حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، قَالَ سَمِعْتُ عَمْرًا، قَالَ كُنْتُ جَالِسًا مَعَ جَابِرِ بْنِ زَيْدٍ وَعَمْرِو بْنِ أَوْسٍ، فَحَدَّثَهُمَا بَجَالَةُ، سَنَةَ سَبْعِينَ ـ عَامَ حَجَّ مُصْعَبُ بْنُ الزُّبَيْرِ بِأَهْلِ الْبَصْرَةِ ـ عِنْدَ دَرَجِ زَمْزَمَ قَالَ كُنْتُ كَاتِبًا لِجَزْءِ بْنِ مُعَاوِيَةَ عَمِّ الأَحْنَفِ، فَأَتَانَا كِتَابُ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ قَبْلَ مَوْتِهِ بِسَنَةٍ فَرِّقُوا بَيْنَ كُلِّ ذِي مَحْرَمٍ مِنَ الْمَجُوسِ‏.‏ وَلَمْ يَكُنْ عُمَرُ أَخَذَ الْجِزْيَةَ مِنَ الْمَجُوسِ‏.‏ حَتَّى شَهِدَ عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ عَوْفٍ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَخَذَهَا مِنْ مَجُوسِ هَجَرٍ‏.‏

Amr ibn Dinor (Bajala orqali) rivoyat qiladi: Men Jobir ibn Zayd va Amr ibn Avs bilan oʻtirgan edim va Bajala — hijriy 70-yilda, Musʼab ibn Zubayr Basra hojilarining boshligʻi boʻlgan yilda — ularga rivoyat qilardi. Biz Zamzam (qudugʻi) zinapoyalarida oʻtirgan edik va Bajala: «Men — Ahnafning amakisi Juz ibn Muoviyaning kotibi edim. Umar ibn Xattobdan — uning vafotidan bir yil oldin — bir maktub keldi va u oʻqildi: ‹Majusiylar orasidagi yaqin qarindoshlar oʻrtasida tuzilgan har bir nikohni bekor qilinglar (Islomda harom hisoblangan nikohlar; bunday qarindosh — zu-mahram deb ataladi)›. Umar — to Abdurrahmon ibn Avf: ‹Allohning Rasuli ﷺ Hajar majusiylaridan jizya olgan›, — deb guvohlik berguncha — majusiy kofirlardan jizya olmagan edi», — dedi.Амр ибн Динор (Бажала орқали) ривоят қилади: Мен Жобир ибн Зайд ва Амр ибн Авс билан ўтирган эдим ва Бажала — ҳижрий 70-йилда, Мусъаб ибн Зубайр Басра ҳожиларининг бошлиғи бўлган йилда — уларга ривоят қиларди. Биз Замзам (қудуғи) зинапояларида ўтирган эдик ва Бажала: «Мен — Аҳнафнинг амакиси Жуз ибн Муовиянинг котиби эдим. Умар ибн Хаттобдан — унинг вафотидан бир йил олдин — бир мактуб келди ва у ўқилди: ‹Мажусийлар орасидаги яқин қариндошлар ўртасида тузилган ҳар бир никоҳни бекор қилинглар (Исломда ҳаром ҳисобланган никоҳлар; бундай қариндош — зу-маҳрам деб аталади)›. Умар — то Абдурраҳмон ибн Авф: ‹Аллоҳнинг Расули ﷺ Ҳажар мажусийларидан жизя олган›, — деб гувоҳлик бергунча — мажусий кофирлардан жизя олмаган эди», — деди.

حَدَّثَنَا أَبُو الْيَمَانِ، أَخْبَرَنَا شُعَيْبٌ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، قَالَ حَدَّثَنِي عُرْوَةُ بْنُ الزُّبَيْرِ، عَنِ الْمِسْوَرِ بْنِ مَخْرَمَةَ، أَنَّهُ أَخْبَرَهُ أَنَّ عَمْرَو بْنَ عَوْفٍ الأَنْصَارِيَّ وَهْوَ حَلِيفٌ لِبَنِي عَامِرِ بْنِ لُؤَىٍّ وَكَانَ شَهِدَ بَدْرًا أَخْبَرَهُ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بَعَثَ أَبَا عُبَيْدَةَ بْنَ الْجَرَّاحِ إِلَى الْبَحْرَيْنِ يَأْتِي بِجِزْيَتِهَا، وَكَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم هُوَ صَالَحَ أَهْلَ الْبَحْرَيْنِ وَأَمَّرَ عَلَيْهِمُ الْعَلاَءَ بْنَ الْحَضْرَمِيِّ، فَقَدِمَ أَبُو عُبَيْدَةَ بِمَالٍ مِنَ الْبَحْرَيْنِ، فَسَمِعَتِ الأَنْصَارُ بِقُدُومِ أَبِي عُبَيْدَةَ فَوَافَتْ صَلاَةَ الصُّبْحِ مَعَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم، فَلَمَّا صَلَّى بِهِمِ الْفَجْرَ انْصَرَفَ، فَتَعَرَّضُوا لَهُ، فَتَبَسَّمَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم حِينَ رَآهُمْ وَقَالَ ‏"‏ أَظُنُّكُمْ قَدْ سَمِعْتُمْ أَنَّ أَبَا عُبَيْدَةَ قَدْ جَاءَ بِشَىْءٍ ‏"‏‏.‏ قَالُوا أَجَلْ يَا رَسُولَ اللَّهِ‏.‏ قَالَ ‏"‏ فَأَبْشِرُوا وَأَمِّلُوا مَا يَسُرُّكُمْ، فَوَاللَّهِ لاَ الْفَقْرَ أَخْشَى عَلَيْكُمْ، وَلَكِنْ أَخْشَى عَلَيْكُمْ أَنْ تُبْسَطَ عَلَيْكُمُ الدُّنْيَا كَمَا بُسِطَتْ عَلَى مَنْ كَانَ قَبْلَكُمْ، فَتَنَافَسُوهَا كَمَا تَنَافَسُوهَا وَتُهْلِكَكُمْ كَمَا أَهْلَكَتْهُمْ ‏"‏‏.‏

Amr ibn Avf al-Ansoriy (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi (u — Bani Amr ibn Luayning ittifoqchisi va Badr (gʻazotida) qatnashganlardan biri edi): Allohning Rasuli ﷺ Abu Ubayda ibn Jarrohni jizya yigʻish uchun Bahraynga yubordi. Allohning Rasuli ﷺ Bahrayn ahli bilan tinchlik (sulh) oʻrnatgan va Aloʼ ibn Hazramiyni ularga hokim qilib tayinlagan edi. Abu Ubayda Bahrayndan pul bilan kelganda, ansorlar Abu Ubaydaning kelganini eshitdi — bu Paygʻambar ﷺ bilan boʻladigan bomdod namozi vaqtiga toʻgʻri kelgan edi. Allohning Rasuli ﷺ ularga bomdod namozini oʻqitib boʻlgach, ansorlar uning oldiga keldi va u zot ularga qarab, ularni koʻrib tabassum qildi hamda: «Menimcha, sizlar — Abu Ubayda biror narsa olib kelganini — eshitgansiz», — dedi. Ular: «Ha, yo Rasululloh», — dedi. U zot: «Xursand boʻlinglar va sizlarni xursand qiladigan narsadan umidvor boʻlinglar! Allohga qasamki, men sizlarning kambagʻalligingizdan qoʻrqmayman; balki men — oʻtgan ummatlar (dunyoga berilganidek), sizlarning ham hashamatli (dabdabali) hayot kechirishingizdan, soʻng — ular u (dunyo) uchun bir-biri bilan raqobatlashganidek — sizlarning ham u uchun bir-biringiz bilan raqobatlashishingizdan va u (dunyo) — ularni halok qilganidek — sizlarni (ham) halok qilishidan qoʻrqaman», — dedi.Амр ибн Авф ал-Ансорий (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади (у — Бани Амр ибн Луайнинг иттифоқчиси ва Бадр (ғазотида) қатнашганлардан бири эди): Аллоҳнинг Расули ﷺ Абу Убайда ибн Жарроҳни жизя йиғиш учун Баҳрайнга юборди. Аллоҳнинг Расули ﷺ Баҳрайн аҳли билан тинчлик (сулҳ) ўрнатган ва Алў ибн Ҳазрамийни уларга ҳоким қилиб тайинлаган эди. Абу Убайда Баҳрайндан пул билан келганда, ансорлар Абу Убайданинг келганини эшитди — бу Пайғамбар ﷺ билан бўладиган бомдод намози вақтига тўғри келган эди. Аллоҳнинг Расули ﷺ уларга бомдод намозини ўқитиб бўлгач, ансорлар унинг олдига келди ва у зот уларга қараб, уларни кўриб табассум қилди ҳамда: «Менимча, сизлар — Абу Убайда бирор нарса олиб келганини — эшитгансиз», — деди. Улар: «Ҳа, ё Расулуллоҳ», — деди. У зот: «Хурсанд бўлинглар ва сизларни хурсанд қиладиган нарсадан умидвор бўлинглар! Аллоҳга қасамки, мен сизларнинг камбағаллигингиздан қўрқмайман; балки мен — ўтган умматлар (дунёга берилганидек), сизларнинг ҳам ҳашаматли (дабдабали) ҳаёт кечиришингиздан, сўнг — улар у (дунё) учун бир-бири билан рақобатлашганидек — сизларнинг ҳам у учун бир-бирингиз билан рақобатлашишингиздан ва у (дунё) — уларни ҳалок қилганидек — сизларни (ҳам) ҳалок қилишидан қўрқаман», — деди.

