حَدَّثَنَا الْفَضْلُ بْنُ يَعْقُوبَ، حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ جَعْفَرٍ الرَّقِّيُّ، حَدَّثَنَا الْمُعْتَمِرُ بْنُ سُلَيْمَانَ، حَدَّثَنَا سَعِيدُ بْنُ عُبَيْدِ اللَّهِ الثَّقَفِيُّ، حَدَّثَنَا بَكْرُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ الْمُزَنِيُّ، وَزِيَادُ بْنُ جُبَيْرٍ، عَنْ جُبَيْرِ بْنِ حَيَّةَ، قَالَ بَعَثَ عُمَرُ النَّاسَ فِي أَفْنَاءِ الأَمْصَارِ يُقَاتِلُونَ الْمُشْرِكِينَ، فَأَسْلَمَ الْهُرْمُزَانُ فَقَالَ إِنِّي مُسْتَشِيرُكَ فِي مَغَازِيَّ هَذِهِ. قَالَ نَعَمْ، مَثَلُهَا وَمَثَلُ مَنْ فِيهَا مِنَ النَّاسِ مِنْ عَدُوِّ الْمُسْلِمِينَ مَثَلُ طَائِرٍ لَهُ رَأْسٌ وَلَهُ جَنَاحَانِ وَلَهُ رِجْلاَنِ، فَإِنْ كُسِرَ أَحَدُ الْجَنَاحَيْنِ نَهَضَتِ الرِّجْلاَنِ بِجَنَاحٍ وَالرَّأْسُ، فَإِنْ كُسِرَ الْجَنَاحُ الآخَرُ نَهَضَتِ الرِّجْلاَنِ وَالرَّأْسُ، وَإِنْ شُدِخَ الرَّأْسُ ذَهَبَتِ الرِّجْلاَنِ وَالْجَنَاحَانِ وَالرَّأْسُ، فَالرَّأْسُ كِسْرَى، وَالْجَنَاحُ قَيْصَرُ، وَالْجَنَاحُ الآخَرُ فَارِسُ، فَمُرِ الْمُسْلِمِينَ فَلْيَنْفِرُوا إِلَى كِسْرَى. وَقَالَ بَكْرٌ وَزِيَادٌ جَمِيعًا عَنْ جُبَيْرِ بْنِ حَيَّةَ قَالَ فَنَدَبَنَا عُمَرُ وَاسْتَعْمَلَ عَلَيْنَا النُّعْمَانَ بْنَ مُقَرِّنٍ، حَتَّى إِذَا كُنَّا بِأَرْضِ الْعَدُوِّ، وَخَرَجَ عَلَيْنَا عَامِلُ كِسْرَى فِي أَرْبَعِينَ أَلْفًا، فَقَامَ تُرْجُمَانٌ فَقَالَ لِيُكَلِّمْنِي رَجُلٌ مِنْكُمْ. فَقَالَ الْمُغِيرَةُ سَلْ عَمَّا شِئْتَ. قَالَ مَا أَنْتُمْ قَالَ نَحْنُ أُنَاسٌ مِنَ الْعَرَبِ كُنَّا فِي شَقَاءٍ شَدِيدٍ وَبَلاَءٍ شَدِيدٍ، نَمَصُّ الْجِلْدَ وَالنَّوَى مِنَ الْجُوعِ، وَنَلْبَسُ الْوَبَرَ وَالشَّعَرَ، وَنَعْبُدُ الشَّجَرَ وَالْحَجَرَ، فَبَيْنَا نَحْنُ كَذَلِكَ، إِذْ بَعَثَ رَبُّ السَّمَوَاتِ وَرَبُّ الأَرَضِينَ تَعَالَى ذِكْرُهُ وَجَلَّتْ عَظَمَتُهُ إِلَيْنَا نَبِيًّا مِنْ أَنْفُسِنَا، نَعْرِفُ أَبَاهُ وَأُمَّهُ، فَأَمَرَنَا نَبِيُّنَا رَسُولُ رَبِّنَا صلى الله عليه وسلم أَنْ نَقَاتِلَكُمْ حَتَّى تَعْبُدُوا اللَّهَ وَحْدَهُ أَوْ تُؤَدُّوا الْجِزْيَةَ، وَأَخْبَرَنَا نَبِيُّنَا صلى الله عليه وسلم عَنْ رِسَالَةِ رَبِّنَا أَنَّهُ مَنْ قُتِلَ مِنَّا صَارَ إِلَى الْجَنَّةِ فِي نَعِيمٍ لَمْ يَرَ مِثْلَهَا قَطُّ، وَمَنْ بَقِيَ مِنَّا مَلَكَ رِقَابَكُمْ. فَقَالَ النُّعْمَانُ رُبَّمَا أَشْهَدَكَ اللَّهُ مِثْلَهَا مَعَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَلَمْ يُنَدِّمْكَ وَلَمْ يُخْزِكَ، وَلَكِنِّي شَهِدْتُ الْقِتَالَ مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم كَانَ إِذَا لَمْ يُقَاتِلْ فِي أَوَّلِ النَّهَارِ انْتَظَرَ حَتَّى تَهُبَّ الأَرْوَاحُ وَتَحْضُرَ الصَّلَوَاتُ.
