳумо)нинг ҳузурида эди. Шунда мақсуранинг эгаси Хаббоб (келиб) чиқди ва: «Эй Абдуллоҳ ибн Умар, Абу Ҳурайра нима деяётганини эшитмаяпсанми? У Расулуллоҳ ﷺнинг: ‹Ким жаноза билан унинг уйидан чиқиб, унга (жаноза намозини) ўқиса…› деяётганларини эшитган», деди ва Суфённинг ҳадиси маъносини зикр қилди. Шунда Ибн Умар Оишага (киши) юбориб (сўради), у: «Абу Ҳурайра тўғри айтибди», деди.

حَدَّثَنَا الْوَلِيدُ بْنُ شُجَاعٍ السَّكُونِيُّ، حَدَّثَنَا ابْنُ وَهْبٍ، أَخْبَرَنِي أَبُو صَخْرٍ، عَنْ شَرِيكِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي نَمِرٍ، عَنْ كُرَيْبٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ سَمِعْتُ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏"‏ مَا مِنْ مُسْلِمٍ يَمُوتُ فَيَقُومُ عَلَى جَنَازَتِهِ أَرْبَعُونَ رَجُلاً لاَ يُشْرِكُونَ بِاللَّهِ شَيْئًا إِلاَّ شُفِّعُوا فِيهِ ‏"‏ ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo) aytadilar: Men Paygʻambar ﷺning: «Qaysi bir musulmon vafot etsa-yu, uning janozasiga Allohga hech narsani sherik qilmaydigan qirq kishi turib (janoza namozini oʻqisa), albatta ular uning haqida shafoatchi qilinadilar», deganlarini eshitdim.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо) айтадилар: Мен Пайғамбар ﷺнинг: «Қайси бир мусулмон вафот этса-ю, унинг жанозасига Аллоҳга ҳеч нарсани шерик қилмайдиган қирқ киши туриб (жаноза намозини ўқиса), албатта улар унинг ҳақида шафоатчи қилинадилар», деганларини эшитдим.

حَدَّثَنَا هَارُونُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الصَّمَدِ، ح وَحَدَّثَنَا ابْنُ الْمُثَنَّى، حَدَّثَنَا أَبُو دَاوُدَ، قَالاَ حَدَّثَنَا حَرْبٌ، - يَعْنِي ابْنَ شَدَّادٍ - حَدَّثَنَا يَحْيَى، حَدَّثَنِي بَابُ بْنُ عُمَيْرٍ، حَدَّثَنِي رَجُلٌ، مِنْ أَهْلِ الْمَدِينَةِ عَنْ أَبِيهِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ لاَ تُتْبَعُ الْجَنَازَةُ بِصَوْتٍ وَلاَ نَارٍ ‏"‏ ‏.‏ زَادَ هَارُونُ ‏"‏ وَلاَ يُمْشَى بَيْنَ يَدَيْهَا ‏"‏ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan, Paygʻambar ﷺdan rivoyat qilinadi: U zot: «Janozaga ovoz (faryod) bilan ham, olov bilan ham ergashilmasin», dedilar. Horun (roviy) (rivoyatiga): «Uning oldidan ham yurilmasin», deb qoʻshimcha qildi.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан, Пайғамбар ﷺдан ривоят қилинади: У зот: «Жанозага овоз (фарёд) билан ҳам, олов билан ҳам эргашилмасин», дедилар. Ҳорун (ровий) (ривоятига): «Унинг олдидан ҳам юрилмасин», деб қўшимча қилди.

حَدَّثَنَا مُسَدَّدٌ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ سَالِمٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عَامِرِ بْنِ رَبِيعَةَ، يَبْلُغُ بِهِ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ إِذَا رَأَيْتُمُ الْجَنَازَةَ فَقُومُوا لَهَا حَتَّى تُخَلِّفَكُمْ أَوْ تُوضَعَ ‏"‏ ‏.‏

Omir ibn Robiʼa (roziyallohu anhu)dan, uni Paygʻambar ﷺga yetkazgan holda rivoyat qilinadi: «Janozani koʻrsangiz, u sizlardan oʻtib ketguniga yoki (yerga) qoʻyilgunicha unga (taʼzim ila) turinglar».Омир ибн Робиъа (розияллоҳу анҳу)дан, уни Пайғамбар ﷺга етказган ҳолда ривоят қилинади: «Жанозани кўрсангиз, у сизлардан ўтиб кетгунига ёки (ерга) қўйилгунича унга (таъзим ила) туринглар».

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ يُونُسَ، حَدَّثَنَا زُهَيْرٌ، حَدَّثَنَا سُهَيْلُ بْنُ أَبِي صَالِحٍ، عَنِ ابْنِ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ، عَنْ أَبِيهِ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ إِذَا تَبِعْتُمُ الْجَنَازَةَ فَلاَ تَجْلِسُوا حَتَّى تُوضَعَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو دَاوُدَ رَوَى هَذَا الْحَدِيثَ الثَّوْرِيُّ عَنْ سُهَيْلٍ عَنْ أَبِيهِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ قَالَ فِيهِ حَتَّى تُوضَعَ بِالأَرْضِ وَرَوَاهُ أَبُو مُعَاوِيَةَ عَنْ سُهَيْلٍ قَالَ حَتَّى تُوضَعَ فِي اللَّحْدِ ‏.‏ قَالَ أَبُو دَاوُدَ وَسُفْيَانُ أَحْفَظُ مِنْ أَبِي مُعَاوِيَةَ ‏.‏

Abu Said al-Xudriy (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Janozaga ergashsangiz, u (mayit) qoʻyilmaguncha oʻtirmanglar», dedilar. Abu Dovud aytdi: Bu hadisni Savriy (yaʼni Sufyon) Suhayldan, u otasidan, u Abu Hurayradan rivoyat qilib, unda «yerga qoʻyilmaguncha» degan. Uni Abu Muoviya ham Suhayldan rivoyat qilib, «lahadga qoʻyilmaguncha» degan. Abu Dovud aytdi: Sufyon Abu Muoviyaga qaraganda yaxshiroq eslab qoluvchidir.Абу Саид ал-Худрий (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Жанозага эргашсангиз, у (майит) қўйилмагунча ўтирманглар», дедилар. Абу Довуд айтди: Бу ҳадисни Саврий (яъни Суфён) Суҳайлдан, у отасидан, у Абу Ҳурайрадан ривоят қилиб, унда «ерга қўйилмагунча» деган. Уни Абу Муовия ҳам Суҳайлдан ривоят қилиб, «лаҳадга қўйилмагунча» деган. Абу Довуд айтди: Суфён Абу Муовияга қараганда яхшироқ эслаб қолувчидир.

حَدَّثَنَا مُؤَمَّلُ بْنُ الْفَضْلِ الْحَرَّانِيُّ، حَدَّثَنَا الْوَلِيدُ، حَدَّثَنَا أَبُو عَمْرٍو، عَنْ يَحْيَى بْنِ أَبِي كَثِيرٍ، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ مِقْسَمٍ، حَدَّثَنِي جَابِرٌ، قَالَ كُنَّا مَعَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم إِذْ مَرَّتْ بِنَا جَنَازَةٌ فَقَامَ لَهَا فَلَمَّا ذَهَبْنَا لِنَحْمِلَ إِذَا هِيَ جَنَازَةُ يَهُودِيٍّ فَقُلْنَا يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنَّمَا هِيَ جَنَازَةُ يَهُودِيٍّ ‏.‏ فَقَالَ ‏"‏ إِنَّ الْمَوْتَ فَزَعٌ فَإِذَا رَأَيْتُمْ جَنَازَةً فَقُومُوا ‏"‏ ‏.‏

Jobir (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Biz Nabiy ﷺ bilan birga edik, shunda yonimizdan bir janoza oʻtdi, u zot uning uchun oʻrnidan turdilar. Biz uni koʻtargani borganimizda, qarasak, u bir yahudiyning janozasi ekan. Shunda biz: «Ey Rasululloh, bu yahudiyning janozasi-ku», dedik. U zot: «Albatta, oʻlim qoʻrqinchli (voqea)dir. Bas, janozani koʻrsangiz, oʻrningizdan turinglar», dedilar.Жобир (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Биз Набий ﷺ билан бирга эдик, шунда ёнимиздан бир жаноза ўтди, у зот унинг учун ўрнидан турдилар. Биз уни кўтаргани борганимизда, қарасак, у бир яҳудийнинг жанозаси экан. Шунда биз: «Эй Расулуллоҳ, бу яҳудийнинг жанозаси-ку», дедик. У зот: «Албатта, ўлим қўрқинчли (воқеа)дир. Бас, жанозани кўрсангиз, ўрнингиздан туринглар», дедилар.

حَدَّثَنَا الْقَعْنَبِيُّ، عَنْ مَالِكٍ، عَنْ يَحْيَى بْنِ سَعِيدٍ، عَنْ وَاقِدِ بْنِ عَمْرِو بْنِ سَعْدِ بْنِ مُعَاذٍ الأَنْصَارِيِّ، عَنْ نَافِعِ بْنِ جُبَيْرِ بْنِ مُطْعِمٍ، عَنْ مَسْعُودِ بْنِ الْحَكَمِ، عَنْ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَامَ فِي الْجَنَائِزِ ثُمَّ قَعَدَ بَعْدُ ‏.‏

Ali ibn Abu Tolib (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Nabiy ﷺ janozalar (oʻtganda hurmat uchun) oʻrinlaridan turar edilar, soʻngra esa keyinroq oʻtiradigan boʻldilar.Али ибн Абу Толиб (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Набий ﷺ жанозалар (ўтганда ҳурмат учун) ўринларидан турар эдилар, сўнгра эса кейинроқ ўтирадиган бўлдилар.

حَدَّثَنَا هِشَامُ بْنُ بَهْرَامَ الْمَدَائِنِيُّ، أَخْبَرَنَا حَاتِمُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ، حَدَّثَنَا أَبُو الأَسْبَاطِ الْحَارِثِيُّ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سُلَيْمَانَ بْنِ جُنَادَةَ بْنِ أَبِي أُمَيَّةَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ جَدِّهِ، عَنْ عُبَادَةَ بْنِ الصَّامِتِ، قَالَ كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُومُ فِي الْجَنَازَةِ حَتَّى تُوضَعَ فِي اللَّحْدِ فَمَرَّ بِهِ حَبْرٌ مِنَ الْيَهُودِ فَقَالَ هَكَذَا نَفْعَلُ ‏.‏ فَجَلَسَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم وَقَالَ ‏"‏ اجْلِسُوا خَالِفُوهُمْ ‏"‏ ‏.‏

Uboda ibn Somit (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ janoza (oʻtganda) u lahadga qoʻyilmaguncha oʻrinlaridan turib turar edilar. Bir kuni yonlaridan yahudiylarning bir olimi oʻtib qoldi-da: «Biz ham mana shunday qilamiz», dedi. Shunda Nabiy ﷺ oʻtirib oldilar va: «Oʻtiringlar, ularga muxolif boʻlinglar», dedilar.Убода ибн Сомит (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ жаноза (ўтганда) у лаҳадга қўйилмагунча ўринларидан туриб турар эдилар. Бир куни ёнларидан яҳудийларнинг бир олими ўтиб қолди-да: «Биз ҳам мана шундай қиламиз», деди. Шунда Набий ﷺ ўтириб олдилар ва: «Ўтиринглар, уларга мухолиф бўлинглар», дедилар.

حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ مُوسَى الْبَلْخِيُّ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ، أَخْبَرَنَا مَعْمَرٌ، عَنْ يَحْيَى بْنِ أَبِي كَثِيرٍ، عَنْ أَبِي سَلَمَةَ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ عَوْفٍ، عَنْ ثَوْبَانَ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أُتِيَ بِدَابَّةٍ وَهُوَ مَعَ الْجَنَازَةِ فَأَبَى أَنْ يَرْكَبَهَا فَلَمَّا انْصَرَفَ أُتِيَ بِدَابَّةٍ فَرَكِبَ فَقِيلَ لَهُ فَقَالَ ‏"‏ إِنَّ الْمَلاَئِكَةَ كَانَتْ تَمْشِي فَلَمْ أَكُنْ لأَرْكَبَ وَهُمْ يَمْشُونَ فَلَمَّا ذَهَبُوا رَكِبْتُ ‏"‏ ‏.‏

Savbon (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Rasululloh ﷺ janoza bilan ketayotganlarida, u zotga bir ulov keltirildi, ammo u zot unga minishdan bosh tortdilar. (Janozadan) qaytganlarida esa, ularga bir ulov keltirildi va u zot unga mindilar. Shunda u zotdan (buning sababi) soʻraldi. U zot: «Albatta, farishtalar piyoda yurar edilar, men ular piyoda yurib turganda minishni (ravo) koʻrmadim. Ular ketganlaridan keyin esa mindim», dedilar.Савбон (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Расулуллоҳ ﷺ жаноза билан кетаётганларида, у зотга бир улов келтирилди, аммо у зот унга минишдан бош тортдилар. (Жанозадан) қайтганларида эса, уларга бир улов келтирилди ва у зот унга миндилар. Шунда у зотдан (бунинг сабаби) сўралди. У зот: «Албатта, фаришталар пиёда юрар эдилар, мен улар пиёда юриб турганда минишни (раво) кўрмадим. Улар кетганларидан кейин эса миндим», дедилар.

حَدَّثَنَا عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ مُعَاذٍ، حَدَّثَنَا أَبِي، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنْ سِمَاكٍ، سَمِعَ جَابِرَ بْنَ سَمُرَةَ، قَالَ صَلَّى النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم عَلَى ابْنِ الدَّحْدَاحِ وَنَحْنُ شُهُودٌ ثُمَّ أُتِيَ بِفَرَسٍ فَعُقِلَ حَتَّى رَكِبَهُ فَجَعَلَ يَتَوَقَّصُ بِهِ وَنَحْنُ نَسْعَى حَوْلَهُ ‏.‏

Jobir ibn Samura (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ Ibn Dahdoh (janozasi)ga janoza namozi oʻqidilar, biz ham hozir edik. Soʻngra u zotga bir ot keltirildi va u zot minib olgunlaricha ot (ushlab) bogʻlab turildi. Soʻng u zotni (koʻtarib) sakratib bordi, biz esa uning atrofida yugurib bordik.Жобир ибн Самура (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Набий ﷺ Ибн Даҳдоҳ (жанозаси)га жаноза намози ўқидилар, биз ҳам ҳозир эдик. Сўнгра у зотга бир от келтирилди ва у зот миниб олгунларича от (ушлаб) боғлаб турилди. Сўнг у зотни (кўтариб) сакратиб борди, биз эса унинг атрофида югуриб бордик.

حَدَّثَنَا الْقَعْنَبِيُّ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ سَالِمٍ، عَنْ أَبِيهِ، قَالَ رَأَيْتُ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم وَأَبَا بَكْرٍ وَعُمَرَ يَمْشُونَ أَمَامَ الْجَنَازَةِ ‏.‏

Solim otasidan rivoyat qilib aytadi: Men Nabiy ﷺ ni, Abu Bakr va Umarni janozaning oldida yurib borayotganlarini koʻrdim.Солим отасидан ривоят қилиб айтади: Мен Набий ﷺ ни, Абу Бакр ва Умарни жанозанинг олдида юриб бораётганларини кўрдим.

حَدَّثَنَا وَهْبُ بْنُ بَقِيَّةَ، عَنْ خَالِدٍ، عَنْ يُونُسَ، عَنْ زِيَادِ بْنِ جُبَيْرٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنِ الْمُغِيرَةِ بْنِ شُعْبَةَ، - وَأَحْسَبُ أَنَّ أَهْلَ، زِيَادٍ أَخْبَرُونِي أَنَّهُ، رَفَعَهُ إِلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم - قَالَ ‏"‏ الرَّاكِبُ يَسِيرُ خَلْفَ الْجَنَازَةِ وَالْمَاشِي يَمْشِي خَلْفَهَا وَأَمَامَهَا وَعَنْ يَمِينِهَا وَعَنْ يَسَارِهَا قَرِيبًا مِنْهَا وَالسِّقْطُ يُصَلَّى عَلَيْهِ وَيُدْعَى لِوَالِدَيْهِ بِالْمَغْفِرَةِ وَالرَّحْمَةِ ‏"‏ ‏.‏

Mugʻiyra ibn Shuʼba (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi — Ziyodning ahllari menga uni Nabiy ﷺ ga koʻtarganini (marfuʼ qilganini) xabar berishgan deb oʻylayman — u zot: «Ulovga mingan kishi janozaning orqasidan yuradi, piyoda esa uning orqasidan, oldidan, oʻngidan va chapidan, unga yaqin (joydan) yuradi. Bola tushgan (chaqaloq)ga ham namoz oʻqiladi va uning ota-onasi uchun magʻfirat va rahmat soʻrab duo qilinadi», dedilar.Муғийра ибн Шуъба (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади — Зиёднинг аҳллари менга уни Набий ﷺ га кўтарганини (марфуъ қилганини) хабар беришган деб ўйлайман — у зот: «Уловга минган киши жанозанинг орқасидан юради, пиёда эса унинг орқасидан, олдидан, ўнгидан ва чапидан, унга яқин (жойдан) юради. Бола тушган (чақалоқ)га ҳам намоз ўқилади ва унинг ота-онаси учун мағфират ва раҳмат сўраб дуо қилинади», дедилар.