حَدَّثَنَا الْفَضْلُ بْنُ يَعْقُوبَ، حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ جَعْفَرٍ الرَّقِّيُّ، حَدَّثَنَا الْمُعْتَمِرُ بْنُ سُلَيْمَانَ، حَدَّثَنَا سَعِيدُ بْنُ عُبَيْدِ اللَّهِ الثَّقَفِيُّ، حَدَّثَنَا بَكْرُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ الْمُزَنِيُّ، وَزِيَادُ بْنُ جُبَيْرٍ، عَنْ جُبَيْرِ بْنِ حَيَّةَ، قَالَ بَعَثَ عُمَرُ النَّاسَ فِي أَفْنَاءِ الأَمْصَارِ يُقَاتِلُونَ الْمُشْرِكِينَ، فَأَسْلَمَ الْهُرْمُزَانُ فَقَالَ إِنِّي مُسْتَشِيرُكَ فِي مَغَازِيَّ هَذِهِ‏.‏ قَالَ نَعَمْ، مَثَلُهَا وَمَثَلُ مَنْ فِيهَا مِنَ النَّاسِ مِنْ عَدُوِّ الْمُسْلِمِينَ مَثَلُ طَائِرٍ لَهُ رَأْسٌ وَلَهُ جَنَاحَانِ وَلَهُ رِجْلاَنِ، فَإِنْ كُسِرَ أَحَدُ الْجَنَاحَيْنِ نَهَضَتِ الرِّجْلاَنِ بِجَنَاحٍ وَالرَّأْسُ، فَإِنْ كُسِرَ الْجَنَاحُ الآخَرُ نَهَضَتِ الرِّجْلاَنِ وَالرَّأْسُ، وَإِنْ شُدِخَ الرَّأْسُ ذَهَبَتِ الرِّجْلاَنِ وَالْجَنَاحَانِ وَالرَّأْسُ، فَالرَّأْسُ كِسْرَى، وَالْجَنَاحُ قَيْصَرُ، وَالْجَنَاحُ الآخَرُ فَارِسُ، فَمُرِ الْمُسْلِمِينَ فَلْيَنْفِرُوا إِلَى كِسْرَى‏.‏ وَقَالَ بَكْرٌ وَزِيَادٌ جَمِيعًا عَنْ جُبَيْرِ بْنِ حَيَّةَ قَالَ فَنَدَبَنَا عُمَرُ وَاسْتَعْمَلَ عَلَيْنَا النُّعْمَانَ بْنَ مُقَرِّنٍ، حَتَّى إِذَا كُنَّا بِأَرْضِ الْعَدُوِّ، وَخَرَجَ عَلَيْنَا عَامِلُ كِسْرَى فِي أَرْبَعِينَ أَلْفًا، فَقَامَ تُرْجُمَانٌ فَقَالَ لِيُكَلِّمْنِي رَجُلٌ مِنْكُمْ‏.‏ فَقَالَ الْمُغِيرَةُ سَلْ عَمَّا شِئْتَ‏.‏ قَالَ مَا أَنْتُمْ قَالَ نَحْنُ أُنَاسٌ مِنَ الْعَرَبِ كُنَّا فِي شَقَاءٍ شَدِيدٍ وَبَلاَءٍ شَدِيدٍ، نَمَصُّ الْجِلْدَ وَالنَّوَى مِنَ الْجُوعِ، وَنَلْبَسُ الْوَبَرَ وَالشَّعَرَ، وَنَعْبُدُ الشَّجَرَ وَالْحَجَرَ، فَبَيْنَا نَحْنُ كَذَلِكَ، إِذْ بَعَثَ رَبُّ السَّمَوَاتِ وَرَبُّ الأَرَضِينَ تَعَالَى ذِكْرُهُ وَجَلَّتْ عَظَمَتُهُ إِلَيْنَا نَبِيًّا مِنْ أَنْفُسِنَا، نَعْرِفُ أَبَاهُ وَأُمَّهُ، فَأَمَرَنَا نَبِيُّنَا رَسُولُ رَبِّنَا صلى الله عليه وسلم أَنْ نَقَاتِلَكُمْ حَتَّى تَعْبُدُوا اللَّهَ وَحْدَهُ أَوْ تُؤَدُّوا الْجِزْيَةَ، وَأَخْبَرَنَا نَبِيُّنَا صلى الله عليه وسلم عَنْ رِسَالَةِ رَبِّنَا أَنَّهُ مَنْ قُتِلَ مِنَّا صَارَ إِلَى الْجَنَّةِ فِي نَعِيمٍ لَمْ يَرَ مِثْلَهَا قَطُّ، وَمَنْ بَقِيَ مِنَّا مَلَكَ رِقَابَكُمْ‏.‏ فَقَالَ النُّعْمَانُ رُبَّمَا أَشْهَدَكَ اللَّهُ مِثْلَهَا مَعَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَلَمْ يُنَدِّمْكَ وَلَمْ يُخْزِكَ، وَلَكِنِّي شَهِدْتُ الْقِتَالَ مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم كَانَ إِذَا لَمْ يُقَاتِلْ فِي أَوَّلِ النَّهَارِ انْتَظَرَ حَتَّى تَهُبَّ الأَرْوَاحُ وَتَحْضُرَ الصَّلَوَاتُ‏.‏

Jubayr ibn Hayya (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadi: Umar musulmonlarni — mushriklarga qarshi jang qilish uchun — buyuk mamlakatlarga yubordi. Hurmuzon Islomni qabul qilganda, Umar unga: «Men — bostirib kirmoqchi boʻlgan mana shu mamlakatlar haqida — sen bilan maslahatlashmoqchiman», — dedi. Hurmuzon: «Ha; bu mamlakatlar va ularning aholisi — musulmonlarning dushmanlari — boshi, ikki qanoti va ikki oyogʻi boʻlgan bir qushga oʻxshaydi: agar uning bir qanoti sinsa, u bir qanoti va boshi bilan ikki oyogʻida turadi; agar boshqa qanoti (ham) sinsa, u ikki oyogʻi va boshi bilan turadi; lekin agar uning boshi nobud boʻlsa, ikki oyoq, ikki qanot va bosh (hammasi) befoyda boʻlib qoladi. Bosh — Kisroni, bir qanot — Qaysarni, boshqa qanot — Forsni anglatadi. Bas, musulmonlarga Kisro tomon yurishni buyur», — dedi. Shunday qilib, Umar bizni — Nuʼmon ibn Muqrinni sarkarda qilib tayinlab — (Kisro tomon) yubordi. Biz dushman yeriga yetganimizda, Kisroning vakili qirq ming jangchi bilan (qarshi) chiqdi va bir tarjimon (oʻrnidan) turib: «Sizlardan biri men bilan gaplashsin!» — dedi. Mugʻira: «Xohlagan (narsa)ngni soʻra», — dedi. Boshqasi (tarjimon): «Sizlar kimsiz?» — dedi. Mugʻira: «Biz — arablardan bir qavmmiz; biz ogʻir, baxtsiz, falokatli hayot kechirardik: biz ochlikdan terilar va xurmo danaklarini soʻrar edik; biz tuya juni va echki yungidan (toʻqilgan) kiyimlar kiyar, daraxt va toshlarga sigʻinar edik. Biz shu holatda ekanimizda, osmonlar va yerlarning Robbi — Uning zikri Ulugʻ va Buyukligi Olijanob — bizning oramizdan, otasi va onasi bizga maʼlum boʻlgan bir Paygʻambarni bizga yubordi. Bizning Paygʻambarimiz — Robbimizning Rasuli — bizga: ‹Sizlar — to ular yolgʻiz Allohga ibodat qilguncha yoki jizya (toʻlov) berguncha — ular bilan jang qilinglar›, — deb buyurdi; va bizning Paygʻambarimiz bizga xabar berdiki, Robbimiz aytadi: ‹Bizdan kim oʻldirilsa (yaʼni shahid boʻlsa), u — hech qachon koʻrmagan hashamatli hayotni kechirish uchun — jannatga boradi; bizdan kim tirik qolsa, sizlarning xoʻjayiningiz boʻladi›», — dedi. (Soʻng Mugʻira Nuʼmonni — hujumni kechiktirgani uchun — koyidi va) Nuʼmon Mugʻiraga: «Agar sen — Allohning Rasuli ﷺ bilan birga — shunga oʻxshash bir jangda qatnashganingda, u zot seni — kutganing uchun — koyimas va sharmanda (ham) qilmas edi. Lekin men Allohning Rasuli ﷺ bilan koʻp janglarda hamroh boʻlganman va u zotning odati shunday ediki, agar u zot kunduzi ertaroq jang boshlamasa, — to shamol esa boshlaguncha va namoz vaqti boʻlguncha (yaʼni peshindan keyin) — kutardi», — dedi.Жубайр ибн Ҳайя (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинади: Умар мусулмонларни — мушрикларга қарши жанг қилиш учун — буюк мамлакатларга юборди. Ҳурмузон Исломни қабул қилганда, Умар унга: «Мен — бостириб кирмоқчи бўлган мана шу мамлакатлар ҳақида — сен билан маслаҳатлашмоқчиман», — деди. Ҳурмузон: «Ҳа; бу мамлакатлар ва уларнинг аҳолиси — мусулмонларнинг душманлари — боши, икки қаноти ва икки оёғи бўлган бир қушга ўхшайди: агар унинг бир қаноти синса, у бир қаноти ва боши билан икки оёғида туради; агар бошқа қаноти (ҳам) синса, у икки оёғи ва боши билан туради; лекин агар унинг боши нобуд бўлса, икки оёқ, икки қанот ва бош (ҳаммаси) бефойда бўлиб қолади. Бош — Кисрони, бир қанот — Қайсарни, бошқа қанот — Форсни англатади. Бас, мусулмонларга Кисро томон юришни буюр», — деди. Шундай қилиб, Умар бизни — Нуъмон ибн Муқринни саркарда қилиб тайинлаб — (Кисро томон) юборди. Биз душман ерига етганимизда, Кисронинг вакили қирқ минг жангчи билан (қарши) чиқди ва бир таржимон (ўрнидан) туриб: «Сизлардан бири мен билан гаплашсин!» — деди. Муғира: «Хоҳлаган (нарса)нгни сўра», — деди. Бошқаси (таржимон): «Сизлар кимсиз?» — деди. Муғира: «Биз — араблардан бир қавммиз; биз оғир, бахциз, фалокатли ҳаёт кечирардик: биз очликдан терилар ва хурмо данакларини сўрар эдик; биз туя жуни ва эчки юнгидан (тўқилган) кийимлар кияр, дарахт ва тошларга сиғинар эдик. Биз шу ҳолатда эканимизда, осмонлар ва ерларнинг Робби — Унинг зикри Улуғ ва Буюклиги Олижаноб — бизнинг орамиздан, отаси ва онаси бизга маълум бўлган бир Пайғамбарни бизга юборди. Бизнинг Пайғамбаримиз — Роббимизнинг Расули — бизга: ‹Сизлар — то улар ёлғиз Аллоҳга ибодат қилгунча ёки жизя (тўлов) бергунча — улар билан жанг қилинглар›, — деб буюрди; ва бизнинг Пайғамбаримиз бизга хабар бердики, Роббимиз айтади: ‹Биздан ким ўлдирилса (яъни шаҳид бўлса), у — ҳеч қачон кўрмаган ҳашаматли ҳаётни кечириш учун — жаннатга боради; биздан ким тирик қолса, сизларнинг хўжайинингиз бўлади›», — деди. (Сўнг Муғира Нуъмонни — ҳужумни кечиктиргани учун — койиди ва) Нуъмон Муғирага: «Агар сен — Аллоҳнинг Расули ﷺ билан бирга — шунга ўхшаш бир жангда қатнашганингда, у зот сени — кутганинг учун — койимас ва шарманда (ҳам) қилмас эди. Лекин мен Аллоҳнинг Расули ﷺ билан кўп жангларда ҳамроҳ бўлганман ва у зотнинг одати шундай эдики, агар у зот кундузи эртароқ жанг бошламаса, — то шамол эса бошлагунча ва намоз вақти бўлгунча (яъни пешиндан кейин) — кутарди», — деди.

حَدَّثَنَا سَهْلُ بْنُ بَكَّارٍ، حَدَّثَنَا وُهَيْبٌ، عَنْ عَمْرِو بْنِ يَحْيَى، عَنْ عَبَّاسٍ السَّاعِدِيِّ، عَنْ أَبِي حُمَيْدٍ السَّاعِدِيِّ، قَالَ غَزَوْنَا مَعَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم تَبُوكَ، وَأَهْدَى مَلِكُ أَيْلَةَ لِلنَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم بَغْلَةً بَيْضَاءَ، وَكَسَاهُ بُرْدًا، وَكَتَبَ لَهُ بِبَحْرِهِمْ‏.‏

Abu Humayd as-Soidiy (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Biz Tabuk gʻazotida Paygʻambar ﷺ ga hamroh boʻldik va Ayla podshohi Paygʻambar ﷺ ga sovgʻa sifatida oq xachir va bir chopon taqdim qildi. Paygʻambar ﷺ unga — oʻz mamlakati ustidan hokimiyatni saqlab qolishiga ruxsat beruvchi — bir tinchlik shartnomasi yozib berdi.Абу Ҳумайд ас-Соидий (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Биз Табук ғазотида Пайғамбар ﷺ га ҳамроҳ бўлдик ва Айла подшоҳи Пайғамбар ﷺ га совға сифатида оқ хачир ва бир чопон тақдим қилди. Пайғамбар ﷺ унга — ўз мамлакати устидан ҳокимиятни сақлаб қолишига рухсат берувчи — бир тинчлик шартномаси ёзиб берди.