Jubayr ibn Hayya (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadi: Umar musulmonlarni — mushriklarga qarshi jang qilish uchun — buyuk mamlakatlarga yubordi. Hurmuzon Islomni qabul qilganda, Umar unga: «Men — bostirib kirmoqchi boʻlgan mana shu mamlakatlar haqida — sen bilan maslahatlashmoqchiman», — dedi. Hurmuzon: «Ha; bu mamlakatlar va ularning aholisi — musulmonlarning dushmanlari — boshi, ikki qanoti va ikki oyogʻi boʻlgan bir qushga oʻxshaydi: agar uning bir qanoti sinsa, u bir qanoti va boshi bilan ikki oyogʻida turadi; agar boshqa qanoti (ham) sinsa, u ikki oyogʻi va boshi bilan turadi; lekin agar uning boshi nobud boʻlsa, ikki oyoq, ikki qanot va bosh (hammasi) befoyda boʻlib qoladi. Bosh — Kisroni, bir qanot — Qaysarni, boshqa qanot — Forsni anglatadi. Bas, musulmonlarga Kisro tomon yurishni buyur», — dedi. Shunday qilib, Umar bizni — Nuʼmon ibn Muqrinni sarkarda qilib tayinlab — (Kisro tomon) yubordi. Biz dushman yeriga yetganimizda, Kisroning vakili qirq ming jangchi bilan (qarshi) chiqdi va bir tarjimon (oʻrnidan) turib: «Sizlardan biri men bilan gaplashsin!» — dedi. Mugʻira: «Xohlagan (narsa)ngni soʻra», — dedi. Boshqasi (tarjimon): «Sizlar kimsiz?» — dedi. Mugʻira: «Biz — arablardan bir qavmmiz; biz ogʻir, baxtsiz, falokatli hayot kechirardik: biz ochlikdan terilar va xurmo danaklarini soʻrar edik; biz tuya juni va echki yungidan (toʻqilgan) kiyimlar kiyar, daraxt va toshlarga sigʻinar edik. Biz shu holatda ekanimizda, osmonlar va yerlarning Robbi — Uning zikri Ulugʻ va Buyukligi Olijanob — bizning oramizdan, otasi va onasi bizga maʼlum boʻlgan bir Paygʻambarni bizga yubordi. Bizning Paygʻambarimiz — Robbimizning Rasuli — bizga: ‹Sizlar — to ular yolgʻiz Allohga ibodat qilguncha yoki jizya (toʻlov) berguncha — ular bilan jang qilinglar›, — deb buyurdi; va bizning Paygʻambarimiz bizga xabar berdiki, Robbimiz aytadi: ‹Bizdan kim oʻldirilsa (yaʼni shahid boʻlsa), u — hech qachon koʻrmagan hashamatli hayotni kechirish uchun — jannatga boradi; bizdan kim tirik qolsa, sizlarning xoʻjayiningiz boʻladi›», — dedi. (Soʻng Mugʻira Nuʼmonni — hujumni kechiktirgani uchun — koyidi va) Nuʼmon Mugʻiraga: «Agar sen — Allohning Rasuli ﷺ bilan birga — shunga oʻxshash bir jangda qatnashganingda, u zot seni — kutganing uchun — koyimas va sharmanda (ham) qilmas edi. Lekin men Allohning Rasuli ﷺ bilan koʻp janglarda hamroh boʻlganman va u zotning odati shunday ediki, agar u zot kunduzi ertaroq jang boshlamasa, — to shamol esa boshlaguncha va namoz vaqti boʻlguncha (yaʼni peshindan keyin) — kutardi», — dedi.