حَدَّثَنَا مُسَدَّدٌ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، يَبْلُغُ بِهِ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ أَسْرِعُوا بِالْجَنَازَةِ فَإِنْ تَكُ صَالِحَةً فَخَيْرٌ تُقَدِّمُونَهَا إِلَيْهِ وَإِنْ تَكُ سِوَى ذَلِكَ فَشَرٌّ تَضَعُونَهُ عَنْ رِقَابِكُمْ ‏"‏ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan, u buni Nabiy ﷺ ga yetkazib rivoyat qiladi: «Janozani (koʻtarishda) tezlanglar, chunki agar u solih (banda) boʻlsa, demak siz uni yaxshilikka yetkazib qoʻyayotgan boʻlasiz. Agar undan boshqacha boʻlsa, demak siz bir yomonlikni yelkangizdan tushirib qoʻyayotgan boʻlasiz», dedilar.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан, у буни Набий ﷺ га етказиб ривоят қилади: «Жанозани (кўтаришда) тезланглар, чунки агар у солиҳ (банда) бўлса, демак сиз уни яхшиликка етказиб қўяётган бўласиз. Агар ундан бошқача бўлса, демак сиз бир ёмонликни елкангиздан тушириб қўяётган бўласиз», дедилар.

حَدَّثَنَا مُسْلِمُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنْ عُيَيْنَةَ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، عَنْ أَبِيهِ، أَنَّهُ كَانَ فِي جَنَازَةِ عُثْمَانَ بْنِ أَبِي الْعَاصِ وَكُنَّا نَمْشِي مَشْيًا خَفِيفًا فَلَحِقَنَا أَبُو بَكْرَةَ فَرَفَعَ سَوْطَهُ فَقَالَ لَقَدْ رَأَيْتُنَا وَنَحْنُ مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم نَرْمُلُ رَمَلاً ‏.‏

Uyayna ibn Abdurrahmon otasidan rivoyat qilib aytadiki, u Usmon ibn Abul-Os janozasida edi. (U aytadi:) Biz sekin-asta yurib borardik. Shunda Abu Bakra bizga yetib oldi-da, qamchisini koʻtarib: «Albatta, biz Rasululloh ﷺ bilan birga (janozada) tez yurib borardik, men oʻzimizni (shu holda) koʻrganman», dedi.Уяйна ибн Абдурраҳмон отасидан ривоят қилиб айтадики, у Усмон ибн Абул-Ос жанозасида эди. (У айтади:) Биз секин-аста юриб борардик. Шунда Абу Бакра бизга етиб олди-да, қамчисини кўтариб: «Албатта, биз Расулуллоҳ ﷺ билан бирга (жанозада) тез юриб борардик, мен ўзимизни (шу ҳолда) кўрганман», деди.

حَدَّثَنَا حُمَيْدُ بْنُ مَسْعَدَةَ، حَدَّثَنَا خَالِدُ بْنُ الْحَارِثِ، ح وَحَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ مُوسَى، حَدَّثَنَا عِيسَى، - يَعْنِي ابْنَ يُونُسَ - عَنْ عُيَيْنَةَ، بِهَذَا الْحَدِيثِ قَالاَ فِي جَنَازَةِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ سَمُرَةَ وَقَالَ فَحَمَلَ عَلَيْهِمْ بَغْلَتَهُ وَأَهْوَى بِالسَّوْطِ ‏.‏

Uyayna (rahimahulloh) ham mana shu hadisni (boshqa sanad bilan) rivoyat qildi. Ikkalasi (rovi): «Abdurrahmon ibn Samura janozasida edik», deyishdi va: «U (Abu Bakra) ularning ustiga xachirini haydab kelib, qamchisini siltadi», dedi.Уяйна (раҳимаҳуллоҳ) ҳам мана шу ҳадисни (бошқа санад билан) ривоят қилди. Иккаласи (рови): «Абдурраҳмон ибн Самура жанозасида эдик», дейишди ва: «У (Абу Бакра) уларнинг устига хачирини ҳайдаб келиб, қамчисини силтади», деди.

حَدَّثَنَا مُسَدَّدٌ، حَدَّثَنَا أَبُو عَوَانَةَ، عَنْ يَحْيَى الْمُجَبِّرِ، - قَالَ أَبُو دَاوُدَ وَهُوَ يَحْيَى بْنُ عَبْدِ اللَّهِ التَّيْمِيُّ - عَنْ أَبِي مَاجِدَةَ، عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ، قَالَ سَأَلْنَا نَبِيَّنَا صلى الله عليه وسلم عَنِ الْمَشْىِ مَعَ الْجَنَازَةِ فَقَالَ ‏"‏ مَا دُونَ الْخَبَبِ إِنْ يَكُنْ خَيْرًا تَعَجَّلْ إِلَيْهِ وَإِنْ يَكُنْ غَيْرَ ذَلِكَ فَبُعْدًا لأَهْلِ النَّارِ وَالْجَنَازَةُ مَتْبُوعَةٌ وَلاَ تُتْبَعُ لَيْسَ مَعَهَا مَنْ تَقَدَّمَهَا ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو دَاوُدَ وَهُوَ ضَعِيفٌ هُوَ يَحْيَى بْنُ عَبْدِ اللَّهِ وَهُوَ يَحْيَى الْجَابِرُ ‏.‏ قَالَ أَبُو دَاوُدَ وَهَذَا كُوفِيٌّ وَأَبُو مَاجِدَةَ بَصْرِيٌّ ‏.‏ قَالَ أَبُو دَاوُدَ أَبُو مَاجِدَةَ هَذَا لاَ يُعْرَفُ ‏.‏

Ibn Masʼud (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Biz Nabiyimiz ﷺ dan janoza bilan yurish haqida soʻradik. U zot: «(Yurish) chopishdan past (boʻlsin). Agar u (mayit) yaxshi boʻlsa, uni (yaxshilikka) tezroq yetkazasizlar. Agar undan boshqacha boʻlsa, doʻzax ahliga halokat boʻlsin. Janozaga ergashiladi, oʻzi (boshqaga) ergashmaydi. Uning oldida ketgan kishi u bilan birga (ergashuvchi) emasdir», dedilar. Abu Dovud aytdi: U (rovi Yahyo ibn Abdulloh) zaifdir, u Yahyo ibn Abdulloh boʻlib, u Yahyo al-Jobirdir. Abu Dovud aytdi: Bu (rovi) kufalik, Abu Mojida esa basralikdir. Abu Dovud aytdi: Bu Abu Mojida tanilmagan kishidir.Ибн Масъуд (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Биз Набийимиз ﷺ дан жаноза билан юриш ҳақида сўрадик. У зот: «(Юриш) чопишдан паст (бўлсин). Агар у (майит) яхши бўлса, уни (яхшиликка) тезроқ етказасизлар. Агар ундан бошқача бўлса, дўзах аҳлига ҳалокат бўлсин. Жанозага эргашилади, ўзи (бошқага) эргашмайди. Унинг олдида кетган киши у билан бирга (эргашувчи) эмасдир», дедилар. Абу Довуд айтди: У (рови Яҳё ибн Абдуллоҳ) заифдир, у Яҳё ибн Абдуллоҳ бўлиб, у Яҳё ал-Жобирдир. Абу Довуд айтди: Бу (рови) куфалик, Абу Можида эса басраликдир. Абу Довуд айтди: Бу Абу Можида танилмаган кишидир.

حَدَّثَنَا ابْنُ نُفَيْلٍ، حَدَّثَنَا زُهَيْرٌ، حَدَّثَنَا سِمَاكٌ، حَدَّثَنِي جَابِرُ بْنُ سَمُرَةَ، قَالَ مَرِضَ رَجُلٌ فَصِيحَ عَلَيْهِ فَجَاءَ جَارُهُ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ لَهُ إِنَّهُ قَدْ مَاتَ ‏.‏ قَالَ ‏"‏ وَمَا يُدْرِيكَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَنَا رَأَيْتُهُ ‏.‏ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ إِنَّهُ لَمْ يَمُتْ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ فَرَجَعَ فَصِيحَ عَلَيْهِ فَجَاءَ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ إِنَّهُ قَدْ مَاتَ ‏.‏ فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ إِنَّهُ لَمْ يَمُتْ ‏"‏ ‏.‏ فَرَجَعَ فَصِيحَ عَلَيْهِ فَقَالَتِ امْرَأَتُهُ انْطَلِقْ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَأَخْبِرْهُ ‏.‏ فَقَالَ الرَّجُلُ اللَّهُمَّ الْعَنْهُ ‏.‏ قَالَ ثُمَّ انْطَلَقَ الرَّجُلُ فَرَآهُ قَدْ نَحَرَ نَفْسَهُ بِمِشْقَصٍ مَعَهُ فَانْطَلَقَ إِلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَأَخْبَرَهُ أَنَّهُ قَدْ مَاتَ فَقَالَ ‏"‏ مَا يُدْرِيكَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ رَأَيْتُهُ يَنْحَرُ نَفْسَهُ بِمَشَاقِصَ مَعَهُ ‏.‏ قَالَ ‏"‏ أَنْتَ رَأَيْتَهُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ نَعَمْ ‏.‏ قَالَ ‏"‏ إِذًا لاَ أُصَلِّي عَلَيْهِ ‏"‏ ‏.‏

Jobir ibn Samura (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Bir kishi kasal boʻldi va u (oʻldi deb) faryod qilindi. Shunda uning qoʻshnisi Rasululloh ﷺ ning oldilariga kelib: «U oʻlibdi», dedi. U zot: «Buni qaydan bilding?» dedilar. U: «Men uni (oʻzim) koʻrdim», dedi. Rasululloh ﷺ: «U oʻlmabdi», dedilar. (Rovi) aytadi: U (qoʻshni) qaytib bordi va yana (oʻldi deb) faryod qilindi. U Rasululloh ﷺ ning oldilariga kelib: «U oʻlibdi», dedi. Nabiy ﷺ: «U oʻlmabdi», dedilar. U yana qaytib bordi va yana (oʻldi deb) faryod qilindi. Shunda uning (kasalning) xotini: «Rasululloh ﷺ ning oldilariga borib, u zotga xabar bering», dedi. Bas, u (kasal) kishi: «Ey Alloh, uni laʼnatla», dedi. (Rovi) aytadi: Soʻngra u kishi (qoʻshni) joʻnab ketdi-da, uni (kasalni) yonidagi keng paykonli oʻq bilan oʻzini soʻyib qoʻyganini koʻrdi. Shunda u Nabiy ﷺ ning oldilariga joʻnab borib, u zotga uning oʻlganini xabar berdi. U zot: «Buni qaydan bilding?» dedilar. U: «Men uni yonidagi keng paykonli oʻqlar bilan oʻzini soʻyayotganini koʻrdim», dedi. U zot: «Sen uni (oʻzing) koʻrdingmi?» dedilar. U: «Ha», dedi. U zot: «Unday boʻlsa, men unga (janoza) namozi oʻqimayman», dedilar.Жобир ибн Самура (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Бир киши касал бўлди ва у (ўлди деб) фарёд қилинди. Шунда унинг қўшниси Расулуллоҳ ﷺ нинг олдиларига келиб: «У ўлибди», деди. У зот: «Буни қайдан билдинг?» дедилар. У: «Мен уни (ўзим) кўрдим», деди. Расулуллоҳ ﷺ: «У ўлмабди», дедилар. (Рови) айтади: У (қўшни) қайтиб борди ва яна (ўлди деб) фарёд қилинди. У Расулуллоҳ ﷺ нинг олдиларига келиб: «У ўлибди», деди. Набий ﷺ: «У ўлмабди», дедилар. У яна қайтиб борди ва яна (ўлди деб) фарёд қилинди. Шунда унинг (касалнинг) хотини: «Расулуллоҳ ﷺ нинг олдиларига бориб, у зотга хабар беринг», деди. Бас, у (касал) киши: «Эй Аллоҳ, уни лаънатла», деди. (Рови) айтади: Сўнгра у киши (қўшни) жўнаб кетди-да, уни (касални) ёнидаги кенг пайконли ўқ билан ўзини сўйиб қўйганини кўрди. Шунда у Набий ﷺ нинг олдиларига жўнаб бориб, у зотга унинг ўлганини хабар берди. У зот: «Буни қайдан билдинг?» дедилар. У: «Мен уни ёнидаги кенг пайконли ўқлар билан ўзини сўяётганини кўрдим», деди. У зот: «Сен уни (ўзинг) кўрдингми?» дедилар. У: «Ҳа», деди. У зот: «Ундай бўлса, мен унга (жаноза) намози ўқимайман», дедилар.

حَدَّثَنَا أَبُو كَامِلٍ، حَدَّثَنَا أَبُو عَوَانَةَ، عَنْ أَبِي بِشْرٍ، حَدَّثَنِي نَفَرٌ، مِنْ أَهْلِ الْبَصْرَةِ عَنْ أَبِي بَرْزَةَ الأَسْلَمِيِّ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم لَمْ يُصَلِّ عَلَى مَاعِزِ بْنِ مَالِكٍ وَلَمْ يَنْهَ عَنِ الصَّلاَةِ عَلَيْهِ ‏.‏

Abu Barza al-Aslamiy (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Rasululloh ﷺ Moiz ibn Molikka (janoza) namozi oʻqimadilar, ammo unga namoz oʻqishni qaytarmadilar ham.Абу Барза ал-Асламий (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Расулуллоҳ ﷺ Моиз ибн Моликка (жаноза) намози ўқимадилар, аммо унга намоз ўқишни қайтармадилар ҳам.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى بْنِ فَارِسٍ، حَدَّثَنَا يَعْقُوبُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ بْنِ سَعْدٍ، حَدَّثَنَا أَبِي، عَنِ ابْنِ إِسْحَاقَ، حَدَّثَنِي عَبْدُ اللَّهِ بْنُ أَبِي بَكْرٍ، عَنْ عَمْرَةَ بِنْتِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، عَنْ عَائِشَةَ، قَالَتْ مَاتَ إِبْرَاهِيمُ ابْنُ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَهُوَ ابْنُ ثَمَانِيَةَ عَشَرَ شَهْرًا فَلَمْ يُصَلِّ عَلَيْهِ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏.‏

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: Paygʻambar ﷺning oʻgʻillari Ibrohim oʻn sakkiz oylik chogʻida vafot etdi. Rasululloh ﷺ unga (janoza) namozini oʻqimadilar.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: Пайғамбар ﷺнинг ўғиллари Иброҳим ўн саккиз ойлик чоғида вафот этди. Расулуллоҳ ﷺ унга (жаноза) намозини ўқимадилар.

حَدَّثَنَا هَنَّادُ بْنُ السَّرِيِّ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عُبَيْدٍ، عَنْ وَائِلِ بْنِ دَاوُدَ، قَالَ سَمِعْتُ الْبَهِيَّ، قَالَ لَمَّا مَاتَ إِبْرَاهِيمُ ابْنُ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم صَلَّى عَلَيْهِ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِي الْمَقَاعِدِ ‏.‏ قَالَ أَبُو دَاوُدَ قَرَأْتُ عَلَى سَعِيدِ بْنِ يَعْقُوبَ الطَّالْقَانِيِّ قِيلَ لَهُ حَدَّثَكُمُ ابْنُ الْمُبَارَكِ عَنْ يَعْقُوبَ بْنِ الْقَعْقَاعِ عَنْ عَطَاءٍ أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم صَلَّى عَلَى ابْنِهِ إِبْرَاهِيمَ وَهُوَ ابْنُ سَبْعِينَ لَيْلَةً ‏.‏

Bahiy (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadi: U: «Paygʻambar ﷺning oʻgʻillari Ibrohim vafot etganida, Rasululloh ﷺ unga (odatda) oʻtiradigan joylarida (janoza) namozini oʻqidilar», dedi. Abu Dovud aytdi: Men Said ibn Yaʼqub at-Tolaqoniyga oʻqib berdim, unga: «Sizlarga Ibnul-Muborak Yaʼqub ibnul-Qaʼqoʼdan, u Atodan rivoyat qilib bergan ediki, Paygʻambar ﷺ oʻgʻillari Ibrohimga, u yetmish kunlik chogʻida, (janoza) namozini oʻqidilar», deyildi.Баҳий (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинади: У: «Пайғамбар ﷺнинг ўғиллари Иброҳим вафот этганида, Расулуллоҳ ﷺ унга (одатда) ўтирадиган жойларида (жаноза) намозини ўқидилар», деди. Абу Довуд айтди: Мен Саид ибн Яъқуб ат-Толақонийга ўқиб бердим, унга: «Сизларга Ибнул-Муборак Яъқуб ибнул-Қаъқўдан, у Атодан ривоят қилиб берган эдики, Пайғамбар ﷺ ўғиллари Иброҳимга, у етмиш кунлик чоғида, (жаноза) намозини ўқидилар», дейилди.