حَدَّثَنَا آدَمُ بْنُ أَبِي إِيَاسٍ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، حَدَّثَنَا أَبُو جَمْرَةَ، قَالَ سَمِعْتُ جُوَيْرِيَةَ بْنَ قُدَامَةَ التَّمِيمِيَّ، قَالَ سَمِعْتُ عُمَرَ بْنَ الْخَطَّابِ ـ رضى الله عنه ـ قُلْنَا أَوْصِنَا يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ‏.‏ قَالَ أُوصِيكُمْ بِذِمَّةِ اللَّهِ، فَإِنَّهُ ذِمَّةُ نَبِيِّكُمْ، وَرِزْقُ عِيَالِكُمْ‏.‏

Juvayriya ibn Qudoma at-Tamimiy (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadi: Biz Umar ibn Xattobga: «Ey moʻminlar amiri! Bizga vasiyat (nasihat) qiling», — dedik. U: «Men sizlarga — (zimmiylar bilan tuzilgan) Allohning ahdini bajarishni — vasiyat qilaman; chunki u — sizning Paygʻambaringizning ahdi va sizning qaramogʻingizdagilarning kun koʻrish manbaidir (yaʼni zimmiylardan olinadigan soliqlar)», — dedi.Жувайрия ибн Қудома ат-Тамимий (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинади: Биз Умар ибн Хаттобга: «Эй мўминлар амири! Бизга васият (насиҳат) қилинг», — дедик. У: «Мен сизларга — (зиммийлар билан тузилган) Аллоҳнинг аҳдини бажаришни — васият қиламан; чунки у — сизнинг Пайғамбарингизнинг аҳди ва сизнинг қарамоғингиздагиларнинг кун кўриш манбаидир (яъни зиммийлардан олинадиган солиқлар)», — деди.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ يُونُسَ، حَدَّثَنَا زُهَيْرٌ، عَنْ يَحْيَى بْنِ سَعِيدٍ، قَالَ سَمِعْتُ أَنَسًا ـ رضى الله عنه ـ قَالَ دَعَا النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم الأَنْصَارَ لِيَكْتُبَ لَهُمْ بِالْبَحْرَيْنِ فَقَالُوا لاَ وَاللَّهِ حَتَّى تَكْتُبَ لإِخْوَانِنَا مِنْ قُرَيْشٍ بِمِثْلِهَا‏.‏ فَقَالَ ذَاكَ لَهُمْ مَا شَاءَ اللَّهُ عَلَى ذَلِكَ يَقُولُونَ لَهُ قَالَ ‏"‏ فَإِنَّكُمْ سَتَرَوْنَ بَعْدِي أُثْرَةً، فَاصْبِرُوا حَتَّى تَلْقَوْنِي ‏عَلَى الْحَوْضِ"‏‏.‏

Yahyo ibn Said (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadi: Bir marta Paygʻambar ﷺ ansorlarni — ularga Bahrayn yeridan bir qism berish uchun — chaqirdi. Shunda ular: «Yoʻq! Allohga qasamki, siz — qurayshlik birodarlarimizga (ham) shunga oʻxshash narsa bermaguningizcha — biz uni qabul qilmaymiz», — dedi. U zot: «Alloh xohlasa, u (narsa) ularniki boʻladi», — dedi. Lekin ansorlar oʻz iltimosida (qatʼiy) turaverganda, u zot: «Sizlar mendan keyin — bu borada boshqalar sizlardan afzal koʻrilishini — koʻrasizlar. (Bunday holatda) — to Havz (Kavsar) yonida men bilan uchraguncha — sabr qilinglar», — dedi.Яҳё ибн Саид (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинади: Бир марта Пайғамбар ﷺ ансорларни — уларга Баҳрайн еридан бир қисм бериш учун — чақирди. Шунда улар: «Йўқ! Аллоҳга қасамки, сиз — қурайшлик биродарларимизга (ҳам) шунга ўхшаш нарса бермагунингизча — биз уни қабул қилмаймиз», — деди. У зот: «Аллоҳ хоҳласа, у (нарса) уларники бўлади», — деди. Лекин ансорлар ўз илтимосида (қатъий) тураверганда, у зот: «Сизлар мендан кейин — бу борада бошқалар сизлардан афзал кўрилишини — кўрасизлар. (Бундай ҳолатда) — то Ҳавз (Кавсар) ёнида мен билан учрагунча — сабр қилинглар», — деди.

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، قَالَ أَخْبَرَنِي رَوْحُ بْنُ الْقَاسِمِ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْمُنْكَدِرِ، عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ ـ رضى الله عنهما ـ قَالَ كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ لِي ‏"‏ لَوْ قَدْ جَاءَنَا مَالُ الْبَحْرَيْنِ قَدْ أَعْطَيْتُكَ هَكَذَا وَهَكَذَا وَهَكَذَا ‏"‏‏.‏ فَلَمَّا قُبِضَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَجَاءَ مَالُ الْبَحْرَيْنِ قَالَ أَبُو بَكْرٍ مَنْ كَانَتْ لَهُ عِنْدَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عِدَةٌ فَلْيَأْتِنِي‏.‏ فَأَتَيْتُهُ فَقُلْتُ إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَدْ كَانَ قَالَ لِي ‏"‏ لَوْ قَدْ جَاءَنَا مَالُ الْبَحْرَيْنِ لأَعْطَيْتُكَ هَكَذَا وَهَكَذَا وَهَكَذَا ‏"‏‏.‏ فَقَالَ لِي احْثُهْ‏.‏ فَحَثَوْتُ حَثْيَةً فَقَالَ لِي عُدَّهَا‏.‏ فَعَدَدْتُهَا فَإِذَا هِيَ خَمْسُمِائَةٍ، فَأَعْطَانِي أَلْفًا وَخَمْسَمِائَةٍ‏.‏ وَقَالَ إِبْرَاهِيمُ بْنُ طَهْمَانَ عَنْ عَبْدِ الْعَزِيزِ بْنِ صُهَيْبٍ، عَنْ أَنَسٍ، أُتِيَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم بِمَالٍ مِنَ الْبَحْرَيْنِ فَقَالَ ‏"‏ انْثُرُوهُ فِي الْمَسْجِدِ ‏"‏ فَكَانَ أَكْثَرَ مَالٍ أُتِيَ بِهِ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم إِذْ جَاءَهُ الْعَبَّاسُ فَقَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ، أَعْطِنِي إِنِّي فَادَيْتُ نَفْسِي وَفَادَيْتُ عَقِيلاً‏.‏ قَالَ ‏"‏ خُذْ ‏"‏‏.‏ فَحَثَا فِي ثَوْبِهِ، ثُمَّ ذَهَبَ يُقِلُّهُ، فَلَمْ يَسْتَطِعْ‏.‏ فَقَالَ أْمُرْ بَعْضَهُمْ يَرْفَعْهُ إِلَىَّ‏.‏ قَالَ ‏"‏ لاَ ‏"‏‏.‏ قَالَ فَارْفَعْهُ أَنْتَ عَلَىَّ‏.‏ قَالَ ‏"‏ لاَ ‏"‏‏.‏ فَنَثَرَ مِنْهُ، ثُمَّ ذَهَبَ يُقِلُّهُ فَلَمْ يَرْفَعْهُ‏.‏ فَقَالَ أْمُرْ بَعْضَهُمْ يَرْفَعْهُ عَلَىَّ‏.‏ قَالَ ‏"‏ لاَ ‏"‏‏.‏ قَالَ فَارْفَعْهُ أَنْتَ عَلَىَّ‏.‏ قَالَ ‏"‏ لاَ ‏"‏‏.‏ فَنَثَرَ ثُمَّ احْتَمَلَهُ عَلَى كَاهِلِهِ ثُمَّ انْطَلَقَ، فَمَا زَالَ يُتْبِعُهُ بَصَرَهُ حَتَّى خَفِيَ عَلَيْنَا عَجَبًا مِنْ حِرْصِهِ، فَمَا قَامَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَثَمَّ مِنْهَا دِرْهَمٌ‏.‏