Жубайр ибн Ҳайя (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинади: Умар мусулмонларни — мушрикларга қарши жанг қилиш учун — буюк мамлакатларга юборди. Ҳурмузон Исломни қабул қилганда, Умар унга: «Мен — бостириб кирмоқчи бўлган мана шу мамлакатлар ҳақида — сен билан маслаҳатлашмоқчиман», — деди. Ҳурмузон: «Ҳа; бу мамлакатлар ва уларнинг аҳолиси — мусулмонларнинг душманлари — боши, икки қаноти ва икки оёғи бўлган бир қушга ўхшайди: агар унинг бир қаноти синса, у бир қаноти ва боши билан икки оёғида туради; агар бошқа қаноти (ҳам) синса, у икки оёғи ва боши билан туради; лекин агар унинг боши нобуд бўлса, икки оёқ, икки қанот ва бош (ҳаммаси) бефойда бўлиб қолади. Бош — Кисрони, бир қанот — Қайсарни, бошқа қанот — Форсни англатади. Бас, мусулмонларга Кисро томон юришни буюр», — деди. Шундай қилиб, Умар бизни — Нуъмон ибн Муқринни саркарда қилиб тайинлаб — (Кисро томон) юборди. Биз душман ерига етганимизда, Кисронинг вакили қирқ минг жангчи билан (қарши) чиқди ва бир таржимон (ўрнидан) туриб: «Сизлардан бири мен билан гаплашсин!» — деди. Муғира: «Хоҳлаган (нарса)нгни сўра», — деди. Бошқаси (таржимон): «Сизлар кимсиз?» — деди. Муғира: «Биз — араблардан бир қавммиз; биз оғир, бахциз, фалокатли ҳаёт кечирардик: биз очликдан терилар ва хурмо данакларини сўрар эдик; биз туя жуни ва эчки юнгидан (тўқилган) кийимлар кияр, дарахт ва тошларга сиғинар эдик. Биз шу ҳолатда эканимизда, осмонлар ва ерларнинг Робби — Унинг зикри Улуғ ва Буюклиги Олижаноб — бизнинг орамиздан, отаси ва онаси бизга маълум бўлган бир Пайғамбарни бизга юборди. Бизнинг Пайғамбаримиз — Роббимизнинг Расули — бизга: ‹Сизлар — то улар ёлғиз Аллоҳга ибодат қилгунча ёки жизя (тўлов) бергунча — улар билан жанг қилинглар›, — деб буюрди; ва бизнинг Пайғамбаримиз бизга хабар бердики, Роббимиз айтади: ‹Биздан ким ўлдирилса (яъни шаҳид бўлса), у — ҳеч қачон кўрмаган ҳашаматли ҳаётни кечириш учун — жаннатга боради; биздан ким тирик қолса, сизларнинг хўжайинингиз бўлади›», — деди. (Сўнг Муғира Нуъмонни — ҳужумни кечиктиргани учун — койиди ва) Нуъмон Муғирага: «Агар сен — Аллоҳнинг Расули ﷺ билан бирга — шунга ўхшаш бир жангда қатнашганингда, у зот сени — кутганинг учун — койимас ва шарманда (ҳам) қилмас эди. Лекин мен Аллоҳнинг Расули ﷺ билан кўп жангларда ҳамроҳ бўлганман ва у зотнинг одати шундай эдики, агар у зот кундузи эртароқ жанг бошламаса, — то шамол эса бошлагунча ва намоз вақти бўлгунча (яъни пешиндан кейин) — кутарди», — деди.