حَدَّثَنَا سَعِيدُ بْنُ مَنْصُورٍ، حَدَّثَنَا فُلَيْحُ بْنُ سُلَيْمَانَ، عَنْ صَالِحِ بْنِ عَجْلاَنَ، وَمُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَبَّادٍ، عَنْ عَبَّادِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الزُّبَيْرِ، عَنْ عَائِشَةَ، قَالَتْ وَاللَّهِ مَا صَلَّى رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَلَى سُهَيْلِ ابْنِ الْبَيْضَاءِ إِلاَّ فِي الْمَسْجِدِ ‏.‏

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: U: «Allohga qasamki, Rasululloh ﷺ Suhayl ibn Bayzoga faqat masjid ichida (janoza) namozini oʻqidilar», dedi.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: У: «Аллоҳга қасамки, Расулуллоҳ ﷺ Суҳайл ибн Байзога фақат масжид ичида (жаноза) намозини ўқидилар», деди.

حَدَّثَنَا هَارُونُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي فُدَيْكٍ، عَنِ الضَّحَّاكِ، - يَعْنِي ابْنَ عُثْمَانَ - عَنْ أَبِي النَّضْرِ، عَنْ أَبِي سَلَمَةَ، عَنْ عَائِشَةَ، قَالَتْ وَاللَّهِ لَقَدْ صَلَّى رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَلَى ابْنَىْ بَيْضَاءَ فِي الْمَسْجِدِ سُهَيْلٍ وَأَخِيهِ ‏.‏

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: U: «Allohga qasamki, Rasululloh ﷺ Bayzoning ikki oʻgʻliga — Suhayl va uning akasiga — masjidda (janoza) namozini oʻqidilar», dedi.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: У: «Аллоҳга қасамки, Расулуллоҳ ﷺ Байзонинг икки ўғлига — Суҳайл ва унинг акасига — масжидда (жаноза) намозини ўқидилар», деди.

حَدَّثَنَا مُسَدَّدٌ، حَدَّثَنَا يَحْيَى، عَنِ ابْنِ أَبِي ذِئْبٍ، حَدَّثَنِي صَالِحٌ، مَوْلَى التَّوْأَمَةِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ مَنْ صَلَّى عَلَى جَنَازَةٍ فِي الْمَسْجِدِ فَلاَ شَىْءَ عَلَيْهِ ‏"‏ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Kim masjidda janozaga namoz oʻqisa, unga (bundan) hech narsa (gunoh) yoʻq», dedilar.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Ким масжидда жанозага намоз ўқиса, унга (бундан) ҳеч нарса (гуноҳ) йўқ», дедилар.

حَدَّثَنَا عُثْمَانُ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، حَدَّثَنَا مُوسَى بْنُ عُلَىِّ بْنِ رَبَاحٍ، قَالَ سَمِعْتُ أَبِي يُحَدِّثُ، أَنَّهُ سَمِعَ عُقْبَةَ بْنَ عَامِرٍ، قَالَ ثَلاَثُ سَاعَاتٍ كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَنْهَانَا أَنْ نُصَلِّيَ فِيهِنَّ أَوْ نَقْبُرَ فِيهِنَّ مَوْتَانَا حِينَ تَطْلُعُ الشَّمْسُ بَازِغَةً حَتَّى تَرْتَفِعَ وَحِينَ يَقُومُ قَائِمُ الظَّهِيرَةِ حَتَّى تَمِيلَ وَحِينَ تَضَيَّفُ الشَّمْسُ لِلْغُرُوبِ حَتَّى تَغْرُبَ أَوْ كَمَا قَالَ ‏.‏

Uqba ibn Omir (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: U: «Uch payt bor ediki, Rasululloh ﷺ bizni shu paytlarda namoz oʻqishimizdan yoki oʻliklarimizni dafn etishimizdan qaytarar edilar: quyosh nur sochib chiqayotgan paytdan to u koʻtarilgunicha; tik tushlik chogʻida quyosh osmon oʻrtasida turgan paytdan to u ogʻgunicha; quyosh botishga moyil boʻlgan paytdan to u botgunicha», dedi — yoki u aytganidek.Уқба ибн Омир (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: У: «Уч пайт бор эдики, Расулуллоҳ ﷺ бизни шу пайтларда намоз ўқишимиздан ёки ўликларимизни дафн этишимиздан қайтарар эдилар: қуёш нур сочиб чиқаётган пайтдан то у кўтарилгунича; тик тушлик чоғида қуёш осмон ўртасида турган пайтдан то у оғгунича; қуёш ботишга мойил бўлган пайтдан то у ботгунича», деди — ёки у айтганидек.

حَدَّثَنَا يَزِيدُ بْنُ خَالِدِ بْنِ مَوْهَبٍ الرَّمْلِيُّ، حَدَّثَنَا ابْنُ وَهْبٍ، عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ، عَنْ يَحْيَى بْنِ صُبَيْحٍ، حَدَّثَنِي عَمَّارٌ، مَوْلَى الْحَارِثِ بْنِ نَوْفَلٍ أَنَّهُ شَهِدَ جَنَازَةَ أُمِّ كُلْثُومٍ وَابْنِهَا فَجُعِلَ الْغُلاَمُ مِمَّا يَلِي الإِمَامَ فَأَنْكَرْتُ ذَلِكَ وَفِي الْقَوْمِ ابْنُ عَبَّاسٍ وَأَبُو سَعِيدٍ الْخُدْرِيُّ وَأَبُو قَتَادَةَ وَأَبُو هُرَيْرَةَ فَقَالُوا هَذِهِ السُّنَّةُ ‏.‏

Yahyo ibn Subayh (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadi: Menga Horis ibn Navfalning ozod qilingan quli Ammor (rahimahulloh) aytib berdiki, u Ummu Kulsum bilan uning oʻgʻlining janozasida hozir boʻldi. Bola (jasadi) imomga yaqin tomonga qoʻyildi. Men buni inkor qildim. Jamoa ichida Ibn Abbos, Abu Said al-Xudriy, Abu Qatoda va Abu Hurayra (roziyallohu anhum) bor edilar. Ular: «Bu sunnatdir», dedilar.Яҳё ибн Субайҳ (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинади: Менга Ҳорис ибн Навфалнинг озод қилинган қули Аммор (раҳимаҳуллоҳ) айтиб бердики, у Умму Кулсум билан унинг ўғлининг жанозасида ҳозир бўлди. Бола (жасади) имомга яқин томонга қўйилди. Мен буни инкор қилдим. Жамоа ичида Ибн Аббос, Абу Саид ал-Худрий, Абу Қатода ва Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳум) бор эдилар. Улар: «Бу суннатдир», дедилар.

حَدَّثَنَا دَاوُدُ بْنُ مُعَاذٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْوَارِثِ، عَنْ نَافِعٍ أَبِي غَالِبٍ، قَالَ كُنْتُ فِي سِكَّةِ الْمِرْبَدِ فَمَرَّتْ جَنَازَةٌ مَعَهَا نَاسٌ كَثِيرٌ قَالُوا جَنَازَةُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَيْرٍ فَتَبِعْتُهَا فَإِذَا أَنَا بِرَجُلٍ عَلَيْهِ كِسَاءٌ رَقِيقٌ عَلَى بُرَيْذِينَتِهِ وَعَلَى رَأْسِهِ خِرْقَةٌ تَقِيهِ مِنَ الشَّمْسِ فَقُلْتُ مَنْ هَذَا الدِّهْقَانُ قَالُوا هَذَا أَنَسُ بْنُ مَالِكٍ ‏.‏ فَلَمَّا وُضِعَتِ الْجَنَازَةُ قَامَ أَنَسٌ فَصَلَّى عَلَيْهَا وَأَنَا خَلْفَهُ لاَ يَحُولُ بَيْنِي وَبَيْنَهُ شَىْءٌ فَقَامَ عِنْدَ رَأْسِهِ فَكَبَّرَ أَرْبَعَ تَكْبِيرَاتٍ لَمْ يُطِلْ وَلَمْ يُسْرِعْ ثُمَّ ذَهَبَ يَقْعُدُ فَقَالُوا يَا أَبَا حَمْزَةَ الْمَرْأَةُ الأَنْصَارِيَّةُ فَقَرَّبُوهَا وَعَلَيْهَا نَعْشٌ أَخْضَرُ فَقَامَ عِنْدَ عَجِيزَتِهَا فَصَلَّى عَلَيْهَا نَحْوَ صَلاَتِهِ عَلَى الرَّجُلِ ثُمَّ جَلَسَ فَقَالَ الْعَلاَءُ بْنُ زِيَادٍ يَا أَبَا حَمْزَةَ هَكَذَا كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يُصَلِّي عَلَى الْجَنَازَةِ كَصَلاَتِكَ يُكَبِّرُ عَلَيْهَا أَرْبَعًا وَيَقُومُ عِنْدَ رَأْسِ الرَّجُلِ وَعَجِيزَةِ الْمَرْأَةِ قَالَ نَعَمْ ‏.‏ قَالَ يَا أَبَا حَمْزَةَ غَزَوْتَ مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ نَعَمْ غَزَوْتُ مَعَهُ حُنَيْنًا فَخَرَجَ الْمُشْرِكُونَ فَحَمَلُوا عَلَيْنَا حَتَّى رَأَيْنَا خَيْلَنَا وَرَاءَ ظُهُورِنَا وَفِي الْقَوْمِ رَجُلٌ يَحْمِلُ عَلَيْنَا فَيَدُقُّنَا وَيَحْطِمُنَا فَهَزَمَهُمُ اللَّهُ وَجَعَلَ يُجَاءُ بِهِمْ فَيُبَايِعُونَهُ عَلَى الإِسْلاَمِ فَقَالَ رَجُلٌ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم إِنَّ عَلَىَّ نَذْرًا إِنْ جَاءَ اللَّهُ بِالرَّجُلِ الَّذِي كَانَ مُنْذُ الْيَوْمِ يَحْطِمُنَا لأَضْرِبَنَّ عُنُقَهُ ‏.‏ فَسَكَتَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَجِيءَ بِالرَّجُلِ فَلَمَّا رَأَى رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ تُبْتُ إِلَى اللَّهِ ‏.‏ فَأَمْسَكَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم لاَ يُبَايِعُهُ لِيَفِيَ الآخَرُ بِنَذْرِهِ ‏.‏ قَالَ فَجَعَلَ الرَّجُلُ يَتَصَدَّى لِرَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم لِيَأْمُرَهُ بِقَتْلِهِ وَجَعَلَ يَهَابُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَنْ يَقْتُلَهُ فَلَمَّا رَأَى رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَنَّهُ لاَ يَصْنَعُ شَيْئًا بَايَعَهُ فَقَالَ الرَّجُلُ يَا رَسُولَ اللَّهِ نَذْرِي ‏.‏ فَقَالَ ‏"‏ إِنِّي لَمْ أُمْسِكْ عَنْهُ مُنْذُ الْيَوْمِ إِلاَّ لِتُوفِيَ بِنَذْرِكَ ‏"‏ ‏.‏ فَقَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ أَلاَ أَوْمَضْتَ إِلَىَّ فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ إِنَّهُ لَيْسَ لِنَبِيٍّ أَنْ يُومِضَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو غَالِبٍ فَسَأَلْتُ عَنْ صَنِيعِ أَنَسٍ فِي قِيَامِهِ عَلَى الْمَرْأَةِ عِنْدَ عَجِيزَتِهَا فَحَدَّثُونِي أَنَّهُ إِنَّمَا كَانَ لأَنَّهُ لَمْ تَكُنِ النُّعُوشُ فَكَانَ الإِمَامُ يَقُومُ حِيَالَ عَجِيزَتِهَا يَسْتُرُهَا مِنَ الْقَوْمِ ‏.‏ قَالَ أَبُو دَاوُدَ قَوْلُ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ أُمِرْتُ أَنْ أُقَاتِلَ النَّاسَ حَتَّى يَقُولُوا لاَ إِلَهَ إِلاَّ اللَّهُ ‏"‏ ‏.‏ نَسَخَ مِنْ هَذَا الْحَدِيثِ الْوَفَاءَ بِالنَّذْرِ فِي قَتْلِهِ بِقَوْلِهِ إِنِّي قَدْ تُبْتُ ‏.‏

Nofiʼ Abu Gʻolib (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadi: U aytdi: Men Mirbad koʻchasida edim. Bir janoza oʻtib qoldi, uning bilan koʻp odamlar bor edi. Ular: «Bu Abdulloh ibn Umayrning janozasi», dedilar. Men unga ergashdim. Birdan men nozik chopon kiygan, oʻzining kichik xachiriga mingan bir kishini koʻrib qoldim. Boshida quyoshdan saqlanish uchun bir parcha mato bor edi. Men: «Bu mansabdor kishi kim?» dedim. Ular: «Bu Anas ibn Molik», dedilar. Janoza qoʻyilganda, Anas turib unga (janoza) namozini oʻqidi. Men uning orqasida edim, men bilan uning orasini hech narsa toʻsib turmas edi. U (mayyitning) boshi tomonida turdi va toʻrt marta takbir aytdi, na choʻzdi, na shoshildi. Soʻng oʻtirmoqchi boʻlganda, ular: «Ey Abu Hamza, ansoriy ayol (qoldi)», dedilar va uni yaqinroq olib keldilar, ustida yashil tobut bor edi. U (ayolning) beli tomonida turdi va unga erkakka oʻqigan namozi kabi (janoza) namozini oʻqidi, soʻng oʻtirdi. Shunda Alo ibn Ziyod: «Ey Abu Hamza, Rasululloh ﷺ janozaga xuddi senga oʻxshab — toʻrt marta takbir aytib, erkakning boshi va ayolning beli tomonida turib — namoz oʻqir edilarmi?» dedi. U: «Ha», dedi. (Alo): «Ey Abu Hamza, sen Rasululloh ﷺ bilan birga jangga chiqqanmisan?» dedi. U: «Ha, men u zot bilan birga Hunaynda jang qildim. Mushriklar (oldimizga) chiqib, bizga shu qadar hujum qildilarki, hatto otlarimizni orqamizda (qochayotganini) koʻrdik. Jamoa ichida bir kishi bizga hujum qilib, bizni dabdala qilar va majaqlar edi. Soʻng Alloh ularni magʻlub etdi va ular keltirilib, Islom uchun (u zotga) bayʼat qila boshladilar. Shunda Paygʻambar ﷺning sahobalaridan bir kishi: ‹Agar Alloh bugun bizni majaqlagan haligi kishini keltirsa, men albatta uning boʻynini uzaman, bu menga nazr boʻlsin›, dedi. Rasululloh ﷺ sukut qildilar. Haligi kishi keltirildi. U Rasululloh ﷺni koʻrgach: ‹Ey Allohning Rasuli, men Allohga tavba qildim›, dedi. Rasululloh ﷺ — anavi (kishi) nazrini bajarishi uchun — unga bayʼat qildirmay turdilar. (Anas) aytdi: Haligi kishi (uni oʻldirishga buyurishlarini kutib) Rasululloh ﷺga roʻpara kelaverdi, ammo Rasululloh ﷺdan (ruxsatsiz) uni oʻldirishdan qoʻrqdi. Rasululloh ﷺ uning hech narsa qilmayotganini koʻrgach, (haligi tavba qilganga) bayʼat qildirdilar. Shunda haligi kishi: ‹Ey Allohning Rasuli, mening nazrim-chi?› dedi. U zot: «Men bugun unga faqat sen nazringni bajarishing uchun bayʼat qildirmay turdim», dedilar. U: ‹Ey Allohning Rasuli, menga (koʻz bilan) ishora qilsangiz boʻlmasmidi?› dedi. Shunda Paygʻambar ﷺ: «Paygʻambarga (xufiya) koʻz qisib ishora qilish yarashmaydi», dedilar», dedi. Abu Gʻolib aytdi: Men Anasning ayolga uning beli tomonida turib (namoz oʻqigan) ishi haqida soʻradim. Ular menga aytib berishdiki, bu faqat (oʻsha paytda) tobutlar boʻlmagani uchun edi, shuning uchun imom (ayolni) jamoadan toʻsib turish maqsadida uning beliga roʻpara turar edi. Abu Dovud aytdi: Paygʻambar ﷺning «Men odamlar ‹Lo ilaha illalloh› deguniga qadar ular bilan jang qilishga buyurildim» degan soʻzlari, bu hadisdagi haligi kishining «Men tavba qildim» degani sababli uni oʻldirishdagi nazrni bajarish (hukmini) bekor qildi.Нофиъ Абу Ғолиб (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинади: У айтди: Мен Мирбад кўчасида эдим. Бир жаноза ўтиб қолди, унинг билан кўп одамлар бор эди. Улар: «Бу Абдуллоҳ ибн Умайрнинг жанозаси», дедилар. Мен унга эргашдим. Бирдан мен нозик чопон кийган, ўзининг кичик хачирига минган бир кишини кўриб қолдим. Бошида қуёшдан сақланиш учун бир парча мато бор эди. Мен: «Бу мансабдор киши ким?» дедим. Улар: «Бу Анас ибн Молик», дедилар. Жаноза қўйилганда, Анас туриб унга (жаноза) намозини ўқиди. Мен унинг орқасида эдим, мен билан унинг орасини ҳеч нарса тўсиб турмас эди. У (маййитнинг) боши томонида турди ва тўрт марта такбир айтди, на чўзди, на шошилди. Сўнг ўтирмоқчи бўлганда, улар: «Эй Абу Ҳамза, ансорий аёл (қолди)», дедилар ва уни яқинроқ олиб келдилар, устида яшил тобут бор эди. У (аёлнинг) бели томонида турди ва унга эркакка ўқиган намози каби (жаноза) намозини ўқиди, сўнг ўтирди. Шунда Ало ибн Зиёд: «Эй Абу Ҳамза, Расулуллоҳ ﷺ жанозага худди сенга ўхшаб — тўрт марта такбир айтиб, эркакнинг боши ва аёлнинг бели томонида туриб — намоз ўқир эдиларми?» деди. У: «Ҳа», деди. (Ало): «Эй Абу Ҳамза, сен Расулуллоҳ ﷺ билан бирга жангга чиққанмисан?» деди. У: «Ҳа, мен у зот билан бирга Ҳунайнда жанг қилдим. Мушриклар (олдимизга) чиқиб, бизга шу қадар ҳужум қилдиларки, ҳатто отларимизни орқамизда (қочаётганини) кўрдик. Жамоа ичида бир киши бизга ҳужум қилиб, бизни дабдала қилар ва мажақлар эди. Сўнг Аллоҳ уларни мағлуб этди ва улар келтирилиб, Ислом учун (у зотга) байъат қила бошладилар. Шунда Пайғамбар ﷺнинг саҳобаларидан бир киши: ‹Агар Аллоҳ бугун бизни мажақлаган ҳалиги кишини келтирса, мен албатта унинг бўйнини узаман, бу менга назр бўлсин›, деди. Расулуллоҳ ﷺ сукут қилдилар. Ҳалиги киши келтирилди. У Расулуллоҳ ﷺни кўргач: ‹Эй Аллоҳнинг Расули, мен Аллоҳга тавба қилдим›, деди. Расулуллоҳ ﷺ — анави (киши) назрини бажариши учун — унга байъат қилдирмай турдилар. (Анас) айтди: Ҳалиги киши (уни ўлдиришга буюришларини кутиб) Расулуллоҳ ﷺга рўпара келаверди, аммо Расулуллоҳ ﷺдан (рухсатсиз) уни ўлдиришдан қўрқди. Расулуллоҳ ﷺ унинг ҳеч нарса қилмаётганини кўргач, (ҳалиги тавба қилганга) байъат қилдирдилар. Шунда ҳалиги киши: ‹Эй Аллоҳнинг Расули, менинг назрим-чи?› деди. У зот: «Мен бугун унга фақат сен назрингни бажаришинг учун байъат қилдирмай турдим», дедилар. У: ‹Эй Аллоҳнинг Расули, менга (кўз билан) ишора қилсангиз бўлмасмиди?› деди. Шунда Пайғамбар ﷺ: «Пайғамбарга (хуфия) кўз қисиб ишора қилиш ярашмайди», дедилар», деди. Абу Ғолиб айтди: Мен Анаснинг аёлга унинг бели томонида туриб (намоз ўқиган) иши ҳақида сўрадим. Улар менга айтиб беришдики, бу фақат (ўша пайтда) тобутлар бўлмагани учун эди, шунинг учун имом (аёлни) жамоадан тўсиб туриш мақсадида унинг белига рўпара турар эди. Абу Довуд айтди: Пайғамбар ﷺнинг «Мен одамлар ‹Ло илаҳа иллаллоҳ› дегунига қадар улар билан жанг қилишга буюрилдим» деган сўзлари, бу ҳадисдаги ҳалиги кишининг «Мен тавба қилдим» дегани сабабли уни ўлдиришдаги назрни бажариш (ҳукмини) бекор қилди.