Jobir ibn Abdulloh (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Allohning Rasuli ﷺ bir marta menga: «Agar Bahrayn daromadi kelganida, men senga shuncha-shuncha bergan boʻlardim», — dedi. Allohning Rasuli ﷺ vafot etganda, Bahrayn daromadi keldi va Abu Bakr: «Allohning Rasuli ﷺ kimga biror narsa vaʼda qilgan boʻlsa, mening oldimga kelsin», — deb eʼlon qildi. Bas, men Abu Bakrning oldiga borib: «Allohning Rasuli ﷺ menga: ‹Agar Bahrayn daromadi kelsa, men senga shuncha-shuncha berardim›, — degan edi», — dedim. Shunda Abu Bakr menga: «Ikki qoʻllab (pul) hovuchla», — dedi. Men ikki qoʻllab pul hovuchladim va Abu Bakr menga uni sanashni buyurdi. Men uni sanadim — u besh yuz (oltin) edi. U menga bergan umumiy miqdor — bir ming besh yuz (oltin) edi. Anasdan (rivoyat qilinadi): Paygʻambar ﷺ ga Bahrayndan pul keltirildi. U zot: «Uni masjidga yoyinglar», — dedi. Bu — Allohning Rasuli ﷺ ga hech qachon keltirilgan eng katta miqdor edi. Shu orada Abbos uning oldiga kelib: «Yo Rasululloh! Menga bering — chunki men oʻzimning va Aqilning fidyasini toʻladim», — dedi. Paygʻambar ﷺ (unga): «Ol», — dedi. U ikki qoʻllab pul hovuchlab, uni kiyimiga soldi va uni koʻtarmoqchi boʻldi, lekin koʻtara olmadi va Paygʻambar ﷺ ga: «Uni koʻtarishga menga yordam berishni birovga buyurasizmi?» — deb iltijo qildi. Paygʻambar ﷺ: «Yoʻq», — dedi. Soʻng Abbos: «Unday boʻlsa, oʻzingiz uni koʻtarishga menga yordam berasizmi?» — dedi. Paygʻambar ﷺ: «Yoʻq», — dedi. Shunda Abbos puldan biroz tashlab (yubordi), lekin shunda ham uni koʻtara olmadi va yana Paygʻambar ﷺ ga: «Uni koʻtarishga menga yordam berishni birovga buyurasizmi?» — dedi. Paygʻambar ﷺ: «Yoʻq», — dedi. Soʻng Abbos: «Unday boʻlsa, oʻzingiz uni koʻtarishga menga yordam berasizmi?» — dedi. Paygʻambar ﷺ: «Yoʻq», — dedi. Bas, Abbos yana biroz pul tashlab, uni yelkasiga koʻtarib, ketdi. Paygʻambar ﷺ — uning ochkoʻzligidan hayratlanib — to u koʻzimizdan gʻoyib boʻlguncha — unga qarab turdi. Allohning Rasuli ﷺ — oʻsha puldan bironta (ham) dirham qolmaguncha — u yerdan turmadi.Жобир ибн Абдуллоҳ (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Аллоҳнинг Расули ﷺ бир марта менга: «Агар Баҳрайн даромади келганида, мен сенга шунча-шунча берган бўлардим», — деди. Аллоҳнинг Расули ﷺ вафот этганда, Баҳрайн даромади келди ва Абу Бакр: «Аллоҳнинг Расули ﷺ кимга бирор нарса ваъда қилган бўлса, менинг олдимга келсин», — деб эълон қилди. Бас, мен Абу Бакрнинг олдига бориб: «Аллоҳнинг Расули ﷺ менга: ‹Агар Баҳрайн даромади келса, мен сенга шунча-шунча берардим›, — деган эди», — дедим. Шунда Абу Бакр менга: «Икки қўллаб (пул) ҳовучла», — деди. Мен икки қўллаб пул ҳовучладим ва Абу Бакр менга уни санашни буюрди. Мен уни санадим — у беш юз (олтин) эди. У менга берган умумий миқдор — бир минг беш юз (олтин) эди. Анасдан (ривоят қилинади): Пайғамбар ﷺ га Баҳрайндан пул келтирилди. У зот: «Уни масжидга ёйинглар», — деди. Бу — Аллоҳнинг Расули ﷺ га ҳеч қачон келтирилган энг катта миқдор эди. Шу орада Аббос унинг олдига келиб: «Ё Расулуллоҳ! Менга беринг — чунки мен ўзимнинг ва Ақилнинг фидясини тўладим», — деди. Пайғамбар ﷺ (унга): «Ол», — деди. У икки қўллаб пул ҳовучлаб, уни кийимига солди ва уни кўтармоқчи бўлди, лекин кўтара олмади ва Пайғамбар ﷺ га: «Уни кўтаришга менга ёрдам беришни бировга буюрасизми?» — деб илтижо қилди. Пайғамбар ﷺ: «Йўқ», — деди. Сўнг Аббос: «Ундай бўлса, ўзингиз уни кўтаришга менга ёрдам берасизми?» — деди. Пайғамбар ﷺ: «Йўқ», — деди. Шунда Аббос пулдан бироз ташлаб (юборди), лекин шунда ҳам уни кўтара олмади ва яна Пайғамбар ﷺ га: «Уни кўтаришга менга ёрдам беришни бировга буюрасизми?» — деди. Пайғамбар ﷺ: «Йўқ», — деди. Сўнг Аббос: «Ундай бўлса, ўзингиз уни кўтаришга менга ёрдам берасизми?» — деди. Пайғамбар ﷺ: «Йўқ», — деди. Бас, Аббос яна бироз пул ташлаб, уни елкасига кўтариб, кетди. Пайғамбар ﷺ — унинг очкўзлигидан ҳайратланиб — то у кўзимиздан ғойиб бўлгунча — унга қараб турди. Аллоҳнинг Расули ﷺ — ўша пулдан биронта (ҳам) дирҳам қолмагунча — у ердан турмади.

حَدَّثَنَا قَيْسُ بْنُ حَفْصٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْوَاحِدِ، حَدَّثَنَا الْحَسَنُ بْنُ عَمْرٍو، حَدَّثَنَا مُجَاهِدٌ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو ـ رضى الله عنهما ـ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ مَنْ قَتَلَ مُعَاهَدًا لَمْ يَرَحْ رَائِحَةَ الْجَنَّةِ، وَإِنَّ رِيحَهَا تُوجَدُ مِنْ مَسِيرَةِ أَرْبَعِينَ عَامًا ‏"‏‏.‏

Abdulloh ibn Amr (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Paygʻambar ﷺ: «Kim — musulmonlar bilan shartnomasi boʻlgan (himoyadagi) bir kishini oʻldirsa, u jannat hidini (ham) hidlamaydi — holbuki uning hidi qirq yillik masofadan sezilib turadi», — dedi.Абдуллоҳ ибн Амр (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Пайғамбар ﷺ: «Ким — мусулмонлар билан шартномаси бўлган (ҳимоядаги) бир кишини ўлдирса, у жаннат ҳидини (ҳам) ҳидламайди — ҳолбуки унинг ҳиди қирқ йиллик масофадан сезилиб туради», — деди.

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ يُوسُفَ، حَدَّثَنَا اللَّيْثُ، قَالَ حَدَّثَنِي سَعِيدٌ الْمَقْبُرِيُّ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ـ رضى الله عنه ـ قَالَ بَيْنَمَا نَحْنُ فِي الْمَسْجِدِ خَرَجَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ ‏"‏ انْطَلِقُوا إِلَى يَهُودَ ‏"‏‏.‏ فَخَرَجْنَا حَتَّى جِئْنَا بَيْتَ الْمِدْرَاسِ فَقَالَ ‏"‏ أَسْلِمُوا تَسْلَمُوا، وَاعْلَمُوا أَنَّ الأَرْضَ لِلَّهِ وَرَسُولِهِ، وَإِنِّي أُرِيدُ أَنْ أُجْلِيَكُمْ مِنْ هَذِهِ الأَرْضِ، فَمَنْ يَجِدْ مِنْكُمْ بِمَالِهِ شَيْئًا فَلْيَبِعْهُ، وَإِلاَّ فَاعْلَمُوا أَنَّ الأَرْضَ لِلَّهِ وَرَسُولِهِ ‏"‏‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Biz masjidda ekanimizda, Paygʻambar ﷺ (tashqariga) chiqib: «Yuringlar, yahudiylarning oldiga (boraylik)», — dedi. Biz yoʻlga chiqib, to Baytul midros (yahudiylar dars oʻrgangan joy)ga yetib bordik. U zot ularga: «Agar Islomni qabul qilsangiz, omon boʻlasiz. Bilinglarki, yer — Allohga va Uning Rasuliga (tegishli)dir; va men sizlarni bu yerdan chiqarib yubormoqchiman. Bas, agar sizlardan birortangizning biror mulki boʻlsa, unga uni sotishga ruxsat (beriladi); aks holda, bilinglarki, yer — Allohga va Uning Rasuliga (tegishli)dir», — dedi.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Биз масжидда эканимизда, Пайғамбар ﷺ (ташқарига) чиқиб: «Юринглар, яҳудийларнинг олдига (борайлик)», — деди. Биз йўлга чиқиб, то Байтул мидрос (яҳудийлар дарс ўрганган жой)га етиб бордик. У зот уларга: «Агар Исломни қабул қилсангиз, омон бўласиз. Билингларки, ер — Аллоҳга ва Унинг Расулига (тегишли)дир; ва мен сизларни бу ердан чиқариб юбормоқчиман. Бас, агар сизлардан бирортангизнинг бирор мулки бўлса, унга уни сотишга рухсат (берилади); акс ҳолда, билингларки, ер — Аллоҳга ва Унинг Расулига (тегишли)дир», — деди.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدٌ، حَدَّثَنَا ابْنُ عُيَيْنَةَ، عَنْ سُلَيْمَانَ الأَحْوَلِ، سَمِعَ سَعِيدَ بْنَ جُبَيْرٍ، سَمِعَ ابْنَ عَبَّاسٍ ـ رضى الله عنهما ـ يَقُولُ يَوْمُ الْخَمِيسِ، وَمَا يَوْمُ الْخَمِيسِ ثُمَّ بَكَى حَتَّى بَلَّ دَمْعُهُ الْحَصَى‏.‏ قُلْتُ يَا أَبَا عَبَّاسٍ، مَا يَوْمُ الْخَمِيسِ قَالَ اشْتَدَّ بِرَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَجَعُهُ فَقَالَ ‏"‏ ائْتُونِي بِكَتِفٍ أَكْتُبْ لَكُمْ كِتَابًا لاَ تَضِلُّوا بَعْدَهُ أَبَدًا ‏"‏‏.‏ فَتَنَازَعُوا وَلاَ يَنْبَغِي عِنْدَ نَبِيٍّ تَنَازُعٌ فَقَالُوا مَا لَهُ أَهَجَرَ اسْتَفْهِمُوهُ‏.‏ فَقَالَ ‏"‏ ذَرُونِي، فَالَّذِي أَنَا فِيهِ خَيْرٌ مِمَّا تَدْعُونِي إِلَيْهِ ـ فَأَمَرَهُمْ بِثَلاَثٍ قَالَ ـ أَخْرِجُوا الْمُشْرِكِينَ مِنْ جَزِيرَةِ الْعَرَبِ، وَأَجِيزُوا الْوَفْدَ بِنَحْوِ مَا كُنْتُ أُجِيزُهُمْ ‏"‏‏.‏ وَالثَّالِثَةُ خَيْرٌ، إِمَّا أَنْ سَكَتَ عَنْهَا، وَإِمَّا أَنْ قَالَهَا فَنَسِيتُهَا‏.‏ قَالَ سُفْيَانُ هَذَا مِنْ قَوْلِ سُلَيْمَانَ‏.‏

Said ibn Jubayr (Ibn Abbosdan) rivoyat qiladi: U Ibn Abbosning shunday deganini eshitdi: «Payshanba! Payshanba nima ekanini bilasanmi?» Shundan keyin Ibn Abbos — yerdagi toshlar koʻz yoshlari bilan hoʻllanguncha — yigʻladi. Shunda men Ibn Abbosdan: «Payshanba (kuni) nima (boʻlgan)?» — deb soʻradim. U: «Allohning Rasuli ﷺ ning ahvoli (yaʼni sogʻligʻi) yomonlashganda, u zot: ‹Menga bir kurak suyagini keltiringlar — sizlarga shunday (narsa) yozib berayki, undan keyin hech qachon adashmaysizlar›, — dedi. Odamlar — paygʻambar oldida ixtilof qilish nomaqbul boʻlsa-da — fikrlarida ixtilof qildi. Ular: ‹Unga nima boʻldi? U alahsiramoqda deb oʻylaysanmi? Undan (tushunish uchun) soʻranglar›, — dedi. Paygʻambar ﷺ: ‹Meni (oʻz holimga) qoldiringlar — men hozir, sizlar mendan soʻrayotgan (narsa)dan koʻra yaxshiroq holatdaman›, — dedi. Soʻng Paygʻambar ﷺ ularga uch (narsani) buyurdi: ‹Mushriklarni Arab yarimorolidan chiqarib yuboringlar; va men qilganimdek, barcha chet vakillarga — ularga sovgʻalar berib — hurmat koʻrsatinglar›», — dedi (Rivoyatchi qoʻshdi: «Uchinchi (buyruq) — foydali bir narsa edi; uni yo Ibn Abbos aytmadi, yo aytdi-yu, men unutdim»).Саид ибн Жубайр (Ибн Аббосдан) ривоят қилади: У Ибн Аббоснинг шундай деганини эшитди: «Пайшанба! Пайшанба нима эканини биласанми?» Шундан кейин Ибн Аббос — ердаги тошлар кўз ёшлари билан ҳўллангунча — йиғлади. Шунда мен Ибн Аббосдан: «Пайшанба (куни) нима (бўлган)?» — деб сўрадим. У: «Аллоҳнинг Расули ﷺ нинг аҳволи (яъни соғлиғи) ёмонлашганда, у зот: ‹Менга бир курак суягини келтиринглар — сизларга шундай (нарса) ёзиб берайки, ундан кейин ҳеч қачон адашмайсизлар›, — деди. Одамлар — пайғамбар олдида ихтилоф қилиш номақбул бўлса-да — фикрларида ихтилоф қилди. Улар: ‹Унга нима бўлди? У алаҳсирамоқда деб ўйлайсанми? Ундан (тушуниш учун) сўранглар›, — деди. Пайғамбар ﷺ: ‹Мени (ўз ҳолимга) қолдиринглар — мен ҳозир, сизлар мендан сўраётган (нарса)дан кўра яхшироқ ҳолатдаман›, — деди. Сўнг Пайғамбар ﷺ уларга уч (нарсани) буюрди: ‹Мушрикларни Араб яриморолидан чиқариб юборинглар; ва мен қилганимдек, барча чет вакилларга — уларга совғалар бериб — ҳурмат кўрсатинглар›», — деди (Ривоятчи қўшди: «Учинчи (буйруқ) — фойдали бир нарса эди; уни ё Ибн Аббос айтмади, ё айтди-ю, мен унутдим»).

