حَدَّثَنَا أَبُو مُعَاوِيَةَ حَدَّثَنَا الْأَعْمَشُ عَنْ زَيْدِ بْنِ وَهْبٍ عَنْ حُذَيْفَةَ قَالَحَدَّثَنَا رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ حَدِيثَيْنِ قَدْ رَأَيْتُ أَحَدَهُمَا وَأَنَا أَنْتَظِرُ الْآخَرَ حَدَّثَنَا أَنَّ الْأَمَانَةَ نَزَلَتْ فِي جَذْرِ قُلُوبِ الرِّجَالِ ثُمَّ نَزَلَ الْقُرْآنُ فَعَلِمُوا مِنْ الْقُرْآنِ وَعَلِمُوا مِنْ السُّنَّةِ ثُمَّ حَدَّثَنَا عَنْ رَفْعِ الْأَمَانَةِ فَقَالَ يَنَامُ الرَّجُلُ النَّوْمَةَ فَتُقْبَضُ الْأَمَانَةُ مِنْ قَلْبِهِ فَيَظَلُّ أَثَرُهَا مِثْلَ أَثَرِ الْوَكْتِ فَتُقْبَضُ الْأَمَانَةُ مِنْ قَلْبِهِ فَيَظَلُّ أَثَرُهَا مِثْلَ أَثَرِ الْمَجْلِ كَجَمْرٍ دَحْرَجْتَهُ عَلَى رِجْلِكَ تَرَاهُ مُنْتَبِرًا وَلَيْسَ فِيهِ شَيْءٌ قَالَ ثُمَّ أَخَذَ حَصًى فَدَحْرَجَهُ عَلَى رِجْلِهِ قَالَ فَيُصْبِحُ النَّاسُ يَتَبَايَعُونَ لَا يَكَادُ أَحَدٌ يُؤَدِّي الْأَمَانَةَ حَتَّى يُقَالَ إِنَّ فِي بَنِي فُلَانٍ رَجُلًا أَمِينًا حَتَّى يُقَالَ لِلرَّجُلِ مَا أَجْلَدَهُ وَأَظْرَفَهُ وَأَعْقَلَهُ وَمَا فِي قَلْبِهِ حَبَّةٌ مِنْ خَرْدَلٍ مِنْ إِيمَانٍ وَلَقَدْ أَتَى عَلَيَّ زَمَانٌ وَمَا أُبَالِي أَيَّكُمْ بَايَعْتُ لَئِنْ كَانَ مُسْلِمًا لَيَرُدَّنَّهُ عَلَيَّ دِينُهُ وَلَئِنْ كَانَ نَصْرَانِيًّا أَوْ يَهُودِيًّا لَيَرُدَّنَّهُ عَلَيَّ سَاعِيهِ فَأَمَّا الْيَوْمَ فَمَا كُنْتُ لِأُبَايِعَ مِنْكُمْ إِلَّا فُلَانًا وَفُلَانًاحَدَّثَنَا وَكِيعٌ حَدَّثَنَا الْأَعْمَشُ عَنْ زَيْدِ بْنِ وَهْبٍ عَنْ حُذَيْفَةَ قَالَ حَدَّثَنَا رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ حَدِيثَيْنِ رَأَيْتُ أَحَدَهُمَا وَأَنَا أَنْتَظِرُ الْآخَرَ فَذَكَرَ مَعْنَاهُ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ جَعْفَرٍ حَدَّثَنَا شُعْبَةُ عَنْ سُلَيْمَانَ قَالَ
Huzayfa (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ bizga ikki hadis aytdilar — birini koʻrdim, ikkinchisini esa (hali) kutyapman —. Bizga: «Albatta, omonat kishilarning qalblari tubiga nozil boʻldi; soʻng Qurʼon nozil boʻldi va ular Qurʼondan ham bildilar, Sunnatdan ham bildilar», deb hadis aytdilar. Soʻng bizga omonatning koʻtarilishi haqida hadis aytib: «Kishi bir uyqu uxlaydi-da, omonat qalbidan olib qoʻyiladi; uning izi nuqtacha misol qoladi. Soʻng yana omonat qalbidan olib qoʻyiladi; uning izi qabariq misol qoladi — xuddi oyogʻingga bir choʻgʻni dumalatib yuborsang-da, uni boʻrtgan holda koʻrasan-u, ichida hech narsa yoʻq boʻlgani kabi», dedilar — soʻng mayda tosh olib, uni oyoqlari ustida dumalatdilar —. «Bas, odamlar shunday holga keladiki, bir-birlari bilan oldi-sotdi qiladilar, ammo deyarli hech kim omonatni ado etmaydi; hatto: ‹Falon (qabila) ichida ishonchli bir kishi bor› deyiladi. Hatto bir kishi haqida: ‹U qanchalik jurʼatli, qanchalik zukko, qanchalik aqlli!› deyiladi — holbuki uning qalbida xardal donasi misqolicha ham iymon yoʻq», dedilar. Va (Huzayfa) aytdi: Menga shunday bir zamon keldiki, men sizlardan qaysingiz bilan oldi-sotdi qilishimga parvo qilmasdim: agar u musulmon boʻlsa, uning dini uni menga (haqimni) qaytarishga majbur qilardi; agar nasroniy yoki yahudiy boʻlsa, uning voliysi uni menga qaytarishga majbur qilardi. Bugun esa men sizlardan faqat falon va falon (kishi) bilangina oldi-sotdi qilaman.Ҳузайфа (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ бизга икки ҳадис айтдилар — бирини кўрдим, иккинчисини эса (ҳали) кутяпман —. Бизга: «Албатта, омонат кишиларнинг қалблари тубига нозил бўлди; сўнг Қуръон нозил бўлди ва улар Қуръондан ҳам билдилар, Суннатдан ҳам билдилар», деб ҳадис айтдилар. Сўнг бизга омонатнинг кўтарилиши ҳақида ҳадис айтиб: «Киши бир уйқу ухлайди-да, омонат қалбидан олиб қўйилади; унинг изи нуқтача мисол қолади. Сўнг яна омонат қалбидан олиб қўйилади; унинг изи қабариқ мисол қолади — худди оёғингга бир чўғни думалатиб юборсанг-да, уни бўртган ҳолда кўрасан-у, ичида ҳеч нарса йўқ бўлгани каби», дедилар — сўнг майда тош олиб, уни оёқлари устида думалатдилар —. «Бас, одамлар шундай ҳолга келадики, бир-бирлари билан олди-сотди қиладилар, аммо деярли ҳеч ким омонатни адо этмайди; ҳатто: ‹Фалон (қабила) ичида ишончли бир киши бор› дейилади. Ҳатто бир киши ҳақида: ‹У қанчалик журъатли, қанчалик зукко, қанчалик ақлли!› дейилади — ҳолбуки унинг қалбида хардал донаси мисқолича ҳам иймон йўқ», дедилар. Ва (Ҳузайфа) айтди: Менга шундай бир замон келдики, мен сизлардан қайсингиз билан олди-сотди қилишимга парво қилмасдим: агар у мусулмон бўлса, унинг дини уни менга (ҳақимни) қайтаришга мажбур қиларди; агар насроний ёки яҳудий бўлса, унинг волийси уни менга қайтаришга мажбур қиларди. Бугун эса мен сизлардан фақат фалон ва фалон (киши) билангина олди-сотди қиламан.