حَدَّثَنَا مُسَدَّدٌ، حَدَّثَنَا يَزِيدُ بْنُ زُرَيْعٍ، حَدَّثَنَا حُسَيْنٌ الْمُعَلِّمُ، حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ بُرَيْدَةَ، عَنْ سَمُرَةَ بْنِ جُنْدُبٍ، قَالَ صَلَّيْتُ وَرَاءَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم عَلَى امْرَأَةٍ مَاتَتْ فِي نِفَاسِهَا فَقَامَ عَلَيْهَا لِلصَّلاَةِ وَسَطَهَا ‏.‏

Samura ibn Jundub (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: U: «Men Paygʻambar ﷺning orqalarida nifosida (tugʻruqdan) vafot etgan bir ayolga (janoza) namozini oʻqidim. U zot unga namoz oʻqish uchun uning oʻrtasiga (beliga roʻpara) turdilar», dedi.Самура ибн Жундуб (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: У: «Мен Пайғамбар ﷺнинг орқаларида нифосида (туғруқдан) вафот этган бир аёлга (жаноза) намозини ўқидим. У зот унга намоз ўқиш учун унинг ўртасига (белига рўпара) турдилар», деди.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْعَلاَءِ، قَالَ أَخْبَرَنَا ابْنُ إِدْرِيسَ، قَالَ سَمِعْتُ أَبَا إِسْحَاقَ، عَنِ الشَّعْبِيِّ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم مَرَّ بِقَبْرٍ رَطْبٍ فَصَفُّوا عَلَيْهِ وَكَبَّرَ عَلَيْهِ أَرْبَعًا ‏.‏ فَقُلْتُ لِلشَّعْبِيِّ مَنْ حَدَّثَكَ قَالَ الثِّقَةُ مَنْ شَهِدَهُ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عَبَّاسٍ ‏.‏

Shaʼbiy (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ yangi (qazilgan) bir qabr yonidan oʻtdilar. Shunda (sahobalar) unga (janoza namozi uchun) saf tortdilar va u zot unga toʻrt marta takbir aytdilar. Men Shaʼbiyga: «Senga kim aytib berdi?» dedim. U: «Unga hozir boʻlgan ishonchli kishi — Abdulloh ibn Abbos», dedi.Шаъбий (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ янги (қазилган) бир қабр ёнидан ўтдилар. Шунда (саҳобалар) унга (жаноза намози учун) саф тортдилар ва у зот унга тўрт марта такбир айтдилар. Мен Шаъбийга: «Сенга ким айтиб берди?» дедим. У: «Унга ҳозир бўлган ишончли киши — Абдуллоҳ ибн Аббос», деди.

حَدَّثَنَا أَبُو الْوَلِيدِ الطَّيَالِسِيُّ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، ح وَحَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْمُثَنَّى، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ جَعْفَرٍ، عَنْ شُعْبَةَ، عَنْ عَمْرِو بْنِ مُرَّةَ، عَنِ ابْنِ أَبِي لَيْلَى، قَالَ كَانَ زَيْدٌ - يَعْنِي ابْنَ أَرْقَمَ - يُكَبِّرُ عَلَى جَنَائِزِنَا أَرْبَعًا وَإِنَّهُ كَبَّرَ عَلَى جَنَازَةٍ خَمْسًا فَسَأَلْتُهُ فَقَالَ كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يُكَبِّرُهَا ‏.‏ قَالَ أَبُو دَاوُدَ وَأَنَا لِحَدِيثِ ابْنِ الْمُثَنَّى أَتْقَنُ ‏.‏

Ibn Abu Laylo (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadi: U aytdi: Zayd — yaʼni Ibn Arqam — bizning janozalarimizga toʻrt marta takbir aytar edi. Bir janozaga esa u besh marta takbir aytdi. Men undan (buni) soʻradim. U: «Rasululloh ﷺ unga (besh marta) takbir aytar edilar», dedi. Abu Dovud aytdi: Men Ibnul-Musannoning hadisini koʻproq puxta (saqlaganman).Ибн Абу Лайло (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинади: У айтди: Зайд — яъни Ибн Арқам — бизнинг жанозаларимизга тўрт марта такбир айтар эди. Бир жанозага эса у беш марта такбир айтди. Мен ундан (буни) сўрадим. У: «Расулуллоҳ ﷺ унга (беш марта) такбир айтар эдилар», деди. Абу Довуд айтди: Мен Ибнул-Мусаннонинг ҳадисини кўпроқ пухта (сақлаганман).

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ كَثِيرٍ، أَخْبَرَنَا سُفْيَانُ، عَنْ سَعْدِ بْنِ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ طَلْحَةَ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَوْفٍ، قَالَ صَلَّيْتُ مَعَ ابْنِ عَبَّاسٍ عَلَى جَنَازَةٍ فَقَرَأَ بِفَاتِحَةِ الْكِتَابِ فَقَالَ إِنَّهَا مِنَ السُّنَّةِ ‏.‏

Talha ibn Abdulloh ibn Avf (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadi: U: «Men Ibn Abbos bilan birga bir janozaga (namoz) oʻqidim. U Fotihatul-kitobni (Fotiha surasini) oʻqidi va: ‹Bu sunnatdandir›, dedi», dedi.Талҳа ибн Абдуллоҳ ибн Авф (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинади: У: «Мен Ибн Аббос билан бирга бир жанозага (намоз) ўқидим. У Фотиҳатул-китобни (Фотиҳа сурасини) ўқиди ва: ‹Бу суннатдандир›, деди», деди.

حَدَّثَنَا عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ يَحْيَى الْحَرَّانِيُّ، حَدَّثَنِي مُحَمَّدٌ، - يَعْنِي ابْنَ سَلَمَةَ - عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْحَاقَ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ أَبِي سَلَمَةَ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏"‏ إِذَا صَلَّيْتُمْ عَلَى الْمَيِّتِ فَأَخْلِصُوا لَهُ الدُّعَاءَ ‏"‏ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: U: «Men Rasululloh ﷺning: ‹Mayyitga (janoza) namozini oʻqiganingizda, unga duoni ixlos bilan qiling›, deyayotganlarini eshitdim», dedi.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: У: «Мен Расулуллоҳ ﷺнинг: ‹Маййитга (жаноза) намозини ўқиганингизда, унга дуони ихлос билан қилинг›, деяётганларини эшитдим», деди.

حَدَّثَنَا أَبُو مَعْمَرٍ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عَمْرٍو، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْوَارِثِ، حَدَّثَنَا أَبُو الْجُلاَسِ، عُقْبَةُ بْنُ سَيَّارٍ حَدَّثَنِي عَلِيُّ بْنُ شَمَّاخٍ، قَالَ شَهِدْتُ مَرْوَانَ سَأَلَ أَبَا هُرَيْرَةَ كَيْفَ سَمِعْتَ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يُصَلِّي عَلَى الْجَنَازَةِ قَالَ أَمَعَ الَّذِي قُلْتَ قَالَ نَعَمْ ‏.‏ قَالَ كَلاَمٌ كَانَ بَيْنَهُمَا قَبْلَ ذَلِكَ ‏.‏ قَالَ أَبُو هُرَيْرَةَ ‏"‏ اللَّهُمَّ أَنْتَ رَبُّهَا وَأَنْتَ خَلَقْتَهَا وَأَنْتَ هَدَيْتَهَا لِلإِسْلاَمِ وَأَنْتَ قَبَضْتَ رُوحَهَا وَأَنْتَ أَعْلَمُ بِسِرِّهَا وَعَلاَنِيَتِهَا جِئْنَاكَ شُفَعَاءَ فَاغْفِرْ لَهُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو دَاوُدَ أَخْطَأَ شُعْبَةُ فِي اسْمِ عَلِيِّ بْنِ شَمَّاخٍ قَالَ فِيهِ عُثْمَانُ بْنُ شَمَّاسٍ وَسَمِعْتُ أَحْمَدَ بْنَ إِبْرَاهِيمَ الْمَوْصِلِيَّ يُحَدِّثُ أَحْمَدَ بْنَ حَنْبَلٍ قَالَ مَا أَعْلَمُ أَنِّي جَلَسْتُ مِنْ حَمَّادِ بْنِ زَيْدٍ مَجْلِسًا إِلاَّ نَهَى فِيهِ عَنْ عَبْدِ الْوَارِثِ وَجَعْفَرِ بْنِ سُلَيْمَانَ ‏.‏

Ali ibn Shammox (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadi: U aytdi: Men Marvonning Abu Hurayradan: «Rasululloh ﷺning janozaga qanday namoz oʻqiyotganlarini eshitgansan?» deb soʻraganida hozir boʻldim. (Abu Hurayra): «Sen aytgan (duo) bilanmi?» dedi. (Marvon): «Ha», dedi. (Roviy aytdi:) Bundan oldin ular orasida (qattiq) gap-soʻz boʻlgan edi. Abu Hurayra (roziyallohu anhu) (shunday) dedi: «Allohumma, Sen uning Robbisan, Sen uni yaratding, Sen uni Islomga hidoyat qilding, Sen uning ruhini olding va Sen uning yashirin va oshkor (holatini) eng yaxshi bilguvchisan. Biz Senga shafoatchi boʻlib keldik, bas, uni magʻfirat qil». Abu Dovud aytdi: Shuʼba Ali ibn Shammoxning ismida xato qildi, u (rivoyatida) «Usmon ibn Shammos» dedi. Men Ahmad ibn Ibrohim al-Mavsiliyning Ahmad ibn Hanbalga (shunday) aytib berayotganini eshitdim: U: «Men Hammod ibn Zayd huzurida bir majlisda oʻtirdimki, u oʻsha (majlis)da Abdulvoris va Jaʼfar ibn Sulaymon(dan rivoyat olish)dan qaytarmagan boʻlsin, buni bilmayman», dedi.Али ибн Шаммох (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинади: У айтди: Мен Марвоннинг Абу Ҳурайрадан: «Расулуллоҳ ﷺнинг жанозага қандай намоз ўқиётганларини эшитгансан?» деб сўраганида ҳозир бўлдим. (Абу Ҳурайра): «Сен айтган (дуо) биланми?» деди. (Марвон): «Ҳа», деди. (Ровий айтди:) Бундан олдин улар орасида (қаттиқ) гап-сўз бўлган эди. Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу) (шундай) деди: «Аллоҳумма, Сен унинг Роббисан, Сен уни яратдинг, Сен уни Исломга ҳидоят қилдинг, Сен унинг руҳини олдинг ва Сен унинг яширин ва ошкор (ҳолатини) энг яхши билгувчисан. Биз Сенга шафоатчи бўлиб келдик, бас, уни мағфират қил». Абу Довуд айтди: Шуъба Али ибн Шаммохнинг исмида хато қилди, у (ривоятида) «Усмон ибн Шаммос» деди. Мен Аҳмад ибн Иброҳим ал-Мавсилийнинг Аҳмад ибн Ҳанбалга (шундай) айтиб бераётганини эшитдим: У: «Мен Ҳаммод ибн Зайд ҳузурида бир мажлисда ўтирдимки, у ўша (мажлис)да Абдулворис ва Жаъфар ибн Сулаймон(дан ривоят олиш)дан қайтармаган бўлсин, буни билмайман», деди.

حَدَّثَنَا مُوسَى بْنُ مَرْوَانَ الرَّقِّيُّ، حَدَّثَنَا شُعَيْبٌ، - يَعْنِي ابْنَ إِسْحَاقَ - عَنِ الأَوْزَاعِيِّ، عَنْ يَحْيَى بْنِ أَبِي كَثِيرٍ، عَنْ أَبِي سَلَمَةَ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ صَلَّى رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَلَى جَنَازَةٍ فَقَالَ ‏"‏ اللَّهُمَّ اغْفِرْ لِحَيِّنَا وَمَيِّتِنَا وَصَغِيرِنَا وَكَبِيرِنَا وَذَكَرِنَا وَأُنْثَانَا وَشَاهِدِنَا وَغَائِبِنَا اللَّهُمَّ مَنْ أَحْيَيْتَهُ مِنَّا فَأَحْيِهِ عَلَى الإِيمَانِ وَمَنْ تَوَفَّيْتَهُ مِنَّا فَتَوَفَّهُ عَلَى الإِسْلاَمِ اللَّهُمَّ لاَ تَحْرِمْنَا أَجْرَهُ وَلاَ تُضِلَّنَا بَعْدَهُ ‏"‏ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ bir janoza ustida (janoza) namozini oʻqib, shunday dedilar: «Ey Alloh! Tirigimizni ham, oʻligimizni ham, kichigimizni ham, kattamizni ham, erkagimizni ham, ayolimizni ham, hozir boʻlganimizni ham, gʻoyib boʻlganimizni ham magʻfirat qilgin! Ey Alloh! Bizdan kimni tiriltirsang, uni iymon ustida tiriltirgin; bizdan kimning jonini olsang, uni Islom ustida vafot ettirgin! Ey Alloh! Bizni uning ajridan mahrum qilmagin va undan keyin bizni adashtirmagin!»Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ бир жаноза устида (жаноза) намозини ўқиб, шундай дедилар: «Эй Аллоҳ! Тиригимизни ҳам, ўлигимизни ҳам, кичигимизни ҳам, каттамизни ҳам, эркагимизни ҳам, аёлимизни ҳам, ҳозир бўлганимизни ҳам, ғойиб бўлганимизни ҳам мағфират қилгин! Эй Аллоҳ! Биздан кимни тирилтирсанг, уни иймон устида тирилтиргин; биздан кимнинг жонини олсанг, уни Ислом устида вафот эттиргин! Эй Аллоҳ! Бизни унинг ажридан маҳрум қилмагин ва ундан кейин бизни адаштирмагин!»

حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ إِبْرَاهِيمَ الدِّمَشْقِيُّ، حَدَّثَنَا الْوَلِيدُ، ح وَحَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ مُوسَى الرَّازِيُّ، أَخْبَرَنَا الْوَلِيدُ، - وَحَدِيثُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ أَتَمُّ - حَدَّثَنَا مَرْوَانُ بْنُ جُنَاحٍ، عَنْ يُونُسَ بْنِ مَيْسَرَةَ بْنِ حَلْبَسٍ، عَنْ وَاثِلَةَ بْنِ الأَسْقَعِ، قَالَ صَلَّى بِنَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَلَى رَجُلٍ مِنَ الْمُسْلِمِينَ فَسَمِعْتُهُ يَقُولُ ‏"‏ اللَّهُمَّ إِنَّ فُلاَنَ بْنَ فُلاَنٍ فِي ذِمَّتِكَ فَقِهِ فِتْنَةَ الْقَبْرِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ عَبْدُ الرَّحْمَنِ ‏"‏ فِي ذِمَّتِكَ وَحَبْلِ جِوَارِكَ فَقِهِ مِنْ فِتْنَةِ الْقَبْرِ وَعَذَابِ النَّارِ وَأَنْتَ أَهْلُ الْوَفَاءِ وَالْحَمْدِ اللَّهُمَّ فَاغْفِرْ لَهُ وَارْحَمْهُ إِنَّكَ أَنْتَ الْغَفُورُ الرَّحِيمُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ عَبْدُ الرَّحْمَنِ عَنْ مَرْوَانَ بْنِ جُنَاحٍ ‏.‏

Vosila ibn al-Asqaʼ (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ bizga musulmonlardan bir kishi ustida (janoza) namozini oʻqib berdilar. Men u zotning shunday deganlarini eshitdim: «Ey Alloh! Ananing oʻgʻli anan Sening himoyangdadir, uni qabr fitnasidan saqlagin!» Abdurrahmon (oʻz rivoyatida): «(U) Sening himoyang va yaqinliging panohidadir, uni qabr fitnasidan hamda doʻzax azobidan saqlagin! Sen vafodorlik va hamd egasisan. Ey Alloh! Uni magʻfirat qilgin va unga rahm qilgin, albatta Sen magʻfirat qilguvchi va rahmlisan» (dedilar). Abdurrahmon (buni) Marvon ibn Junohdan (rivoyat qildi).Восила ибн ал-Асқаъ (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ бизга мусулмонлардан бир киши устида (жаноза) намозини ўқиб бердилар. Мен у зотнинг шундай деганларини эшитдим: «Эй Аллоҳ! Ананинг ўғли анан Сенинг ҳимоянгдадир, уни қабр фитнасидан сақлагин!» Абдурраҳмон (ўз ривоятида): «(У) Сенинг ҳимоянг ва яқинлигинг паноҳидадир, уни қабр фитнасидан ҳамда дўзах азобидан сақлагин! Сен вафодорлик ва ҳамд эгасисан. Эй Аллоҳ! Уни мағфират қилгин ва унга раҳм қилгин, албатта Сен мағфират қилгувчи ва раҳмлисан» (дедилар). Абдурраҳмон (буни) Марвон ибн Жуноҳдан (ривоят қилди).

حَدَّثَنَا سُلَيْمَانُ بْنُ حَرْبٍ، وَمُسَدَّدٌ، قَالاَ حَدَّثَنَا حَمَّادٌ، عَنْ ثَابِتٍ، عَنْ أَبِي رَافِعٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، أَنَّ امْرَأَةً، سَوْدَاءَ أَوْ رَجُلاً كَانَ يَقُمُّ الْمَسْجِدَ فَفَقَدَهُ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم فَسَأَلَ عَنْهُ فَقِيلَ مَاتَ ‏.‏ فَقَالَ ‏"‏ أَلاَّ آذَنْتُمُونِي بِهِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ ‏"‏ دُلُّونِي عَلَى قَبْرِهِ ‏"‏ ‏.‏ فَدَلُّوهُ فَصَلَّى عَلَيْهِ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, bir qora ayol — yoki bir kishi — masjidni supurib turardi. Paygʻambar ﷺ uni (koʻrmay) yoʻqotib qoʻyib, u haqida soʻradilar. «(U) vafot etdi», deyildi. Shunda u zot: «Menga uni xabar qilmadingizmi?» dedilar (va): «Meni uning qabriga boshlanglar!» dedilar. Bas, uni boshlab bordilar, u zot uning ustida (janoza) namozini oʻqidilar.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, бир қора аёл — ёки бир киши — масжидни супуриб турарди. Пайғамбар ﷺ уни (кўрмай) йўқотиб қўйиб, у ҳақида сўрадилар. «(У) вафот этди», дейилди. Шунда у зот: «Менга уни хабар қилмадингизми?» дедилар (ва): «Мени унинг қабрига бошланглар!» дедилар. Бас, уни бошлаб бордилар, у зот унинг устида (жаноза) намозини ўқидилар.

حَدَّثَنَا الْقَعْنَبِيُّ، قَالَ قَرَأْتُ عَلَى مَالِكِ بْنِ أَنَسٍ عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم نَعَى لِلنَّاسِ النَّجَاشِيَّ فِي الْيَوْمِ الَّذِي مَاتَ فِيهِ وَخَرَجَ بِهِمْ إِلَى الْمُصَلَّى فَصَفَّ بِهِمْ وَكَبَّرَ أَرْبَعَ تَكْبِيرَاتٍ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Rasululloh ﷺ Najoshiy vafot etgan kuni uning vafoti haqida odamlarga xabar berdilar va ularni musalloga (namozgohga) olib chiqdilar, ularni saf qilib turgʻazib, toʻrt marta takbir aytdilar.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Расулуллоҳ ﷺ Нажоший вафот этган куни унинг вафоти ҳақида одамларга хабар бердилар ва уларни мусаллога (намозгоҳга) олиб чиқдилар, уларни саф қилиб турғазиб, тўрт марта такбир айтдилар.

حَدَّثَنَا عَبَّادُ بْنُ مُوسَى، حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ، - يَعْنِي ابْنَ جَعْفَرٍ - عَنْ إِسْرَائِيلَ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، عَنْ أَبِي بُرْدَةَ، عَنْ أَبِيهِ، قَالَ أَمَرَنَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَنْ نَنْطَلِقَ إِلَى أَرْضِ النَّجَاشِيِّ فَذَكَرَ حَدِيثَهُ قَالَ النَّجَاشِيُّ أَشْهَدُ أَنَّهُ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَأَنَّهُ الَّذِي بَشَّرَ بِهِ عِيسَى ابْنُ مَرْيَمَ وَلَوْلاَ مَا أَنَا فِيهِ مِنَ الْمُلْكِ لأَتَيْتُهُ حَتَّى أَحْمِلَ نَعْلَيْهِ ‏.‏

Abu Burda (rahimahulloh) otasidan rivoyat qiladi: U dedi: Rasululloh ﷺ bizga Najoshiy yurtiga borishni buyurdilar. Soʻng (roviy) uning hadisini zikr qildi (va) dediki, Najoshiy: «Guvohlik beramanki, u Allohning Rasulidir va u Iyso ibn Maryam bashorat bergan zotdir. Agar men shu mulk (podshohlik) ishida boʻlmaganimda edi, albatta uning yoniga borib, oyoq kiyimlarini koʻtarar edim», dedi.Абу Бурда (раҳимаҳуллоҳ) отасидан ривоят қилади: У деди: Расулуллоҳ ﷺ бизга Нажоший юртига боришни буюрдилар. Сўнг (ровий) унинг ҳадисини зикр қилди (ва) дедики, Нажоший: «Гувоҳлик бераманки, у Аллоҳнинг Расулидир ва у Ийсо ибн Марям башорат берган зотдир. Агар мен шу мулк (подшоҳлик) ишида бўлмаганимда эди, албатта унинг ёнига бориб, оёқ кийимларини кўтарар эдим», деди.

حَدَّثَنَا عَبْدُ الْوَهَّابِ بْنُ نَجْدَةَ، حَدَّثَنَا سَعِيدُ بْنُ سَالِمٍ، ح وَحَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ الْفَضْلِ السِّجِسْتَانِيُّ، حَدَّثَنَا حَاتِمٌ، - يَعْنِي ابْنَ إِسْمَاعِيلَ - بِمَعْنَاهُ عَنْ كَثِيرِ بْنِ زَيْدٍ الْمَدَنِيِّ، عَنِ الْمُطَّلِبِ، قَالَ لَمَّا مَاتَ عُثْمَانُ بْنُ مَظْعُونٍ أُخْرِجَ بِجَنَازَتِهِ فَدُفِنَ أَمَرَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم رَجُلاً أَنْ يَأْتِيَهُ بِحَجَرٍ فَلَمْ يَسْتَطِعْ حَمْلَهُ فَقَامَ إِلَيْهَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَحَسَرَ عَنْ ذِرَاعَيْهِ - قَالَ كَثِيرٌ قَالَ الْمُطَّلِبُ قَالَ الَّذِي يُخْبِرُنِي ذَلِكَ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ - كَأَنِّي أَنْظُرُ إِلَى بَيَاضِ ذِرَاعَىْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم حِينَ حَسَرَ عَنْهُمَا ثُمَّ حَمَلَهَا فَوَضَعَهَا عِنْدَ رَأْسِهِ وَقَالَ ‏"‏ أَتَعَلَّمُ بِهَا قَبْرَ أَخِي وَأَدْفِنُ إِلَيْهِ مَنْ مَاتَ مِنْ أَهْلِي ‏"‏ ‏.‏

Muttalib (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadi: U dedi: Usmon ibn Mazʼun vafot etganida, uning janozasi olib chiqilib dafn etildi. Paygʻambar ﷺ bir kishiga oʻzlariga bir tosh keltirishni buyurdilar, lekin u uni koʻtarishga qodir boʻlmadi. Shunda Rasululloh ﷺ unga (tosh tomon) turib, ikki bilaklarini shimaردiلar. Kasir aytdiki, Muttalib aytdi: Menga buni Rasululloh ﷺ dan xabar bergan kishi aytdi: «Goʻyo men Rasululloh ﷺ ning bilaklarini shimargan paytlaridagi oq bilaklariga qarab turgandekman», dedi. Soʻng u zot uni (toshni) koʻtarib, (qabrning) bosh tarafiga qoʻydilar va: «Men bu bilan birodarimning qabrini belgilab qoʻyaman va ahlimdan kim vafot etsa, uni shu yerga dafn etaman», dedilar.Мутталиб (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинади: У деди: Усмон ибн Мазъун вафот этганида, унинг жанозаси олиб чиқилиб дафн этилди. Пайғамбар ﷺ бир кишига ўзларига бир тош келтиришни буюрдилар, лекин у уни кўтаришга қодир бўлмади. Шунда Расулуллоҳ ﷺ унга (тош томон) туриб, икки билакларини шимаردиلар. Касир айтдики, Мутталиб айтди: Менга буни Расулуллоҳ ﷺ дан хабар берган киши айтди: «Гўё мен Расулуллоҳ ﷺ нинг билакларини шимарган пайтларидаги оқ билакларига қараб тургандекман», деди. Сўнг у зот уни (тошни) кўтариб, (қабрнинг) бош тарафига қўйдилар ва: «Мен бу билан биродаримнинг қабрини белгилаб қўяман ва аҳлимдан ким вафот этса, уни шу ерга дафн этаман», дедилар.

حَدَّثَنَا الْقَعْنَبِيُّ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ مُحَمَّدٍ، عَنْ سَعْدٍ، - يَعْنِي ابْنَ سَعِيدٍ - عَنْ عَمْرَةَ بِنْتِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، عَنْ عَائِشَةَ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ كَسْرُ عَظْمِ الْمَيِّتِ كَكَسْرِهِ حَيًّا ‏"‏ ‏.‏

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadiki, Rasululloh ﷺ shunday dedilar: «Maytning suyagini sindirish, uni tirigida sindirish kabidir».Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинадики, Расулуллоҳ ﷺ шундай дедилар: «Майтнинг суягини синдириш, уни тиригида синдириш кабидир».

حَدَّثَنَا إِسْحَاقُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ، حَدَّثَنَا حَكَّامُ بْنُ سَلْمٍ، عَنْ عَلِيِّ بْنِ عَبْدِ الأَعْلَى، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ اللَّحْدُ لَنَا وَالشَّقُّ لِغَيْرِنَا ‏"‏ ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: U dedi: Rasululloh ﷺ shunday dedilar: «Lahad (qabrning yon tomoniga oʻyilgan oʻra) biz uchun, shaqq (qabrning oʻrtasiga qazilgan oʻra) esa bizdan boshqalar uchundir».Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: У деди: Расулуллоҳ ﷺ шундай дедилар: «Лаҳад (қабрнинг ён томонига ўйилган ўра) биз учун, шаққ (қабрнинг ўртасига қазилган ўра) эса биздан бошқалар учундир».

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ يُونُسَ، حَدَّثَنَا زُهَيْرٌ، حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ أَبِي خَالِدٍ، عَنْ عَامِرٍ، قَالَ غَسَّلَ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَلِيٌّ وَالْفَضْلُ وَأُسَامَةُ بْنُ زَيْدٍ وَهُمْ أَدْخَلُوهُ قَبْرَهُ قَالَ وَحَدَّثَنِي مُرَحَّبٌ أَوِ ابْنُ أَبِي مُرَحَّبٍ أَنَّهُمْ أَدْخَلُوا مَعَهُمْ عَبْدَ الرَّحْمَنِ بْنَ عَوْفٍ فَلَمَّا فَرَغَ عَلِيٌّ قَالَ إِنَّمَا يَلِي الرَّجُلَ أَهْلُهُ ‏.‏

Omir (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadi: U dedi: Rasululloh ﷺ ni Ali, Fazl va Usoma ibn Zayd gʻusl ettirdilar va u zotni qabrlariga ular kiritdilar. (Omir) dedi: Menga Murahhab — yoki Ibn Abu Murahhab — soʻzlab berdiki, ular oʻzlari bilan Abdurrahmon ibn Avfni ham (qabrga) kiritishgan edi. Ali (gʻusldan) boʻshaganida: «Kishi(ning ishi)ni faqat uning ahli ado etadi», dedi.Омир (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинади: У деди: Расулуллоҳ ﷺ ни Али, Фазл ва Усома ибн Зайд ғусл эттирдилар ва у зотни қабрларига улар киритдилар. (Омир) деди: Менга Мураҳҳаб — ёки Ибн Абу Мураҳҳаб — сўзлаб бердики, улар ўзлари билан Абдурраҳмон ибн Авфни ҳам (қабрга) киритишган эди. Али (ғуслдан) бўшаганида: «Киши(нинг иши)ни фақат унинг аҳли адо этади», деди.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الصَّبَّاحِ، أَخْبَرَنَا سُفْيَانُ، عَنِ ابْنِ خَالِدٍ، عَنِ الشَّعْبِيِّ، عَنْ أَبِي مُرَحَّبٍ، أَنَّ عَبْدَ الرَّحْمَنِ بْنَ عَوْفٍ، نَزَلَ فِي قَبْرِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ كَأَنِّي أَنْظُرُ إِلَيْهِمْ أَرْبَعَةً ‏.‏

Abu Murahhab (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadiki, Abdurrahmon ibn Avf Paygʻambar ﷺ ning qabriga tushdi. U (Abu Murahhab): «Goʻyo men ularning toʻrt kishi boʻlganini koʻrib turgandekman», dedi.Абу Мураҳҳаб (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинадики, Абдурраҳмон ибн Авф Пайғамбар ﷺ нинг қабрига тушди. У (Абу Мураҳҳаб): «Гўё мен уларнинг тўрт киши бўлганини кўриб тургандекман», деди.

حَدَّثَنَا عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ مُعَاذٍ، حَدَّثَنَا أَبِي، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، قَالَ أَوْصَى الْحَارِثُ أَنْ يُصَلِّيَ، عَلَيْهِ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ يَزِيدَ فَصَلَّى عَلَيْهِ ثُمَّ أَدْخَلَهُ الْقَبْرَ مِنْ قِبَلِ رِجْلَىِ الْقَبْرِ وَقَالَ هَذَا مِنَ السُّنَّةِ ‏.‏

Abu Ishoq (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadi: U dedi: Horis oʻziga Abdulloh ibn Yazid janoza namozini oʻqishni vasiyat qildi. Bas, (Abdulloh) unga (janoza) namozini oʻqidi, soʻng uni qabrning oyoq tarafidan (qabrga) kiritdi va: «Bu Sunnatdandir», dedi.Абу Ишоқ (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинади: У деди: Ҳорис ўзига Абдуллоҳ ибн Язид жаноза намозини ўқишни васият қилди. Бас, (Абдуллоҳ) унга (жаноза) намозини ўқиди, сўнг уни қабрнинг оёқ тарафидан (қабрга) киритди ва: «Бу Суннатдандир», деди.