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ يُوسُفَ، حَدَّثَنَا اللَّيْثُ، قَالَ حَدَّثَنِي سَعِيدٌ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ـ رضى الله عنه ـ قَالَ لَمَّا فُتِحَتْ خَيْبَرُ أُهْدِيَتْ لِلنَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم شَاةٌ فِيهَا سُمٌّ فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ اجْمَعُوا إِلَىَّ مَنْ كَانَ هَا هُنَا مِنْ يَهُودَ ‏"‏‏.‏ فَجُمِعُوا لَهُ فَقَالَ ‏"‏ إِنِّي سَائِلُكُمْ عَنْ شَىْءٍ فَهَلْ أَنْتُمْ صَادِقِيَّ عَنْهُ ‏"‏‏.‏ فَقَالُوا نَعَمْ‏.‏ قَالَ لَهُمُ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ مَنْ أَبُوكُمْ ‏"‏‏.‏ قَالُوا فُلاَنٌ‏.‏ فَقَالَ ‏"‏ كَذَبْتُمْ، بَلْ أَبُوكُمْ فُلاَنٌ ‏"‏‏.‏ قَالُوا صَدَقْتَ‏.‏ قَالَ ‏"‏ فَهَلْ أَنْتُمْ صَادِقِيَّ عَنْ شَىْءٍ إِنْ سَأَلْتُ عَنْهُ ‏"‏ فَقَالُوا نَعَمْ يَا أَبَا الْقَاسِمِ، وَإِنْ كَذَبْنَا عَرَفْتَ كَذِبَنَا كَمَا عَرَفْتَهُ فِي أَبِينَا‏.‏ فَقَالَ لَهُمْ ‏"‏ مَنْ أَهْلُ النَّارِ ‏"‏‏.‏ قَالُوا نَكُونُ فِيهَا يَسِيرًا ثُمَّ تَخْلُفُونَا فِيهَا‏.‏ فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ اخْسَئُوا فِيهَا، وَاللَّهِ لاَ نَخْلُفُكُمْ فِيهَا أَبَدًا ـ ثُمَّ قَالَ ـ هَلْ أَنْتُمْ صَادِقِيَّ عَنْ شَىْءٍ إِنْ سَأَلْتُكُمْ عَنْهُ ‏"‏‏.‏ فَقَالُوا نَعَمْ يَا أَبَا الْقَاسِمِ‏.‏ قَالَ ‏"‏ هَلْ جَعَلْتُمْ فِي هَذِهِ الشَّاةِ سُمًّا ‏"‏‏.‏ قَالُوا نَعَمْ‏.‏ قَالَ ‏"‏ مَا حَمَلَكُمْ عَلَى ذَلِكَ ‏"‏‏.‏ قَالُوا أَرَدْنَا إِنْ كُنْتَ كَاذِبًا نَسْتَرِيحُ، وَإِنْ كُنْتَ نَبِيًّا لَمْ يَضُرَّكَ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Xaybar fath qilinganda, Paygʻambar ﷺ ga (yahudiylar tomonidan) sovgʻa sifatida — qovurilgan, zaharlangan bir qoʻy taqdim qilindi. Paygʻambar ﷺ: «Bu yerda boʻlgan barcha yahudiylar mening oldimga yigʻilsin», — deb buyurdi. Yahudiylar yigʻildi va Paygʻambar ﷺ (ularga): «Men sizlarga bir savol beraman. Rost gapirasizmi?» — dedi. Ular: «Ha», — dedi. Paygʻambar ﷺ: «Otangiz kim?» — dedi. Ular: «Falonchi», — dedi. U zot: «Yolgʻon aytdingiz; otangiz falonchi», — dedi. Ular: «Toʻgʻri aytdingiz», — dedi. U zot: «Endi men sizlardan bir narsani soʻrasam, menga rost aytasizmi?» — dedi. Ular: «Ha, ey Abulqosim; agar biz yolgʻon aytsak, — otamiz haqida qilganingizdek — sen bizning yolgʻonimizni bilib olasan», — dedi. Shunda u: «Doʻzax ahli kimlar?» — dedi. Ular: «Biz doʻzaxda qisqa muddat qolamiz, undan keyin sizlar bizning oʻrnimizni egallaysiz», — dedi. Paygʻambar ﷺ: «Sizlar unda xor va sharmanda boʻlinglar! Allohga qasamki, biz unda hech qachon sizlarning oʻrningizni egallamaymiz», — dedi. Soʻng u: «Endi men sizlardan bir savol soʻrasam, menga rost aytasizmi?» — dedi. Ular: «Ha, ey Abulqosim», — dedi. U: «Bu qoʻyni zaharladingizmi?» — dedi. Ular: «Ha», — dedi. U: «Sizlarni nima shunday qilishga undadi?» — dedi. Ular: «Biz — sen yolgʻonchimisan (bilmoqchi boʻldik): unday boʻlsa, biz sendan qutulardik; agar sen paygʻambar boʻlsang, zahar senga zarar qilmaydi (deb bildik)», — dedi.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Хайбар фатҳ қилинганда, Пайғамбар ﷺ га (яҳудийлар томонидан) совға сифатида — қовурилган, заҳарланган бир қўй тақдим қилинди. Пайғамбар ﷺ: «Бу ерда бўлган барча яҳудийлар менинг олдимга йиғилсин», — деб буюрди. Яҳудийлар йиғилди ва Пайғамбар ﷺ (уларга): «Мен сизларга бир савол бераман. Рост гапирасизми?» — деди. Улар: «Ҳа», — деди. Пайғамбар ﷺ: «Отангиз ким?» — деди. Улар: «Фалончи», — деди. У зот: «Ёлғон айтдингиз; отангиз фалончи», — деди. Улар: «Тўғри айтдингиз», — деди. У зот: «Энди мен сизлардан бир нарсани сўрасам, менга рост айтасизми?» — деди. Улар: «Ҳа, эй Абулқосим; агар биз ёлғон айцак, — отамиз ҳақида қилганингиздек — сен бизнинг ёлғонимизни билиб оласан», — деди. Шунда у: «Дўзах аҳли кимлар?» — деди. Улар: «Биз дўзахда қисқа муддат қоламиз, ундан кейин сизлар бизнинг ўрнимизни эгаллайсиз», — деди. Пайғамбар ﷺ: «Сизлар унда хор ва шарманда бўлинглар! Аллоҳга қасамки, биз унда ҳеч қачон сизларнинг ўрнингизни эгалламаймиз», — деди. Сўнг у: «Энди мен сизлардан бир савол сўрасам, менга рост айтасизми?» — деди. Улар: «Ҳа, эй Абулқосим», — деди. У: «Бу қўйни заҳарладингизми?» — деди. Улар: «Ҳа», — деди. У: «Сизларни нима шундай қилишга ундади?» — деди. Улар: «Биз — сен ёлғончимисан (билмоқчи бўлдик): ундай бўлса, биз сендан қутулардик; агар сен пайғамбар бўлсанг, заҳар сенга зарар қилмайди (деб билдик)», — деди.

حَدَّثَنَا أَبُو النُّعْمَانِ، حَدَّثَنَا ثَابِتُ بْنُ يَزِيدَ، حَدَّثَنَا عَاصِمٌ، قَالَ سَأَلْتُ أَنَسًا ـ رضى الله عنه ـ عَنِ الْقُنُوتِ‏.‏ قَالَ قَبْلَ الرُّكُوعِ‏.‏ فَقُلْتُ إِنَّ فُلاَنًا يَزْعُمُ أَنَّكَ قُلْتَ بَعْدَ الرُّكُوعِ، فَقَالَ كَذَبَ‏.‏ ثُمَّ حَدَّثَنَا عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم أَنَّهُ قَنَتَ شَهْرًا بَعْدَ الرُّكُوعِ يَدْعُو عَلَى أَحْيَاءٍ مِنْ بَنِي سُلَيْمٍ ـ قَالَ ـ بَعَثَ أَرْبَعِينَ أَوْ سَبْعِينَ ـ يَشُكُّ فِيهِ ـ مِنَ الْقُرَّاءِ إِلَى أُنَاسٍ مِنَ الْمُشْرِكِينَ، فَعَرَضَ لَهُمْ هَؤُلاَءِ فَقَتَلُوهُمْ، وَكَانَ بَيْنَهُمْ وَبَيْنَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم عَهْدٌ، فَمَا رَأَيْتُهُ وَجَدَ عَلَى أَحَدٍ مَا وَجَدَ عَلَيْهِمْ‏.‏

Osim (Anasdan) rivoyat qiladi: Men Anasdan qunut (yaʼni namozdagi duo) haqida soʻradim. Anas: «U rukuʼdan oldin oʻqilishi (kerak)», — dedi. Men: «Falonchi — sen uni rukuʼdan keyin oʻqilishi kerak deysan, deb daʼvo qilyapti», — dedim. U: «U xato qilyapti», — deb javob berdi. Soʻng Anas bizga rivoyat qildiki, Paygʻambar ﷺ Bani Sulaym qabilasiga qarshi — rukuʼdan keyin — bir oy davomida qargʻab duo qildi. Anas yana: «Paygʻambar ﷺ baʼzi mushriklarga 40 yoki 70 qori (yaʼni Qurʼon ilmida pishiq kishilar)ni yuborgan edi; lekin ular (mushriklar) ular bilan jang qilib, ularni shahid qildi — holbuki ular bilan Paygʻambar ﷺ oʻrtasida tinchlik (sulh) ahdi bor edi. Men Paygʻambar ﷺ ni — ular (qorilar) haqida boʻlganidek — hech kim haqida bunchalik gʻamgin va xavotirda (boʻlganini) koʻrmaganman», — dedi.Осим (Анасдан) ривоят қилади: Мен Анасдан қунут (яъни намоздаги дуо) ҳақида сўрадим. Анас: «У рукуъдан олдин ўқилиши (керак)», — деди. Мен: «Фалончи — сен уни рукуъдан кейин ўқилиши керак дейсан, деб даъво қиляпти», — дедим. У: «У хато қиляпти», — деб жавоб берди. Сўнг Анас бизга ривоят қилдики, Пайғамбар ﷺ Бани Сулайм қабиласига қарши — рукуъдан кейин — бир ой давомида қарғаб дуо қилди. Анас яна: «Пайғамбар ﷺ баъзи мушрикларга 40 ёки 70 қори (яъни Қуръон илмида пишиқ кишилар)ни юборган эди; лекин улар (мушриклар) улар билан жанг қилиб, уларни шаҳид қилди — ҳолбуки улар билан Пайғамбар ﷺ ўртасида тинчлик (сулҳ) аҳди бор эди. Мен Пайғамбар ﷺ ни — улар (қорилар) ҳақида бўлганидек — ҳеч ким ҳақида бунчалик ғамгин ва хавотирда (бўлганини) кўрмаганман», — деди.

