حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا غُنْدَرٌ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، قَالَ سَمِعْتُ عَبْدَ الرَّحْمَنِ بْنَ يَزِيدَ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ، قَالَ بَنِي إِسْرَائِيلَ وَالْكَهْفُ وَمَرْيَمُ وَطَهَ وَالأَنْبِيَاءُ هُنَّ مِنَ الْعِتَاقِ الأُوَلِ، وَهُنَّ مِنْ تِلاَدِي. وَقَالَ قَتَادَةُ {جُذَاذًا} قَطَّعَهُنَّ. وَقَالَ الْحَسَنُ {فِي فَلَكٍ} مِثْلِ فَلْكَةِ الْمِغْزَلِ {يَسْبَحُونَ} يَدُورُونَ. قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ {نَفَشَتْ} رَعَتْ {يُصْحَبُونَ} يُمْنَعُونَ.
﴿ أُمَّتُكُمْ أُمَّةً وَاحِدَةً ﴾ قَالَ دِينُكُمْ دِينٌ وَاحِدٌ. وَقَالَ عِكْرِمَةُ. {حَصَبُ} حَطَبُ بِالْحَبَشِيَّةِ. وَقَالَ غَيْرُهُ {أَحَسُّوا} تَوَقَّعُوهُ مِنْ أَحْسَسْتُ. {خَامِدِينَ} هَامِدِينَ. حَصِيدٌ مُسْتَأْصَلٌ يَقَعُ عَلَى الْوَاحِدِ وَالاِثْنَيْنِ وَالْجَمِيعِ. ﴿ لاَ يَسْتَحْسِرُونَ ﴾ لاَ يُعْيُونَ، وَمِنْهُ حَسِيرٌ، وَحَسَرْتُ بَعِيرِي. عَمِيقٌ بَعِيدٌ. {نُكِسُوا} رُدُّوا. ﴿ صَنْعَةَ لَبُوسٍ ﴾ الدُّرُوعُ. {تَقَطَّعُوا أَمْرَهُمْ} اخْتَلَفُوا، الْحَسِيسُ وَالْحِسُّ وَالْجَرْسُ وَالْهَمْسُ وَاحِدٌ، وَهْوَ مِنَ الصَّوْتِ الْخَفِيِّ {آذَنَّاكَ} أَعْلَمْنَاكَ {آذَنْتُكُمْ} إِذَا أَعْلَمْتَهُ فَأَنْتَ وَهْوَ عَلَى سَوَاءٍ لَمْ تَغْدِرْ. وَقَالَ مُجَاهِدٌ ﴿ لَعَلَّكُمْ تُسْأَلُونَ ﴾ تُفْهَمُونَ {ارْتَضَى} رَضِيَ. {التَّمَاثِيلُ} الأَصْنَامُ، السِّجِلُّ الصَّحِيفَةُ.(Abdulloh (ibn Masʼud) (roziyallohu anhu) aytdi:) Bani Isroil (al-Isro), Kahf, Maryam, ToHo va Anbiyo (suralari) — eng eski (avvalgi) goʻzal (suralar)dandir; ular — mening qadimgi (yodlab olgan) sarmoyamdandir. (Lugʻ atlar:) Qatoda: ‹juzozan› — ularni (butlarni) parcha-parcha qildi (degani), dedi. Hasan: ‹fi falak (falakda)› — urchuqning boshchasi kabi; ‹yasbahun› — aylanadilar (degani), dedi. Ibn Abbos: ‹nafashat› — (qoʻ ylar kechasi) yaylovda oʻ tladi; ‹yusʼhabun› — (azobdan) man qilinadi (himoyalanadi), dedi. ‹Ummatukum ummatan vohida› (Anbiyo surasi, 92) — diningiz — bitta dindir (degani). Ikrima: ‹hasab› — habashcha (efiopcha)da oʻ tin (yoqilgʻ i) (degani), dedi. Boshqa (rovi): ‹ahassu› — uni ‹ahsastu›dan — kutdilar (sezdilar); ‹xomidin› — ‹homidin› (oʻ chgan, jonsiz); ‹hasid› — ildizdan (oʻ rib) yoʻq qilingan — bir, ikki va koʻ pga (ham) qoʻ llanadi. ‹La yastahsirun› (Anbiyo surasi, 19) — charchamaydilar; shundan ‹hasir› (charchagan) va ‹hasartu baʼiri (tuyamni charchatdim)› (keladi). ‹Amiq› — uzoq. ‹Nukisu› — qaytarildi. ‹Sanʼata labus› (Anbiyo surasi, 80) — sovutlar. ‹Taqattaʼu amrahum› — ixtilof qildilar. ‹Hasis›, ‹his›, ‹jars› va ‹hams› — bir (maʼnoda); u — past (sekin) ovozdandir. ‹Ozannaka› — senga bildirdik; ‹ozantukum› — uni bildirgan boʻ lsang, sen va u — barobarsiz, gʻ adr (xiyonat) qilmading. Mujohid: ‹laʼallakum tusʼalun› (Anbiyo surasi, 13) — tushunasiz; ‹irtazo› — rozi boʻ ldi; ‹at-tamosil› — butlar; ‹as-sijill› — sahifa (varaq) (degani), dedi.