حَدَّثَنَا عُثْمَانُ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، حَدَّثَنَا جَرِيرٌ، عَنِ الأَعْمَشِ، عَنِ الْمِنْهَالِ بْنِ عَمْرٍو، عَنْ زَاذَانَ، عَنِ الْبَرَاءِ بْنِ عَازِبٍ، قَالَ خَرَجْنَا مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِي جَنَازَةِ رَجُلٍ مِنَ الأَنْصَارِ فَانْتَهَيْنَا إِلَى الْقَبْرِ وَلَمْ يُلْحَدْ بَعْدُ فَجَلَسَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم مُسْتَقْبِلَ الْقِبْلَةِ وَجَلَسْنَا مَعَهُ ‏.‏

Baroʼ ibn Ozib (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: U dedi: Biz Rasululloh ﷺ bilan birga ansorlardan bir kishining janozasiga chiqdik. Qabr oldiga yetib bordik, hali lahad qazilmagan edi. Paygʻambar ﷺ qiblaga yuzlanib oʻtirdilar, biz ham u zot bilan birga oʻtirdik.Барў ибн Озиб (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: У деди: Биз Расулуллоҳ ﷺ билан бирга ансорлардан бир кишининг жанозасига чиқдик. Қабр олдига етиб бордик, ҳали лаҳад қазилмаган эди. Пайғамбар ﷺ қиблага юзланиб ўтирдилар, биз ҳам у зот билан бирга ўтирдик.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ كَثِيرٍ، ح وَحَدَّثَنَا مُسْلِمُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، حَدَّثَنَا هَمَّامٌ، عَنْ قَتَادَةَ، عَنْ أَبِي الصِّدِّيقِ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم كَانَ إِذَا وَضَعَ الْمَيِّتَ فِي الْقَبْرِ قَالَ ‏"‏ بِسْمِ اللَّهِ وَعَلَى سُنَّةِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ ‏.‏ هَذَا لَفْظُ مُسْلِمٍ ‏.‏

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadiki, Paygʻambar ﷺ maytni qabrga qoʻygan paytlarida: «Bismillah va alo sunnati Rasulillah (Allohning nomi bilan va Rasulullohning ﷺ Sunnatiga binoan)», der edilar. Bu Muslimning (rivoyatdagi) lafzidir.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинадики, Пайғамбар ﷺ майтни қабрга қўйган пайтларида: «Бисмиллаҳ ва ало суннати Расулиллаҳ (Аллоҳнинг номи билан ва Расулуллоҳнинг ﷺ Суннатига биноан)», дер эдилар. Бу Муслимнинг (ривоятдаги) лафзидир.

حَدَّثَنَا مُسَدَّدٌ، حَدَّثَنَا يَحْيَى، عَنْ سُفْيَانَ، حَدَّثَنِي أَبُو إِسْحَاقَ، عَنْ نَاجِيَةَ بْنِ كَعْبٍ، عَنْ عَلِيٍّ، عَلَيْهِ السَّلاَمُ قَالَ قُلْتُ لِلنَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم إِنَّ عَمَّكَ الشَّيْخَ الضَّالَّ قَدْ مَاتَ ‏.‏ قَالَ ‏"‏ اذْهَبْ فَوَارِ أَبَاكَ ثُمَّ لاَ تُحْدِثَنَّ شَيْئًا حَتَّى تَأْتِيَنِي ‏"‏ ‏.‏ فَذَهَبْتُ فَوَارَيْتُهُ وَجِئْتُهُ فَأَمَرَنِي فَاغْتَسَلْتُ وَدَعَا لِي ‏.‏

Ali ibn Abu Tolib (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: U dedi: Men Paygʻambar ﷺ ga: «Sizning qari va adashgan amakingiz vafot etdi», dedim. U zot: «Bor, otangni koʻmib kelgin, soʻng to mening oldimga kelmaguningcha hech narsa qilmagin», dedilar. Bas, men borib uni koʻmdim va u zotning oldilariga keldim. U zot menga buyurdilar, men gʻusl qildim va u zot menga duo qildilar.Али ибн Абу Толиб (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: У деди: Мен Пайғамбар ﷺ га: «Сизнинг қари ва адашган амакингиз вафот этди», дедим. У зот: «Бор, отангни кўмиб келгин, сўнг то менинг олдимга келмагунингча ҳеч нарса қилмагин», дедилар. Бас, мен бориб уни кўмдим ва у зотнинг олдиларига келдим. У зот менга буюрдилар, мен ғусл қилдим ва у зот менга дуо қилдилар.

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مَسْلَمَةَ الْقَعْنَبِيُّ، أَنَّ سُلَيْمَانَ بْنَ الْمُغِيرَةِ، حَدَّثَهُمْ عَنْ حُمَيْدٍ، - يَعْنِي ابْنَ هِلاَلٍ - عَنْ هِشَامِ بْنِ عَامِرٍ، قَالَ جَاءَتِ الأَنْصَارُ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَوْمَ أُحُدٍ فَقَالُوا أَصَابَنَا قَرْحٌ وَجَهْدٌ فَكَيْفَ تَأْمُرُنَا قَالَ ‏"‏ احْفِرُوا وَأَوْسِعُوا وَاجْعَلُوا الرَّجُلَيْنِ وَالثَّلاَثَةَ فِي الْقَبْرِ ‏"‏ ‏.‏ قِيلَ فَأَيُّهُمْ يُقَدَّمُ قَالَ ‏"‏ أَكْثَرُهُمْ قُرْآنًا ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أُصِيبَ أَبِي يَوْمَئِذٍ عَامِرٌ بَيْنَ اثْنَيْنِ أَوْ قَالَ وَاحِدٌ ‏.‏

Abdulloh ibn Maslama al-Qaʼnabiy bizga Sulaymon ibn al-Mugʻiyradan, u Humayd — yaʼni ibn Hilol — orqali Hishom ibn Omirdan rivoyat qildi. U (Hishom ibn Omir roziyallohu anhu) shunday dedi: Uhud kuni ansorlar Rasululloh ﷺ huzurlariga kelib: «Bizga jarohat va charchoq yetdi, bizni nimaga buyurasiz?» deyishdi. U zot ﷺ: «(Qabrlarni) qaziy beringlar va kengaytiringlar, hamda bir qabrga ikki kishini, uch kishini qoʻyinglar», dedilar. «Qaysi birini oldinroqqa qoʻyamiz?» deyildi. U zot ﷺ: «Qurʼonni eng koʻp biluvchisini», dedilar. (Hishom) dedi: Oʻsha kuni otam Omir ikki kishi bilan — yoki bir kishi bilan dedi — birga (bir qabrga) qoʻyildi.Абдуллоҳ ибн Маслама ал-Қаънабий бизга Сулаймон ибн ал-Муғийрадан, у Ҳумайд — яъни ибн Ҳилол — орқали Ҳишом ибн Омирдан ривоят қилди. У (Ҳишом ибн Омир розияллоҳу анҳу) шундай деди: Уҳуд куни ансорлар Расулуллоҳ ﷺ ҳузурларига келиб: «Бизга жароҳат ва чарчоқ етди, бизни нимага буюрасиз?» дейишди. У зот ﷺ: «(Қабрларни) қазий беринглар ва кенгайтиринглар, ҳамда бир қабрга икки кишини, уч кишини қўйинглар», дедилар. «Қайси бирини олдинроққа қўямиз?» дейилди. У зот ﷺ: «Қуръонни энг кўп билувчисини», дедилар. (Ҳишом) деди: Ўша куни отам Омир икки киши билан — ёки бир киши билан деди — бирга (бир қабрга) қўйилди.

حَدَّثَنَا أَبُو صَالِحٍ، - يَعْنِي الأَنْطَاكِيَّ - أَخْبَرَنَا أَبُو إِسْحَاقَ، - يَعْنِي الْفَزَارِيَّ - عَنِ الثَّوْرِيِّ، عَنْ أَيُّوبَ، عَنْ حُمَيْدِ بْنِ هِلاَلٍ، بِإِسْنَادِهِ وَمَعْنَاهُ زَادَ فِيهِ ‏"‏ وَأَعْمِقُوا ‏"‏ ‏.‏

Abu Solih — yaʼni al-Antokiy — bizga Abu Ishoq — yaʼni al-Fazoriy — dan, u Savriydan, u Ayyubdan, u Humayd ibn Hiloldan oʻz isnodi bilan shu maʼnoda (yuqoridagi hadisni) xabar berdi. Unda quyidagi soʻzni ziyoda qildi: «Va (qabrlarni) chuqur qilinglar».Абу Солиҳ — яъни ал-Антокий — бизга Абу Ишоқ — яъни ал-Фазорий — дан, у Саврийдан, у Айюбдан, у Ҳумайд ибн Ҳилолдан ўз исноди билан шу маънода (юқоридаги ҳадисни) хабар берди. Унда қуйидаги сўзни зиёда қилди: «Ва (қабрларни) чуқур қилинглар».

حَدَّثَنَا مُوسَى بْنُ إِسْمَاعِيلَ، حَدَّثَنَا جَرِيرٌ، حَدَّثَنَا حُمَيْدٌ، - يَعْنِي ابْنَ هِلاَلٍ - عَنْ سَعْدِ بْنِ هِشَامِ بْنِ عَامِرٍ، بِهَذَا الْحَدِيثِ ‏.‏

Muso ibn Ismoil bizga Jarir orqali, u Humayd — yaʼni ibn Hilol — dan, u Saʼd ibn Hishom ibn Omirdan shu hadisni rivoyat qildi.Мусо ибн Исмоил бизга Жарир орқали, у Ҳумайд — яъни ибн Ҳилол — дан, у Саъд ибн Ҳишом ибн Омирдан шу ҳадисни ривоят қилди.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ كَثِيرٍ، أَخْبَرَنَا سُفْيَانُ، حَدَّثَنَا حَبِيبُ بْنُ أَبِي ثَابِتٍ، عَنْ أَبِي وَائِلٍ، عَنْ أَبِي هَيَّاجٍ الأَسَدِيِّ، قَالَ بَعَثَنِي عَلِيٌّ قَالَ لِي أَبْعَثُكَ عَلَى مَا بَعَثَنِي عَلَيْهِ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَنْ لاَ أَدَعَ قَبْرًا مُشْرِفًا إِلاَّ سَوَّيْتُهُ وَلاَ تِمْثَالاً إِلاَّ طَمَسْتُهُ ‏.‏

Muhammad ibn Kasir bizga Sufyondan, u Habib ibn Abu Sobitdan, u Abu Voildan, u Abu Hayyoj al-Asadiydan rivoyat qildi. U (Abu Hayyoj rahimahulloh) shunday dedi: Ali (roziyallohu anhu) meni (bir ishga) yubordi va menga: «Rasululloh ﷺ meni qaysi (ish) bilan yuborgan boʻlsalar, men ham seni oʻsha (ish) bilan yuboraman: hech bir baland qabrni tekislamasdan, hech bir suvratni oʻchirmasdan qoldirmasligim (uchun)», dedi.Муҳаммад ибн Касир бизга Суфёндан, у Ҳабиб ибн Абу Собитдан, у Абу Воилдан, у Абу Ҳайёж ал-Асадийдан ривоят қилди. У (Абу Ҳайёж раҳимаҳуллоҳ) шундай деди: Али (розияллоҳу анҳу) мени (бир ишга) юборди ва менга: «Расулуллоҳ ﷺ мени қайси (иш) билан юборган бўлсалар, мен ҳам сени ўша (иш) билан юбораман: ҳеч бир баланд қабрни текисламасдан, ҳеч бир сувратни ўчирмасдан қолдирмаслигим (учун)», деди.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَمْرِو بْنِ السَّرْحِ، حَدَّثَنَا ابْنُ وَهْبٍ، حَدَّثَنِي عَمْرُو بْنُ الْحَارِثِ، أَنَّ أَبَا عَلِيٍّ الْهَمْدَانِيَّ، حَدَّثَهُ قَالَ كُنَّا مَعَ فَضَالَةَ بْنِ عُبَيْدٍ بِرُودِسَ مِنْ أَرْضِ الرُّومِ فَتُوُفِّيَ صَاحِبٌ لَنَا فَأَمَرَ فَضَالَةُ بِقَبْرِهِ فَسُوِّيَ ثُمَّ قَالَ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَأْمُرُ بِتَسْوِيَتِهَا ‏.‏ قَالَ أَبُو دَاوُدَ رُودِسُ جَزِيرَةٌ فِي الْبَحْرِ ‏.‏

Ahmad ibn Amr ibn as-Sarh bizga Ibn Vahbdan, unga Amr ibn al-Horis rivoyat qildiki, unga Abu Ali al-Hamdoniy rivoyat qilib shunday dedi: Biz Rum yeridagi Rudis (orolida) Fazola ibn Ubayd (roziyallohu anhu) bilan birga edik. Bizdan bir sahobamiz vafot etdi. Fazola uning qabrini (qazib) tekislashga buyurdi-da, soʻng: «Men Rasululloh ﷺ (qabrlarni) tekislashga buyurganlarini eshitganman», dedi. Abu Dovud dedi: Rudis dengizdagi bir oroldir.Аҳмад ибн Амр ибн ас-Сарҳ бизга Ибн Ваҳбдан, унга Амр ибн ал-Ҳорис ривоят қилдики, унга Абу Али ал-Ҳамдоний ривоят қилиб шундай деди: Биз Рум еридаги Рудис (оролида) Фазола ибн Убайд (розияллоҳу анҳу) билан бирга эдик. Биздан бир саҳобамиз вафот этди. Фазола унинг қабрини (қазиб) текислашга буюрди-да, сўнг: «Мен Расулуллоҳ ﷺ (қабрларни) текислашга буюрганларини эшитганман», деди. Абу Довуд деди: Рудис денгиздаги бир оролдир.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ صَالِحٍ، حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي فُدَيْكٍ، أَخْبَرَنِي عَمْرُو بْنُ عُثْمَانَ بْنِ هَانِئٍ، عَنِ الْقَاسِمِ، قَالَ دَخَلْتُ عَلَى عَائِشَةَ فَقُلْتُ يَا أُمَّهْ اكْشِفِي لِي عَنْ قَبْرِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَصَاحِبَيْهِ رضى الله عنهما فَكَشَفَتْ لِي عَنْ ثَلاَثَةِ قُبُورٍ لاَ مُشْرِفَةٍ وَلاَ لاَطِئَةٍ مَبْطُوحَةٍ بِبَطْحَاءِ الْعَرْصَةِ الْحَمْرَاءِ قَالَ أَبُو عَلِيٍّ يُقَالُ إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم مُقَدَّمٌ وَأَبُو بَكْرٍ عِنْدَ رَأْسِهِ وَعُمَرُ عِنْدَ رِجْلَىْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏.‏

Ahmad ibn Solih bizga Ibn Abu Fudaykdan, unga Amr ibn Usmon ibn Honiʼ al-Qosimdan rivoyat qildi. U (al-Qosim rahimahulloh) shunday dedi: Men Oisha (roziyallohu anho)ning huzuriga kirdim-da: «Ey ona, menga Nabiy ﷺ ning va u zotning ikki sahobasi (roziyallohu anhumo)ning qabrlarini ochib koʻrsating», dedim. U menga uchta qabrni ochib koʻrsatdi: ular na baland, na yer bilan teppa-teng edi, qizil maydonning mayda toshlari bilan yopilgan edi. Abu Ali dedi: Aytiladiki, Rasululloh ﷺ oldinroqda, Abu Bakr (roziyallohu anhu) u zotning boshlari tomonida, Umar (roziyallohu anhu) esa Rasululloh ﷺ ning oyoqlari tomonidadir.Аҳмад ибн Солиҳ бизга Ибн Абу Фудайкдан, унга Амр ибн Усмон ибн Ҳониъ ал-Қосимдан ривоят қилди. У (ал-Қосим раҳимаҳуллоҳ) шундай деди: Мен Оиша (розияллоҳу анҳо)нинг ҳузурига кирдим-да: «Эй она, менга Набий ﷺ нинг ва у зотнинг икки саҳобаси (розияллоҳу анҳумо)нинг қабрларини очиб кўрсатинг», дедим. У менга учта қабрни очиб кўрсатди: улар на баланд, на ер билан теппа-тенг эди, қизил майдоннинг майда тошлари билан ёпилган эди. Абу Али деди: Айтиладики, Расулуллоҳ ﷺ олдинроқда, Абу Бакр (розияллоҳу анҳу) у зотнинг бошлари томонида, Умар (розияллоҳу анҳу) эса Расулуллоҳ ﷺ нинг оёқлари томонидадир.

حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ مُوسَى الرَّازِيُّ، حَدَّثَنَا هِشَامٌ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ بَحِيرٍ، عَنْ هَانِئٍ، مَوْلَى عُثْمَانَ عَنْ عُثْمَانَ بْنِ عَفَّانَ، قَالَ كَانَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم إِذَا فَرَغَ مِنْ دَفْنِ الْمَيِّتِ وَقَفَ عَلَيْهِ فَقَالَ ‏"‏ اسْتَغْفِرُوا لأَخِيكُمْ وَسَلُوا لَهُ التَّثْبِيتَ فَإِنَّهُ الآنَ يُسْأَلُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو دَاوُدَ بَحِيرُ بْنُ رَيْسَانَ ‏.‏

Ibrohim ibn Muso ar-Roziy bizga Hishomdan, u Abdulloh ibn Bahirdan, u Usmonning ozod qilgan quli Honiʼdan, u Usmon ibn Affondan rivoyat qildi. U (Usmon roziyallohu anhu) shunday dedi: Nabiy ﷺ mayyitni dafn etishdan farogʻat topganlarida, uning (qabri) ustida toʻxtab: «Birodaringiz uchun magʻfirat soʻranglar va unga (savol-javobda) sobit-qadam boʻlishini tilanglar, chunki u hozir savol qilinmoqda», der edilar. Abu Dovud dedi: Bahirning toʻliq ismi Bahir ibn Raysondir.Иброҳим ибн Мусо ар-Розий бизга Ҳишомдан, у Абдуллоҳ ибн Баҳирдан, у Усмоннинг озод қилган қули Ҳониъдан, у Усмон ибн Аффондан ривоят қилди. У (Усмон розияллоҳу анҳу) шундай деди: Набий ﷺ маййитни дафн этишдан фароғат топганларида, унинг (қабри) устида тўхтаб: «Биродарингиз учун мағфират сўранглар ва унга (савол-жавобда) собит-қадам бўлишини тиланглар, чунки у ҳозир савол қилинмоқда», дер эдилар. Абу Довуд деди: Баҳирнинг тўлиқ исми Баҳир ибн Райсондир.

حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ مُوسَى الْبَلْخِيُّ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ، أَخْبَرَنَا مَعْمَرٌ، عَنْ ثَابِتٍ، عَنْ أَنَسٍ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ لاَ عَقْرَ فِي الإِسْلاَمِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ عَبْدُ الرَّزَّاقِ كَانُوا يَعْقِرُونَ عِنْدَ الْقَبْرِ بَقَرَةً أَوْ شَاةً ‏.‏

Yahyo ibn Muso al-Balxiy bizga Abdurrazzoqdan, unga Maʼmar xabar berdi, u Sobitdan, u Anasdan rivoyat qildi. U (Anas roziyallohu anhu) shunday dedi: Rasululloh ﷺ: «Islomda (qabr boshida) hayvon soʻyish yoʻq», dedilar. Abdurrazzoq dedi: Ular (johiliyatda) qabr yonida sigir yoki qoʻy soʻyar edilar.Яҳё ибн Мусо ал-Балхий бизга Абдурраззоқдан, унга Маъмар хабар берди, у Собитдан, у Анасдан ривоят қилди. У (Анас розияллоҳу анҳу) шундай деди: Расулуллоҳ ﷺ: «Исломда (қабр бошида) ҳайвон сўйиш йўқ», дедилар. Абдурраззоқ деди: Улар (жоҳилиятда) қабр ёнида сигир ёки қўй сўяр эдилар.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ بْنُ سَعِيدٍ، حَدَّثَنَا اللَّيْثُ، عَنْ يَزِيدَ بْنِ أَبِي حَبِيبٍ، عَنْ أَبِي الْخَيْرِ، عَنْ عُقْبَةَ بْنِ عَامِرٍ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم خَرَجَ يَوْمًا فَصَلَّى عَلَى أَهْلِ أُحُدٍ صَلاَتَهُ عَلَى الْمَيِّتِ ثُمَّ انْصَرَفَ ‏.‏

Qutayba ibn Said bizga Laysdan, u Yazid ibn Abu Habibdan, u Abulxayrdan, u Uqba ibn Omirdan rivoyat qildiki, Rasululloh ﷺ bir kun chiqib, Uhud ahliga mayyit ustiga oʻqiladigan namozdek namoz oʻqidilar, soʻng qaytdilar.Қутайба ибн Саид бизга Лайсдан, у Язид ибн Абу Ҳабибдан, у Абулхайрдан, у Уқба ибн Омирдан ривоят қилдики, Расулуллоҳ ﷺ бир кун чиқиб, Уҳуд аҳлига маййит устига ўқиладиган намоздек намоз ўқидилар, сўнг қайтдилар.

حَدَّثَنَا الْحَسَنُ بْنُ عَلِيٍّ، حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ آدَمَ، حَدَّثَنَا ابْنُ الْمُبَارَكِ، عَنْ حَيْوَةَ بْنِ شُرَيْحٍ، عَنْ يَزِيدَ بْنِ أَبِي حَبِيبٍ، بِهَذَا الْحَدِيثِ قَالَ إِنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم صَلَّى عَلَى قَتْلَى أُحُدٍ بَعْدَ ثَمَانِ سِنِينَ كَالْمُوَدِّعِ لِلأَحْيَاءِ وَالأَمْوَاتِ ‏.‏

Hasan ibn Ali bizga Yahyo ibn Odamdan, u Ibnul-Muborakdan, u Hayva ibn Shurayhdan, u Yazid ibn Abu Habibdan shu hadisni rivoyat qilib dedi: Nabiy ﷺ Uhud shahidlariga sakkiz yildan soʻng, tiriklar va oʻliklar bilan vidolashayotgan kishidek (namoz) oʻqidilar.Ҳасан ибн Али бизга Яҳё ибн Одамдан, у Ибнул-Муборакдан, у Ҳайва ибн Шурайҳдан, у Язид ибн Абу Ҳабибдан шу ҳадисни ривоят қилиб деди: Набий ﷺ Уҳуд шаҳидларига саккиз йилдан сўнг, тириклар ва ўликлар билан видолашаётган кишидек (намоз) ўқидилар.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ حَنْبَلٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ، أَخْبَرَنَا ابْنُ جُرَيْجٍ، أَخْبَرَنِي أَبُو الزُّبَيْرِ، أَنَّهُ سَمِعَ جَابِرًا، يَقُولُ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم نَهَى أَنْ يُقْعَدَ عَلَى الْقَبْرِ وَأَنْ يُقَصَّصَ وَيُبْنَى عَلَيْهِ ‏.‏

Ahmad ibn Hanbal bizga Abdurrazzoqdan, unga Ibn Jurayj xabar berdi, unga Abuz-Zubayr xabar berdiki, u Jobirning shunday deganini eshitdi: Men Rasululloh ﷺ qabr ustiga oʻtirishdan, uni (gips bilan) suvashdan va uning ustiga (imorat) qurishdan qaytarganlarini eshitdim.Аҳмад ибн Ҳанбал бизга Абдурраззоқдан, унга Ибн Журайж хабар берди, унга Абуз-Зубайр хабар бердики, у Жобирнинг шундай деганини эшитди: Мен Расулуллоҳ ﷺ қабр устига ўтиришдан, уни (гипс билан) сувашдан ва унинг устига (иморат) қуришдан қайтарганларини эшитдим.

حَدَّثَنَا مُسَدَّدٌ، وَعُثْمَانُ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، قَالاَ حَدَّثَنَا حَفْصُ بْنُ غِيَاثٍ، عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ، عَنْ سُلَيْمَانَ بْنِ مُوسَى، وَعَنْ أَبِي الزُّبَيْرِ، عَنْ جَابِرٍ، بِهَذَا الْحَدِيثِ قَالَ أَبُو دَاوُدَ قَالَ عُثْمَانُ أَوْ يُزَادَ عَلَيْهِ وَزَادَ سُلَيْمَانُ بْنُ مُوسَى أَوْ أَنْ يُكْتَبَ عَلَيْهِ وَلَمْ يَذْكُرْ مُسَدَّدٌ فِي حَدِيثِهِ أَوْ يُزَادَ عَلَيْهِ ‏.‏ قَالَ أَبُو دَاوُدَ خَفِيَ عَلَىَّ مِنْ حَدِيثِ مُسَدَّدٍ حَرْفُ وَأَنْ ‏.‏

Musaddad va Usmon ibn Abu Shayba bizga aytib, ikkalasi: «Bizga Hafs ibn Giyos Ibn Jurayjdan, u Sulaymon ibn Musodan, yana Abuz-Zubayrdan, u Jobirdan shu hadisni rivoyat qildi», deyishdi. Abu Dovud dedi: Usmon: «Yoki uning ustiga (biror narsa) qoʻshilishidan» dedi. Sulaymon ibn Muso esa: «Yoki uning ustiga (biror narsa) yozilishidan» deb ziyoda qildi. Musaddad oʻz hadisida «yoki uning ustiga qoʻshilishidan»ni zikr qilmadi. Abu Dovud dedi: Musaddadning hadisidan «va an» (yaʼni) soʻzi menga maxfiy qoldi.Мусаддад ва Усмон ибн Абу Шайба бизга айтиб, иккаласи: «Бизга Ҳафс ибн Гиёс Ибн Журайждан, у Сулаймон ибн Мусодан, яна Абуз-Зубайрдан, у Жобирдан шу ҳадисни ривоят қилди», дейишди. Абу Довуд деди: Усмон: «Ёки унинг устига (бирор нарса) қўшилишидан» деди. Сулаймон ибн Мусо эса: «Ёки унинг устига (бирор нарса) ёзилишидан» деб зиёда қилди. Мусаддад ўз ҳадисида «ёки унинг устига қўшилишидан»ни зикр қилмади. Абу Довуд деди: Мусаддаднинг ҳадисидан «ва ан» (яъни) сўзи менга махфий қолди.

حَدَّثَنَا الْقَعْنَبِيُّ، عَنْ مَالِكٍ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ قَاتَلَ اللَّهُ الْيَهُودَ اتَّخَذُوا قُبُورَ أَنْبِيَائِهِمْ مَسَاجِدَ ‏"‏ ‏.‏

Al-Qaʼnabiy bizga Molikdan, u Ibn Shihobdan, u Said ibnul-Musayyabdan, u Abu Hurayradan rivoyat qildiki, Rasululloh ﷺ: «Allohning laʼnati yahudiylarga boʻlsin! Ular oʻz paygʻambarlarining qabrlarini sajdagohlarga aylantirib oldilar», dedilar.Ал-Қаънабий бизга Моликдан, у Ибн Шиҳобдан, у Саид ибнул-Мусайябдан, у Абу Ҳурайрадан ривоят қилдики, Расулуллоҳ ﷺ: «Аллоҳнинг лаънати яҳудийларга бўлсин! Улар ўз пайғамбарларининг қабрларини саждагоҳларга айлантириб олдилар», дедилар.

حَدَّثَنَا مُسَدَّدٌ، حَدَّثَنَا خَالِدٌ، حَدَّثَنَا سُهَيْلُ بْنُ أَبِي صَالِحٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ لأَنْ يَجْلِسَ أَحَدُكُمْ عَلَى جَمْرَةٍ فَتَحْرِقَ ثِيَابَهُ حَتَّى تَخْلُصَ إِلَى جِلْدِهِ خَيْرٌ لَهُ مِنْ أَنْ يَجْلِسَ عَلَى قَبْرٍ ‏"‏ ‏.‏

Musaddad bizga Xoliddan, u Suhayl ibn Abu Solihdan, u otasidan, u Abu Hurayradan rivoyat qildi. U (Abu Hurayra roziyallohu anhu) shunday dedi: Rasululloh ﷺ: «Sizlardan biringiz choʻgʻ ustiga oʻtirib, u kiyimini kuydirib, terisigacha yetib borsa ham, qabr ustiga oʻtirgandan koʻra oʻzi uchun yaxshiroqdir», dedilar.Мусаддад бизга Холиддан, у Суҳайл ибн Абу Солиҳдан, у отасидан, у Абу Ҳурайрадан ривоят қилди. У (Абу Ҳурайра розияллоҳу анҳу) шундай деди: Расулуллоҳ ﷺ: «Сизлардан бирингиз чўғ устига ўтириб, у кийимини куйдириб, терисигача етиб борса ҳам, қабр устига ўтиргандан кўра ўзи учун яхшироқдир», дедилар.

حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ مُوسَى الرَّازِيُّ، أَخْبَرَنَا عِيسَى، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ، - يَعْنِي ابْنَ يَزِيدَ بْنِ جَابِرٍ - عَنْ بُسْرِ بْنِ عُبَيْدِ اللَّهِ، قَالَ سَمِعْتُ وَاثِلَةَ بْنَ الأَسْقَعِ، يَقُولُ سَمِعْتُ أَبَا مَرْثَدٍ الْغَنَوِيَّ، يَقُولُ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ لاَ تَجْلِسُوا عَلَى الْقُبُورِ وَلاَ تُصَلُّوا إِلَيْهَا ‏"‏ ‏.‏

Abu Marsad al-Gʻanaviy (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Qabrlar ustiga oʻtirmanglar va ularga qarab namoz oʻqimanglar», dedilar.Абу Марсад ал-Ғанавий (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Қабрлар устига ўтирманглар ва уларга қараб намоз ўқиманглар», дедилар.

حَدَّثَنَا سَهْلُ بْنُ بَكَّارٍ، حَدَّثَنَا الأَسْوَدُ بْنُ شَيْبَانَ، عَنْ خَالِدِ بْنِ سُمَيْرٍ السَّدُوسِيِّ، عَنْ بَشِيرِ بْنِ نَهِيكٍ، عَنْ بَشِيرٍ، مَوْلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَكَانَ اسْمُهُ فِي الْجَاهِلِيَّةِ زَحْمُ بْنُ مَعْبَدٍ فَهَاجَرَ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ ‏"‏ مَا اسْمُكَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ زَحْمٌ ‏.‏ قَالَ ‏"‏ بَلْ أَنْتَ بَشِيرٌ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ بَيْنَمَا أَنَا أُمَاشِي رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم مَرَّ بِقُبُورِ الْمُشْرِكِينَ فَقَالَ ‏"‏ لَقَدْ سَبَقَ هَؤُلاَءِ خَيْرًا كَثِيرًا ‏"‏ ‏.‏ ثَلاَثًا ثُمَّ مَرَّ بِقُبُورِ الْمُسْلِمِينَ فَقَالَ ‏"‏ لَقَدْ أَدْرَكَ هَؤُلاَءِ خَيْرًا كَثِيرًا ‏"‏ ‏.‏ وَحَانَتْ مِنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم نَظْرَةٌ فَإِذَا رَجُلٌ يَمْشِي فِي الْقُبُورِ عَلَيْهِ نَعْلاَنِ فَقَالَ ‏"‏ يَا صَاحِبَ السِّبْتِيَّتَيْنِ وَيْحَكَ أَلْقِ سِبْتِيَّتَيْكَ ‏"‏ ‏.‏ فَنَظَرَ الرَّجُلُ فَلَمَّا عَرَفَ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم خَلَعَهُمَا فَرَمَى بِهِمَا ‏.‏

Rasululloh ﷺning ozod qilgan qullari Bashir (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi — uning johiliyat davridagi ismi Zahm ibn Maʼbad edi, soʻng u Rasululloh ﷺ huzuriga hijrat qildi. U zot ﷺ: «Isming nima?» deb soʻradilar. U: «Zahm», dedi. U zot ﷺ: «Yoʻq, sen Bashirsan», dedilar. Bashir aytadi: Men Rasululloh ﷺ bilan birga yurib borardim. U zot ﷺ mushriklarning qabrlari yonidan oʻtdilar va: «Bular koʻp yaxshilikdan (oldin oʻtib) mahrum boʻldilar», deb uch marta aytdilar. Soʻng musulmonlarning qabrlari yonidan oʻtdilar va: «Bular koʻp yaxshilikka erishdilar», dedilar. Shu asnoda Rasululloh ﷺning nazarlari (bir tomonga) tushdi va birdan oyogʻiga ikkita kavush kiygan bir kishi qabrlar orasida yurib turganini koʻrdilar. Shunda u zot ﷺ: «Ey ikkita sibtiyya (terisidan ishlangan kavush) egasi, holingga voy! Sibtiyyalaringni yechib tashla!» dedilar. U kishi (atrofga) qaradi va Rasululloh ﷺni tanigach, ikkovini yechib, otib yubordi.Расулуллоҳ ﷺнинг озод қилган қуллари Башир (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади — унинг жоҳилият давридаги исми Заҳм ибн Маъбад эди, сўнг у Расулуллоҳ ﷺ ҳузурига ҳижрат қилди. У зот ﷺ: «Исминг нима?» деб сўрадилар. У: «Заҳм», деди. У зот ﷺ: «Йўқ, сен Баширсан», дедилар. Башир айтади: Мен Расулуллоҳ ﷺ билан бирга юриб борардим. У зот ﷺ мушрикларнинг қабрлари ёнидан ўтдилар ва: «Булар кўп яхшиликдан (олдин ўтиб) маҳрум бўлдилар», деб уч марта айтдилар. Сўнг мусулмонларнинг қабрлари ёнидан ўтдилар ва: «Булар кўп яхшиликка эришдилар», дедилар. Шу аснода Расулуллоҳ ﷺнинг назарлари (бир томонга) тушди ва бирдан оёғига иккита кавуш кийган бир киши қабрлар орасида юриб турганини кўрдилар. Шунда у зот ﷺ: «Эй иккита сибтийя (терисидан ишланган кавуш) эгаси, ҳолингга вой! Сибтийяларингни ечиб ташла!» дедилар. У киши (атрофга) қаради ва Расулуллоҳ ﷺни танигач, икковини ечиб, отиб юборди.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ سُلَيْمَانَ الأَنْبَارِيُّ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْوَهَّابِ، - يَعْنِي ابْنَ عَطَاءٍ - عَنْ سَعِيدٍ، عَنْ قَتَادَةَ، عَنْ أَنَسٍ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم أَنَّهُ قَالَ ‏"‏ إِنَّ الْعَبْدَ إِذَا وُضِعَ فِي قَبْرِهِ وَتَوَلَّى عَنْهُ أَصْحَابُهُ إِنَّهُ لَيَسْمَعُ قَرْعَ نِعَالِهِمْ ‏"‏ ‏.‏

Anas (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ shunday dedilar: «Banda qabriga qoʻyilib, sheriklari undan (uzoqlashib) qaytib ketganlarida, u albatta ularning kavushlari (oyoq) tovushini eshitadi».Анас (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Набий ﷺ шундай дедилар: «Банда қабрига қўйилиб, шериклари ундан (узоқлашиб) қайтиб кетганларида, у албатта уларнинг кавушлари (оёқ) товушини эшитади».