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ يُوسُفَ، أَخْبَرَنَا مَالِكٌ، عَنْ أَبِي النَّضْرِ، مَوْلَى عُمَرَ بْنِ عُبَيْدِ اللَّهِ أَنَّ أَبَا مُرَّةَ، مَوْلَى أُمِّ هَانِئٍ ابْنَةِ أَبِي طَالِبٍ أَخْبَرَهُ أَنَّهُ، سَمِعَ أُمَّ هَانِئٍ ابْنَةَ أَبِي طَالِبٍ، تَقُولُ ذَهَبْتُ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَامَ الْفَتْحِ فَوَجَدْتُهُ يَغْتَسِلُ، وَفَاطِمَةُ ابْنَتُهُ تَسْتُرُهُ، فَسَلَّمْتُ عَلَيْهِ فَقَالَ ‏"‏ مَنْ هَذِهِ ‏"‏‏.‏ فَقُلْتُ أَنَا أُمُّ هَانِئٍ بِنْتُ أَبِي طَالِبٍ‏.‏ فَقَالَ ‏"‏ مَرْحَبًا بِأُمِّ هَانِئٍ ‏"‏‏.‏ فَلَمَّا فَرَغَ مِنْ غُسْلِهِ قَامَ، فَصَلَّى ثَمَانَ رَكَعَاتٍ مُلْتَحِفًا فِي ثَوْبٍ وَاحِدٍ، فَقُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ، زَعَمَ ابْنُ أُمِّي عَلِيٌّ أَنَّهُ قَاتِلٌ رَجُلاً قَدْ أَجَرْتُهُ فُلاَنُ بْنُ هُبَيْرَةَ‏.‏ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ قَدْ أَجَرْنَا مَنْ أَجَرْتِ يَا أُمَّ هَانِئٍ ‏"‏‏.‏ قَالَتْ أُمُّ هَانِئٍ وَذَلِكَ ضُحًى‏.‏

Ummu Honiʼ (Abu Tolibning qizi) (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: Men Makka fathi kuni Allohning Rasuli ﷺ ning oldiga bordim va u zotni — gʻusl qilayotgan, qizi Fotima esa unga toʻsiq (parda) boʻlib turgan holda — topdim. Men unga salom berdim va u: «Bu kim?» — deb soʻradi. Men: «Men — Ummu Honiʼ bint Abu Tolib», — dedim. U: «Marhabo, ey Ummu Honiʼ», — dedi. U zot gʻuslni tugatgach, (oʻrnidan) turib, bir kiyim ichida sakkiz rakaat (namoz) oʻqidi. Men: «Yo Rasululloh! Akam Ali — men panoh bergan bir kishini oʻldiraman, deb aytdi. U kishi — falon ibn Hubayra», — dedim. Allohning Rasuli ﷺ: «Ey Ummu Honiʼ! Sen kimga panoh bergan boʻlsang, biz (ham) unga panoh beramiz», — dedi (Ummu Honiʼ: «U (tashrif) zuho (yaʼni choshgoh) vaqtida boʻlgan edi», — dedi).Умму Ҳониъ (Абу Толибнинг қизи) (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: Мен Макка фатҳи куни Аллоҳнинг Расули ﷺ нинг олдига бордим ва у зотни — ғусл қилаётган, қизи Фотима эса унга тўсиқ (парда) бўлиб турган ҳолда — топдим. Мен унга салом бердим ва у: «Бу ким?» — деб сўради. Мен: «Мен — Умму Ҳониъ бинт Абу Толиб», — дедим. У: «Марҳабо, эй Умму Ҳониъ», — деди. У зот ғуслни тугатгач, (ўрнидан) туриб, бир кийим ичида саккиз ракаат (намоз) ўқиди. Мен: «Ё Расулуллоҳ! Акам Али — мен паноҳ берган бир кишини ўлдираман, деб айтди. У киши — фалон ибн Ҳубайра», — дедим. Аллоҳнинг Расули ﷺ: «Эй Умму Ҳониъ! Сен кимга паноҳ берган бўлсанг, биз (ҳам) унга паноҳ берамиз», — деди (Умму Ҳониъ: «У (ташриф) зуҳо (яъни чошгоҳ) вақтида бўлган эди», — деди).

حَدَّثَنَا مُحَمَّدٌ، أَخْبَرَنَا وَكِيعٌ، عَنِ الأَعْمَشِ، عَنْ إِبْرَاهِيمَ التَّيْمِيِّ، عَنْ أَبِيهِ، قَالَ خَطَبَنَا عَلِيٌّ فَقَالَ مَا عِنْدَنَا كِتَابٌ نَقْرَؤُهُ إِلاَّ كِتَابُ اللَّهِ، وَمَا فِي هَذِهِ الصَّحِيفَةِ فَقَالَ فِيهَا الْجِرَاحَاتُ وَأَسْنَانُ الإِبِلِ، وَالْمَدِينَةُ حَرَمٌ مَا بَيْنَ عَيْرٍ إِلَى كَذَا، فَمَنْ أَحْدَثَ فِيهَا حَدَثًا أَوْ آوَى فِيهَا مُحْدِثًا، فَعَلَيْهِ لَعْنَةُ اللَّهِ وَالْمَلاَئِكَةِ وَالنَّاسِ أَجْمَعِينَ، لاَ يُقْبَلُ مِنْهُ صَرْفٌ وَلاَ عَدْلٌ، وَمَنْ تَوَلَّى غَيْرَ مَوَالِيهِ فَعَلَيْهِ مِثْلُ ذَلِكَ، وَذِمَّةُ الْمُسْلِمِينَ وَاحِدَةٌ، فَمَنْ أَخْفَرَ مُسْلِمًا فَعَلَيْهِ مِثْلُ ذَلِكَ‏.‏

Ibrohim at-Tamimiyning otasi (Alidan) rivoyat qiladi: Ali xutba qilib: «Bizda — Allohning Kitobidan va mana shu qogʻozda yozilgan (narsa)dan boshqa — oʻqiydigan kitob yoʻq; (oʻsha qogʻoz) — jarohatlar (uchun qasos), (zakot yoki diya sifatida beriladigan) tuyalarning yoshlari haqidagi hukmlarni, va Madina — Ayr togʻidan to falon (togʻ)gacha haram (muqaddas) ekanini oʻz ichiga oladi. Bas, kim unda biror bidʼat (yangilik) chiqarsa yoki gunoh qilsa yoki (bidʼatchiga) panoh bersa, bunday bidʼatchiga — Allohning, farishtalarning va barcha odamlarning laʼnati boʻladi; uning na farz, na nafl ibodatlari qabul qilinadi. Va kim (ozod qilingan qul) — oʻzining haqiqiy xoʻjayinlaridan boshqasini xoʻjayin (deb) tutsa, oʻshanga (ham) shunday (laʼnat boʻladi). Va har qanday musulmon bergan panoh — boshqa barcha musulmonlar tomonidan taʼminlanishi (hurmat qilinishi) kerak; kim bu borada bir musulmonga xiyonat qilsa, oʻshanga (ham) shunday (laʼnat boʻladi)», — dedi.Иброҳим ат-Тамимийнинг отаси (Алидан) ривоят қилади: Али хутба қилиб: «Бизда — Аллоҳнинг Китобидан ва мана шу қоғозда ёзилган (нарса)дан бошқа — ўқийдиган китоб йўқ; (ўша қоғоз) — жароҳатлар (учун қасос), (закот ёки дия сифатида бериладиган) туяларнинг ёшлари ҳақидаги ҳукмларни, ва Мадина — Айр тоғидан то фалон (тоғ)гача ҳарам (муқаддас) эканини ўз ичига олади. Бас, ким унда бирор бидъат (янгилик) чиқарса ёки гуноҳ қилса ёки (бидъатчига) паноҳ берса, бундай бидъатчига — Аллоҳнинг, фаришталарнинг ва барча одамларнинг лаънати бўлади; унинг на фарз, на нафл ибодатлари қабул қилинади. Ва ким (озод қилинган қул) — ўзининг ҳақиқий хўжайинларидан бошқасини хўжайин (деб) туца, ўшанга (ҳам) шундай (лаънат бўлади). Ва ҳар қандай мусулмон берган паноҳ — бошқа барча мусулмонлар томонидан таъминланиши (ҳурмат қилиниши) керак; ким бу борада бир мусулмонга хиёнат қилса, ўшанга (ҳам) шундай (лаънат бўлади)», — деди.

حَدَّثَنَا مُسَدَّدٌ، حَدَّثَنَا بِشْرٌ ـ هُوَ ابْنُ الْمُفَضَّلِ ـ حَدَّثَنَا يَحْيَى، عَنْ بُشَيْرِ بْنِ يَسَارٍ، عَنْ سَهْلِ بْنِ أَبِي حَثْمَةَ، قَالَ انْطَلَقَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ سَهْلٍ وَمُحَيِّصَةُ بْنُ مَسْعُودِ بْنِ زَيْدٍ إِلَى خَيْبَرَ، وَهْىَ يَوْمَئِذٍ صُلْحٌ، فَتَفَرَّقَا، فَأَتَى مُحَيِّصَةُ إِلَى عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سَهْلٍ وَهْوَ يَتَشَحَّطُ فِي دَمٍ قَتِيلاً، فَدَفَنَهُ ثُمَّ قَدِمَ الْمَدِينَةَ، فَانْطَلَقَ عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ سَهْلٍ وَمُحَيِّصَةُ وَحُوَيِّصَةُ ابْنَا مَسْعُودٍ إِلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم، فَذَهَبَ عَبْدُ الرَّحْمَنِ يَتَكَلَّمُ فَقَالَ ‏"‏ كَبِّرْ كَبِّرْ ‏"‏‏.‏ وَهْوَ أَحْدَثُ الْقَوْمِ، فَسَكَتَ فَتَكَلَّمَا فَقَالَ ‏"‏ أَتَحْلِفُونَ وَتَسْتَحِقُّونَ قَاتِلَكُمْ أَوْ صَاحِبَكُمْ ‏"‏‏.‏ قَالُوا وَكَيْفَ نَحْلِفُ وَلَمْ نَشْهَدْ وَلَمْ نَرَ قَالَ ‏"‏ فَتُبْرِيكُمْ يَهُودُ بِخَمْسِينَ ‏"‏‏.‏ فَقَالُوا كَيْفَ نَأْخُذُ أَيْمَانَ قَوْمٍ كُفَّارٍ فَعَقَلَهُ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم مِنْ عِنْدِهِ‏.‏

Sahl ibn Abu Hasma (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Abdulloh ibn Sahl va Muhayyisa ibn Masʼud ibn Zayd Xaybarga yoʻl oldi — uning aholisi oʻsha paytda musulmonlar bilan tinchlik (sulh) shartnomasiga ega edi. Ular ajraldi va keyinroq Muhayyisa Abdulloh ibn Sahlning oldiga kelib, uni — oʻz qonida talvasaga tushgan, oʻldirilgan holda — topdi. U uni dafn qilib, Madinaga qaytdi. Masʼudning oʻgʻillari — Abdurrahmon ibn Sahl, Muhayyisa va Huvayyisa — Paygʻambar ﷺ ning oldiga keldi va Abdurrahmon gapirmoqchi boʻldi, lekin Paygʻambar ﷺ (unga): «Kattangiz gapirsin», — dedi — chunki Abdurrahmon eng yoshi edi. Abdurrahmon jim qoldi va boshqa ikkisi gapirdi. Paygʻambar ﷺ: «Agar sizlar — qotillikni kim qilganiga — qasam ichsangiz, qotildan oʻz haqqingizni olishga haqlisiz», — dedi. Ular: «Biz qotillikni koʻrmagan yoki qotilni koʻrmagan boʻlsak, qanday qasam ichaylik?» — dedi. Paygʻambar ﷺ: «Unday boʻlsa, yahudiylar — qasoma (qasam ichish) bilan — bu aybdan oʻzlarini oqlashi (mumkin)», — dedi. Ular: «Biz kofirlarning qasamlariga qanday ishonaylik?» — dedi. Bas, Paygʻambar ﷺ (Abdullohning) diyasini (qon tovonini) oʻzi toʻladi.Саҳл ибн Абу Ҳасма (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Абдуллоҳ ибн Саҳл ва Муҳаййиса ибн Масъуд ибн Зайд Хайбарга йўл олди — унинг аҳолиси ўша пайтда мусулмонлар билан тинчлик (сулҳ) шартномасига эга эди. Улар ажралди ва кейинроқ Муҳаййиса Абдуллоҳ ибн Саҳлнинг олдига келиб, уни — ўз қонида талвасага тушган, ўлдирилган ҳолда — топди. У уни дафн қилиб, Мадинага қайтди. Масъуднинг ўғиллари — Абдурраҳмон ибн Саҳл, Муҳаййиса ва Ҳуваййиса — Пайғамбар ﷺ нинг олдига келди ва Абдурраҳмон гапирмоқчи бўлди, лекин Пайғамбар ﷺ (унга): «Каттангиз гапирсин», — деди — чунки Абдурраҳмон энг ёши эди. Абдурраҳмон жим қолди ва бошқа иккиси гапирди. Пайғамбар ﷺ: «Агар сизлар — қотилликни ким қилганига — қасам ичсангиз, қотилдан ўз ҳаққингизни олишга ҳақлисиз», — деди. Улар: «Биз қотилликни кўрмаган ёки қотилни кўрмаган бўлсак, қандай қасам ичайлик?» — деди. Пайғамбар ﷺ: «Ундай бўлса, яҳудийлар — қасома (қасам ичиш) билан — бу айбдан ўзларини оқлаши (мумкин)», — деди. Улар: «Биз кофирларнинг қасамларига қандай ишонайлик?» — деди. Бас, Пайғамбар ﷺ (Абдуллоҳнинг) диясини (қон товонини) ўзи тўлади.

حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ بُكَيْرٍ، حَدَّثَنَا اللَّيْثُ، عَنْ يُونُسَ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُتْبَةَ، أَخْبَرَهُ أَنَّ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ عَبَّاسٍ أَخْبَرَهُ أَنَّ أَبَا سُفْيَانَ بْنَ حَرْبٍ أَخْبَرَهُ أَنَّ هِرَقْلَ أَرْسَلَ إِلَيْهِ فِي رَكْبٍ مِنْ قُرَيْشٍ كَانُوا تِجَارًا بِالشَّأْمِ فِي الْمُدَّةِ الَّتِي مَادَّ فِيهَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَبَا سُفْيَانَ فِي كُفَّارِ قُرَيْشٍ‏.‏

Abdulloh ibn Abbos (Abu Sufyon ibn Harbdan) rivoyat qiladi: Abu Sufyon ibn Harb unga xabar berdiki, Hirqal (Irakliy) — Allohning Rasuli ﷺ Abu Sufyon va Quraysh kofirlari bilan tuzgan sulh (vaqti)da — uni va Shomga savdogarlar sifatida borgan qurayshlik bir karvon aʼzolarini (huzuriga) chaqirdi.Абдуллоҳ ибн Аббос (Абу Суфён ибн Ҳарбдан) ривоят қилади: Абу Суфён ибн Ҳарб унга хабар бердики, Ҳирқал (Ираклий) — Аллоҳнинг Расули ﷺ Абу Суфён ва Қурайш кофирлари билан тузган сулҳ (вақти)да — уни ва Шомга савдогарлар сифатида борган қурайшлик бир карвон аъзоларини (ҳузурига) чақирди.

حَدَّثَنِي مُحَمَّدُ بْنُ الْمُثَنَّى، حَدَّثَنَا يَحْيَى، حَدَّثَنَا هِشَامٌ، قَالَ حَدَّثَنِي أَبِي، عَنْ عَائِشَةَ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم سُحِرَ حَتَّى كَانَ يُخَيَّلُ إِلَيْهِ أَنَّهُ صَنَعَ شَيْئًا وَلَمْ يَصْنَعْهُ‏.‏

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: Bir marta Paygʻambar ﷺ ga sehr qilindi — shu (sabab) u zot — aslida qilmagan bir ishni qilgandek — tasavvur qila boshladi.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: Бир марта Пайғамбар ﷺ га сеҳр қилинди — шу (сабаб) у зот — аслида қилмаган бир ишни қилгандек — тасаввур қила бошлади.

حَدَّثَنَا الْحُمَيْدِيُّ، حَدَّثَنَا الْوَلِيدُ بْنُ مُسْلِمٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الْعَلاَءِ بْنِ زَبْرٍ، قَالَ سَمِعْتُ بُسْرَ بْنَ عُبَيْدِ اللَّهِ، أَنَّهُ سَمِعَ أَبَا إِدْرِيسَ، قَالَ سَمِعْتُ عَوْفَ بْنَ مَالِكٍ، قَالَ أَتَيْتُ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم فِي غَزْوَةِ تَبُوكَ، وَهْوَ فِي قُبَّةٍ مِنْ أَدَمٍ فَقَالَ ‏"‏ اعْدُدْ سِتًّا بَيْنَ يَدَىِ السَّاعَةِ، مَوْتِي، ثُمَّ فَتْحُ بَيْتِ الْمَقْدِسِ، ثُمَّ مُوتَانٌ يَأْخُذُ فِيكُمْ كَقُعَاصِ الْغَنَمِ، ثُمَّ اسْتِفَاضَةُ الْمَالِ حَتَّى يُعْطَى الرَّجُلُ مِائَةَ دِينَارٍ فَيَظَلُّ سَاخِطًا، ثُمَّ فِتْنَةٌ لاَ يَبْقَى بَيْتٌ مِنَ الْعَرَبِ إِلاَّ دَخَلَتْهُ، ثُمَّ هُدْنَةٌ تَكُونُ بَيْنَكُمْ وَبَيْنَ بَنِي الأَصْفَرِ فَيَغْدِرُونَ، فَيَأْتُونَكُمْ تَحْتَ ثَمَانِينَ غَايَةً، تَحْتَ كُلِّ غَايَةٍ اثْنَا عَشَرَ أَلْفًا ‏"‏‏.‏

Avf ibn Molik (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Men Tabuk gʻazoti davrida Paygʻambar ﷺ ning oldiga bordim — u zot bir charm chodirda oʻtirgan edi. U zot: «Qiyomat (soati) yaqinlashganini bildiradigan olti alomatni sana: mening vafotim; Quddusning fath qilinishi; qoʻylarni qiradigan vabodek — sizlarni qiradigan (va katta sonda oʻldiradigan) bir vabo; molning shu darajada koʻpayishiki, hatto bir kishiga yuz dinor berilsa ham, u qanoat qilmaydi; soʻng — hech bir arab uyi qutula olmaydigan bir fitna (musibat); soʻng sizlar bilan Bani Asfar (yaʼni vizantiyaliklar) oʻrtasidagi bir sulh — ular sizlarga xiyonat qilib, sakson bayroq ostida sizlarga hujum qiladi. Har bir bayroq ostida oʻn ikki ming askar boʻladi», — dedi.Авф ибн Молик (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Мен Табук ғазоти даврида Пайғамбар ﷺ нинг олдига бордим — у зот бир чарм чодирда ўтирган эди. У зот: «Қиёмат (соати) яқинлашганини билдирадиган олти аломатни сана: менинг вафотим; Қуддуснинг фатҳ қилиниши; қўйларни қирадиган вабодек — сизларни қирадиган (ва катта сонда ўлдирадиган) бир вабо; молнинг шу даражада кўпайишики, ҳатто бир кишига юз динор берилса ҳам, у қаноат қилмайди; сўнг — ҳеч бир араб уйи қутула олмайдиган бир фитна (мусибат); сўнг сизлар билан Бани Асфар (яъни византияликлар) ўртасидаги бир сулҳ — улар сизларга хиёнат қилиб, саксон байроқ остида сизларга ҳужум қилади. Ҳар бир байроқ остида ўн икки минг аскар бўлади», — деди.

حَدَّثَنَا أَبُو الْيَمَانِ، أَخْبَرَنَا شُعَيْبٌ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، أَخْبَرَنَا حُمَيْدُ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، أَنَّ أَبَا هُرَيْرَةَ، قَالَ بَعَثَنِي أَبُو بَكْرٍ ـ رضى الله عنه ـ فِيمَنْ يُؤَذِّنُ يَوْمَ النَّحْرِ بِمِنًى لاَ يَحُجُّ بَعْدَ الْعَامِ مُشْرِكٌ، وَلاَ يَطُوفُ بِالْبَيْتِ عُرْيَانٌ‏.‏ وَيَوْمُ الْحَجِّ الأَكْبَرِ يَوْمُ النَّحْرِ، وَإِنَّمَا قِيلَ الأَكْبَرُ مِنْ أَجْلِ قَوْلِ النَّاسِ الْحَجُّ الأَصْغَرُ‏.‏ فَنَبَذَ أَبُو بَكْرٍ إِلَى النَّاسِ فِي ذَلِكَ الْعَامِ، فَلَمْ يَحُجَّ عَامَ حَجَّةِ الْوَدَاعِ الَّذِي حَجَّ فِيهِ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم مُشْرِكٌ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Abu Bakr Nahr kuni (yaʼni qurbonlik hayvonlari soʻyiladigan kun) meni boshqalar bilan birga — mana shu (xabarni) eʼlon qilish uchun — yubordi: «Bu yildan keyin hech bir mushrik haj qilishga (ruxsat) berilmaydi va hech kim Kaʼbani yalangʻoch (holda) tavof qilishga (ruxsat) berilmaydi». Hajji akbar kuni — Nahr kunidir; va u Akbar (yaʼni katta) deb atalgan — chunki odamlar umrani Hajji asgʻar (yaʼni kichik haj) deb ataydi. Abu Bakr oʻsha yili mushriklarning ahdini (ularga) qaytardi (bekor qildi) va shuning uchun Paygʻambar ﷺ ning Hajjatul vidoʼ yilida hech bir mushrik haj qilmadi.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Абу Бакр Наҳр куни (яъни қурбонлик ҳайвонлари сўйиладиган кун) мени бошқалар билан бирга — мана шу (хабарни) эълон қилиш учун — юборди: «Бу йилдан кейин ҳеч бир мушрик ҳаж қилишга (рухсат) берилмайди ва ҳеч ким Каъбани яланғоч (ҳолда) тавоф қилишга (рухсат) берилмайди». Ҳажжи акбар куни — Наҳр кунидир; ва у Акбар (яъни катта) деб аталган — чунки одамлар умрани Ҳажжи асғар (яъни кичик ҳаж) деб атайди. Абу Бакр ўша йили мушрикларнинг аҳдини (уларга) қайтарди (бекор қилди) ва шунинг учун Пайғамбар ﷺ нинг Ҳажжатул видў йилида ҳеч бир мушрик ҳаж қилмади.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ بْنُ سَعِيدٍ، حَدَّثَنَا جَرِيرٌ، عَنِ الأَعْمَشِ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مُرَّةَ، عَنْ مَسْرُوقٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو ـ رضى الله عنهما ـ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ أَرْبَعُ خِلاَلٍ مَنْ كُنَّ فِيهِ كَانَ مُنَافِقًا خَالِصًا مَنْ إِذَا حَدَّثَ كَذَبَ، وَإِذَا وَعَدَ أَخْلَفَ، وَإِذَا عَاهَدَ غَدَرَ وَإِذَا خَاصَمَ فَجَرَ، وَمَنْ كَانَتْ فِيهِ خَصْلَةٌ مِنْهُنَّ كَانَتْ فِيهِ خَصْلَةٌ مِنَ النِّفَاقِ حَتَّى يَدَعَهَا ‏"‏‏.‏