حَدَّثَنَا سُلَيْمَانُ بْنُ حَرْبٍ، حَدَّثَنَا حَمَّادُ بْنُ زَيْدٍ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ يَزِيدَ أَبِي مَسْلَمَةَ، عَنْ أَبِي نَضْرَةَ، عَنْ جَابِرٍ، قَالَ دُفِنَ مَعَ أَبِي رَجُلٌ فَكَانَ فِي نَفْسِي مِنْ ذَلِكَ حَاجَةٌ فَأَخْرَجْتُهُ بَعْدَ سِتَّةِ أَشْهُرٍ فَمَا أَنْكَرْتُ مِنْهُ شَيْئًا إِلاَّ شُعَيْرَاتٍ كُنَّ فِي لِحْيَتِهِ مِمَّا يَلِي الأَرْضَ ‏.‏

Jobir (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Otam bilan birga bir kishi dafn qilingan edi. Buning (otamning qabrini boshqaga koʻchirishning) zarurati koʻnglimda paydo boʻldi. Shunda men uni olti oydan keyin (qabridan) chiqardim. Sahdagi yer tomonga tegib turgan bir necha tola soqolidan boshqa unda hech qanday oʻzgarishni koʻrmadim.Жобир (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Отам билан бирга бир киши дафн қилинган эди. Бунинг (отамнинг қабрини бошқага кўчиришнинг) зарурати кўнглимда пайдо бўлди. Шунда мен уни олти ойдан кейин (қабридан) чиқардим. Саҳдаги ер томонга тегиб турган бир неча тола соқолидан бошқа унда ҳеч қандай ўзгаришни кўрмадим.

حَدَّثَنَا حَفْصُ بْنُ عُمَرَ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنْ إِبْرَاهِيمَ بْنِ عَامِرٍ، عَنْ عَامِرِ بْنِ سَعْدٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ مَرُّوا عَلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بِجَنَازَةٍ فَأَثْنَوْا عَلَيْهَا خَيْرًا فَقَالَ ‏"‏ وَجَبَتْ ‏"‏ ‏.‏ ثُمَّ مَرُّوا بِأُخْرَى فَأَثْنَوْا عَلَيْهَا شَرًّا فَقَالَ ‏"‏ وَجَبَتْ ‏"‏ ‏.‏ ثُمَّ قَالَ ‏"‏ إِنَّ بَعْضَكُمْ عَلَى بَعْضٍ شُهَدَاءُ ‏"‏ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺning yonlaridan bir janoza olib oʻtildi. Odamlar uni yaxshilik bilan tilga olib maqtadilar. Shunda u zot ﷺ: «Vojib boʻldi», dedilar. Soʻng yana boshqa bir janoza olib oʻtildi va odamlar uni yomonlik bilan tilga oldilar. Shunda u zot ﷺ: «Vojib boʻldi», dedilar. Keyin: «Albatta, sizlar bir-biringizga guvohsiz», dedilar.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺнинг ёнларидан бир жаноза олиб ўтилди. Одамлар уни яхшилик билан тилга олиб мақтадилар. Шунда у зот ﷺ: «Вожиб бўлди», дедилар. Сўнг яна бошқа бир жаноза олиб ўтилди ва одамлар уни ёмонлик билан тилга олдилар. Шунда у зот ﷺ: «Вожиб бўлди», дедилар. Кейин: «Албатта, сизлар бир-бирингизга гувоҳсиз», дедилар.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ سُلَيْمَانَ الأَنْبَارِيُّ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عُبَيْدٍ، عَنْ يَزِيدَ بْنِ كَيْسَانَ، عَنْ أَبِي حَازِمٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ أَتَى رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَبْرَ أُمِّهِ فَبَكَى وَأَبْكَى مَنْ حَوْلَهُ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ اسْتَأْذَنْتُ رَبِّي تَعَالَى عَلَى أَنْ أَسْتَغْفِرَ لَهَا فَلَمْ يُؤْذَنْ لِي فَاسْتَأْذَنْتُ أَنْ أَزُورَ قَبْرَهَا فَأُذِنَ لِي فَزُورُوا الْقُبُورَ فَإِنَّهَا تُذَكِّرُ بِالْمَوْتِ ‏"‏ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ onalarining qabriga keldilar va yigʻladilar hamda atroflaridagilarni ham yigʻlatdilar. Soʻng Rasululloh ﷺ: «Robbim taoloning huzurida unga magʻfirat soʻrashga izn soʻradim, ammo menga izn berilmadi. Soʻng uning qabrini ziyorat qilishga izn soʻradim, menga izn berildi. Bas, qabrlarni ziyorat qilinglar, chunki u oʻlimni eslatadi», dedilar.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ оналарининг қабрига келдилар ва йиғладилар ҳамда атрофларидагиларни ҳам йиғлатдилар. Сўнг Расулуллоҳ ﷺ: «Роббим таолонинг ҳузурида унга мағфират сўрашга изн сўрадим, аммо менга изн берилмади. Сўнг унинг қабрини зиёрат қилишга изн сўрадим, менга изн берилди. Бас, қабрларни зиёрат қилинглар, чунки у ўлимни эслатади», дедилар.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ يُونُسَ، حَدَّثَنَا مُعَرِّفُ بْنُ وَاصِلٍ، عَنْ مُحَارِبِ بْنِ دِثَارٍ، عَنِ ابْنِ بُرَيْدَةَ، عَنْ أَبِيهِ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ نَهَيْتُكُمْ عَنْ زِيَارَةِ الْقُبُورِ فَزُورُوهَا فَإِنَّ فِي زِيَارَتِهَا تَذْكِرَةً ‏"‏ ‏.‏

Buroyda (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ shunday dedilar: «Men sizlarni qabrlarni ziyorat qilishdan qaytargan edim. Endi ularni ziyorat qilinglar, chunki ularni ziyorat qilishda eslatma (oʻlimni eslash) bordir».Буройда (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ шундай дедилар: «Мен сизларни қабрларни зиёрат қилишдан қайтарган эдим. Энди уларни зиёрат қилинглар, чунки уларни зиёрат қилишда эслатма (ўлимни эслаш) бордир».

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ كَثِيرٍ، أَخْبَرَنَا شُعْبَةُ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ جُحَادَةَ، قَالَ سَمِعْتُ أَبَا صَالِحٍ، يُحَدِّثُ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ لَعَنَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم زَائِرَاتِ الْقُبُورِ وَالْمُتَّخِذِينَ عَلَيْهَا الْمَسَاجِدَ وَالسُّرُجَ ‏.‏

Abdulloh ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ qabrlarni ziyorat qiluvchi ayollarni, ular ustiga masjidlar quruvchilarni va chiroqlar oʻrnatuvchilarni laʼnatladilar.Абдуллоҳ ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ қабрларни зиёрат қилувчи аёлларни, улар устига масжидлар қурувчиларни ва чироқлар ўрнатувчиларни лаънатладилар.

حَدَّثَنَا الْقَعْنَبِيُّ، عَنْ مَالِكٍ، عَنِ الْعَلاَءِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم خَرَجَ إِلَى الْمَقْبَرَةِ فَقَالَ ‏"‏ السَّلاَمُ عَلَيْكُمْ دَارَ قَوْمٍ مُؤْمِنِينَ وَإِنَّا إِنْ شَاءَ اللَّهُ بِكُمْ لاَحِقُونَ ‏"‏ ‏.‏ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Rasululloh ﷺ qabristonga chiqdilar va: «Assalomu alaykum, ey moʻminlar qavmining maskani! Inshaalloh, biz ham sizlarga qoʻshilamiz», dedilar.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Расулуллоҳ ﷺ қабристонга чиқдилар ва: «Ассалому алайкум, эй мўминлар қавмининг маскани! Иншааллоҳ, биз ҳам сизларга қўшиламиз», дедилар.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ كَثِيرٍ، أَخْبَرَنَا سُفْيَانُ، حَدَّثَنِي عَمْرُو بْنُ دِينَارٍ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ أُتِيَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم بِرَجُلٍ وَقَصَتْهُ رَاحِلَتُهُ فَمَاتَ وَهُوَ مُحْرِمٌ فَقَالَ ‏"‏ كَفِّنُوهُ فِي ثَوْبَيْهِ وَاغْسِلُوهُ بِمَاءٍ وَسِدْرٍ وَلاَ تُخَمِّرُوا رَأْسَهُ فَإِنَّ اللَّهَ يَبْعَثُهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ يُلَبِّي ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو دَاوُدَ سَمِعْتُ أَحْمَدَ بْنَ حَنْبَلٍ يَقُولُ فِي هَذَا الْحَدِيثِ خَمْسُ سُنَنٍ ‏"‏ كَفِّنُوهُ فِي ثَوْبَيْهِ ‏"‏ ‏.‏ أَىْ يُكَفَّنُ الْمَيِّتُ فِي ثَوْبَيْنِ ‏"‏ وَاغْسِلُوهُ بِمَاءٍ وَسِدْرٍ ‏"‏ ‏.‏ أَىْ إِنَّ فِي الْغَسَلاَتِ كُلِّهَا سِدْرًا ‏"‏ وَلاَ تُخَمِّرُوا رَأْسَهُ ‏"‏ ‏.‏ وَلاَ تُقَرِّبُوهُ طِيبًا وَكَانَ الْكَفَنُ مِنْ جَمِيعِ الْمَالِ ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺning huzurlariga ulovi boʻynini sindirib qoʻyib, ehrom holatida vafot etgan bir kishi (jasadi) keltirildi. Shunda u zot ﷺ: «Uni ikkita kiyimiga kafanlanglar, suv va sidr (bilan) yuvinglar, boshini berkitmanglar, chunki Alloh uni Qiyomat kuni talbiya aytib turgan holda qayta tiriltiradi», dedilar. Abu Dovud aytadi: Men Ahmad ibn Hanbalning bu hadis haqida shunday deganini eshitdim: Bu hadisda beshta sunnat bor. «Uni ikkita kiyimiga kafanlanglar» — yaʼni mayyit ikkita kiyimga kafanlanadi. «Uni suv va sidr (bilan) yuvinglar» — yaʼni butun yuvishlarning hammasida sidr boʻladi. «Boshini berkitmanglar», unga xushboʻylik (atir) yaqinlashtirmanglar va kafan butun moldan (ajratiladi).Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Набий ﷺнинг ҳузурларига улови бўйнини синдириб қўйиб, эҳром ҳолатида вафот этган бир киши (жасади) келтирилди. Шунда у зот ﷺ: «Уни иккита кийимига кафанланглар, сув ва сидр (билан) ювинглар, бошини беркитманглар, чунки Аллоҳ уни Қиёмат куни талбия айтиб турган ҳолда қайта тирилтиради», дедилар. Абу Довуд айтади: Мен Аҳмад ибн Ҳанбалнинг бу ҳадис ҳақида шундай деганини эшитдим: Бу ҳадисда бешта суннат бор. «Уни иккита кийимига кафанланглар» — яъни маййит иккита кийимга кафанланади. «Уни сув ва сидр (билан) ювинглар» — яъни бутун ювишларнинг ҳаммасида сидр бўлади. «Бошини беркитманглар», унга хушбўйлик (атир) яқинлаштирманглар ва кафан бутун молдан (ажратилади).

حَدَّثَنَا سُلَيْمَانُ بْنُ حَرْبٍ، وَمُحَمَّدُ بْنُ عُبَيْدٍ، - الْمَعْنَى - قَالاَ حَدَّثَنَا حَمَّادٌ، عَنْ عَمْرٍو، وَأَيُّوبَ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، نَحْوَهُ قَالَ ‏"‏ وَكَفِّنُوهُ فِي ثَوْبَيْنِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو دَاوُدَ قَالَ سُلَيْمَانُ قَالَ أَيُّوبُ ‏"‏ ثَوْبَيْهِ ‏"‏ ‏.‏ وَقَالَ عَمْرٌو ‏"‏ ثَوْبَيْنِ ‏"‏ ‏.‏ وَقَالَ ابْنُ عُبَيْدٍ قَالَ أَيُّوبُ ‏"‏ فِي ثَوْبَيْنِ ‏"‏ ‏.‏ وَقَالَ عَمْرٌو ‏"‏ فِي ثَوْبَيْهِ ‏"‏ ‏.‏ زَادَ سُلَيْمَانُ وَحْدَهُ ‏"‏ وَلاَ تُحَنِّطُوهُ ‏"‏ ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan shunga oʻxshash rivoyat qilinadi, (unda u zot ﷺ): «Uni ikkita kiyimga kafanlanglar», dedilar. Abu Dovud aytadi: Sulaymon aytdi: Ayyub «uning ikkita kiyimiga» dedi, Amr esa «ikkita kiyimga» dedi. Ibn Ubayd aytdi: Ayyub «ikkita kiyimga» dedi, Amr esa «uning ikkita kiyimiga» dedi. Sulaymon yolgʻiz oʻzi: «Va unga hanut (xushboʻy modda) surtmanglar», deb ziyoda qildi.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан шунга ўхшаш ривоят қилинади, (унда у зот ﷺ): «Уни иккита кийимга кафанланглар», дедилар. Абу Довуд айтади: Сулаймон айтди: Айюб «унинг иккита кийимига» деди, Амр эса «иккита кийимга» деди. Ибн Убайд айтди: Айюб «иккита кийимга» деди, Амр эса «унинг иккита кийимига» деди. Сулаймон ёлғиз ўзи: «Ва унга ҳанут (хушбўй модда) суртманглар», деб зиёда қилди.

حَدَّثَنَا مُسَدَّدٌ، حَدَّثَنَا حَمَّادٌ، عَنْ أَيُّوبَ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، نَحْوَهُ بِمَعْنَى سُلَيْمَانَ ‏"‏ فِي ثَوْبَيْنِ ‏"‏ ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan Sulaymonning rivoyati maʼnosida shunga oʻxshash rivoyat qilinadi: «ikkita kiyimga».Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан Сулаймоннинг ривояти маъносида шунга ўхшаш ривоят қилинади: «иккита кийимга».

حَدَّثَنَا عُثْمَانُ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، حَدَّثَنَا جَرِيرٌ، عَنْ مَنْصُورٍ، عَنِ الْحَكَمِ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ وَقَصَتْ بِرَجُلٍ مُحْرِمٍ نَاقَتُهُ فَقَتَلَتْهُ فَأُتِيَ بِهِ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ ‏"‏ اغْسِلُوهُ وَكَفِّنُوهُ وَلاَ تُغَطُّوا رَأْسَهُ وَلاَ تُقَرِّبُوهُ طِيبًا فَإِنَّهُ يُبْعَثُ يُهِلُّ ‏"‏ ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Ehromdagi bir kishini tuyasi (yiqitib) boʻynini sindirib, oʻldirib qoʻydi. Shunda u (jasadi) Rasululloh ﷺning huzurlariga keltirildi. U zot ﷺ: «Uni yuvinglar va kafanlanglar, ammo boshini berkitmanglar va unga xushboʻylik (atir) yaqinlashtirmanglar, chunki u Qiyomat kuni talbiya aytib turgan holda qayta tiriltiriladi», dedilar.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Эҳромдаги бир кишини туяси (йиқитиб) бўйнини синдириб, ўлдириб қўйди. Шунда у (жасади) Расулуллоҳ ﷺнинг ҳузурларига келтирилди. У зот ﷺ: «Уни ювинглар ва кафанланглар, аммо бошини беркитманглар ва унга хушбўйлик (атир) яқинлаштирманглар, чунки у Қиёмат куни талбия айтиб турган ҳолда қайта тирилтирилади», дедилар.