Abdulloh ibn Amr (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Allohning Rasuli ﷺ: «Kimda (quyidagi) toʻrt xislat boʻlsa, u — sof munofiq(dir): gapirsa, yolgʻon gapiradi; vaʼda bersa, buzadi; ahd tuzsa, xiyonat qiladi; va janjallashsa, oʻta uyatsiz, yomon va haqoratomuz (adolatsiz) tarzda harakat qiladi. Kimda bu xislatlardan biri boʻlsa, unda munofiqlikning bir xislati boʻladi — to uni tark etguncha», — dedi.Абдуллоҳ ибн Амр (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Аллоҳнинг Расули ﷺ: «Кимда (қуйидаги) тўрт хислат бўлса, у — соф мунофиқ(дир): гапирса, ёлғон гапиради; ваъда берса, бузади; аҳд тузса, хиёнат қилади; ва жанжаллашса, ўта уяциз, ёмон ва ҳақоратомуз (адолациз) тарзда ҳаракат қилади. Кимда бу хислатлардан бири бўлса, унда мунофиқликнинг бир хислати бўлади — то уни тарк этгунча», — деди.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ كَثِيرٍ، أَخْبَرَنَا سُفْيَانُ، عَنِ الأَعْمَشِ، عَنْ إِبْرَاهِيمَ التَّيْمِيِّ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عَلِيٍّ ـ رضى الله عنه ـ قَالَ مَا كَتَبْنَا عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم إِلاَّ الْقُرْآنَ، وَمَا فِي هَذِهِ الصَّحِيفَةِ، قَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ الْمَدِينَةُ حَرَامٌ مَا بَيْنَ عَائِرٍ إِلَى كَذَا، فَمَنْ أَحْدَثَ حَدَثًا، أَوْ آوَى مُحْدِثًا، فَعَلَيْهِ لَعْنَةُ اللَّهِ وَالْمَلاَئِكَةِ وَالنَّاسِ أَجْمَعِينَ، لاَ يُقْبَلُ مِنْهُ عَدْلٌ وَلاَ صَرْفٌ، وَذِمَّةُ الْمُسْلِمِينَ وَاحِدَةٌ يَسْعَى بِهَا أَدْنَاهُمْ‏.‏ فَمَنْ أَخْفَرَ مُسْلِمًا فَعَلَيْهِ لَعْنَةُ اللَّهِ وَالْمَلاَئِكَةِ وَالنَّاسِ أَجْمَعِينَ، لاَ يُقْبَلُ مِنْهُ صَرْفٌ وَلاَ عَدْلٌ، وَمَنْ وَالَى قَوْمًا بِغَيْرِ إِذْنِ مَوَالِيهِ فَعَلَيْهِ لَعْنَةُ اللَّهِ وَالْمَلاَئِكَةِ وَالنَّاسِ أَجْمَعِينَ، لاَ يُقْبَلُ مِنْهُ صَرْفٌ وَلاَ عَدْلٌ ‏"‏‏.‏

Ali (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Biz Paygʻambar ﷺ dan — Qurʼon va mana shu qogʻozda yozilgan (narsa)dan boshqa — hech narsa yozmadik; (oʻsha qogʻozda) Paygʻambar ﷺ: «Madina — Ayr (togʻi)dan to falon (togʻ)gacha — haram (muqaddas)dir. Bas, kim unda biror bidʼat (yangilik) chiqarsa yoki gunoh qilsa yoki bunday bidʼatchiga panoh bersa, unga — Allohning, farishtalarning va barcha odamlarning laʼnati boʻladi; uning na farz, na nafl ibodatlari qabul qilinadi. Va har qanday musulmon bergan panoh — barcha musulmonlar tomonidan taʼminlanishi (hurmat qilinishi) kerak — garchi uni ular orasidagi eng past (ijtimoiy) mavqedagi kishi bergan boʻlsa ham. Kim bu borada bir musulmonga xiyonat qilsa, unga — Allohning, farishtalarning va barcha odamlarning laʼnati boʻladi va uning na farz, na nafl ibodatlari qabul qilinadi. Va har qanday ozod qilingan qul — uni ozod qilgan oʻzining haqiqiy xoʻjayinlarining ruxsatisiz, ulardan boshqa kishilarni xoʻjayin (deb) tutsa, unga — Allohning, farishtalarning va barcha odamlarning laʼnati boʻladi va uning na farz, na nafl ibodatlari qabul qilinadi», — dedi.Али (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Биз Пайғамбар ﷺ дан — Қуръон ва мана шу қоғозда ёзилган (нарса)дан бошқа — ҳеч нарса ёзмадик; (ўша қоғозда) Пайғамбар ﷺ: «Мадина — Айр (тоғи)дан то фалон (тоғ)гача — ҳарам (муқаддас)дир. Бас, ким унда бирор бидъат (янгилик) чиқарса ёки гуноҳ қилса ёки бундай бидъатчига паноҳ берса, унга — Аллоҳнинг, фаришталарнинг ва барча одамларнинг лаънати бўлади; унинг на фарз, на нафл ибодатлари қабул қилинади. Ва ҳар қандай мусулмон берган паноҳ — барча мусулмонлар томонидан таъминланиши (ҳурмат қилиниши) керак — гарчи уни улар орасидаги энг паст (ижтимоий) мавқедаги киши берган бўлса ҳам. Ким бу борада бир мусулмонга хиёнат қилса, унга — Аллоҳнинг, фаришталарнинг ва барча одамларнинг лаънати бўлади ва унинг на фарз, на нафл ибодатлари қабул қилинади. Ва ҳар қандай озод қилинган қул — уни озод қилган ўзининг ҳақиқий хўжайинларининг рухсатисиз, улардан бошқа кишиларни хўжайин (деб) туца, унга — Аллоҳнинг, фаришталарнинг ва барча одамларнинг лаънати бўлади ва унинг на фарз, на нафл ибодатлари қабул қилинади», — деди.

قَالَ أَبُو مُوسَى حَدَّثَنَا هَاشِمُ بْنُ الْقَاسِمِ، حَدَّثَنَا إِسْحَاقُ بْنُ سَعِيدٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ـ رضى الله عنه ـ قَالَ كَيْفَ أَنْتُمْ إِذَا لَمْ تَجْتَبُوا دِينَارًا وَلاَ دِرْهَمًا فَقِيلَ لَهُ وَكَيْفَ تَرَى ذَلِكَ كَائِنًا يَا أَبَا هُرَيْرَةَ قَالَ إِيْ وَالَّذِي نَفْسُ أَبِي هُرَيْرَةَ بِيَدِهِ عَنْ قَوْلِ الصَّادِقِ الْمَصْدُوقِ‏.‏ قَالُوا عَمَّ ذَاكَ قَالَ تُنْتَهَكُ ذِمَّةُ اللَّهِ وَذِمَّةُ رَسُولِهِ صلى الله عليه وسلم، فَيَشُدُّ اللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ قُلُوبَ أَهْلِ الذِّمَّةِ، فَيَمْنَعُونَ مَا فِي أَيْدِيهِمْ‏.‏

Said (Abu Hurayradan) rivoyat qiladi: Abu Hurayra bir marta (odamlarga): «Sizlar — hech qanday dinor yoki dirham (yaʼni zimmiylardan olinadigan soliqlar) ololmaydigan holatga tushganingizda, ahvolingiz nima boʻladi?» — dedi. Shunda kimdir undan: «Ey Abu Hurayra! Bu holat yuz berishini qaerdan bilasiz?» — deb soʻradi. U: «Abu Hurayraning joni qoʻlida boʻlgan Zotga qasamki, men buni — rost (soʻzlovchi) va rost (vahiy) berilgan Zot (yaʼni Paygʻambar)ning soʻzidan — bilaman», — dedi. Odamlar: «(U) soʻz nima (deydi)?» — dedi. U: «Alloh va Uning Rasulining zimmiylarga (yaʼni musulmon yurtida yashovchi gʻayrimusulmonlarga) bergan himoyasi (ahdi) buziladi va shu sabab Alloh bu zimmiylarning qalbini shu qadar dadil qiladiki, ular — toʻlashlari lozim boʻlgan jizyani — toʻlashdan bosh tortadi», — dedi.Саид (Абу Ҳурайрадан) ривоят қилади: Абу Ҳурайра бир марта (одамларга): «Сизлар — ҳеч қандай динор ёки дирҳам (яъни зиммийлардан олинадиган солиқлар) ололмайдиган ҳолатга тушганингизда, аҳволингиз нима бўлади?» — деди. Шунда кимдир ундан: «Эй Абу Ҳурайра! Бу ҳолат юз беришини қаэрдан биласиз?» — деб сўради. У: «Абу Ҳурайранинг жони қўлида бўлган Зотга қасамки, мен буни — рост (сўзловчи) ва рост (ваҳий) берилган Зот (яъни Пайғамбар)нинг сўзидан — биламан», — деди. Одамлар: «(У) сўз нима (дейди)?» — деди. У: «Аллоҳ ва Унинг Расулининг зиммийларга (яъни мусулмон юртида яшовчи ғайримусулмонларга) берган ҳимояси (аҳди) бузилади ва шу сабаб Аллоҳ бу зиммийларнинг қалбини шу қадар дадил қиладики, улар — тўлашлари лозим бўлган жизяни — тўлашдан бош тортади», — деди.

حَدَّثَنَا عَبْدَانُ، أَخْبَرَنَا أَبُو حَمْزَةَ، قَالَ سَمِعْتُ الأَعْمَشَ، قَالَ سَأَلْتُ أَبَا وَائِلٍ شَهِدْتَ صِفِّينَ قَالَ نَعَمْ، فَسَمِعْتُ سَهْلَ بْنَ حُنَيْفٍ، يَقُولُ اتَّهِمُوا رَأْيَكُمْ، رَأَيْتُنِي يَوْمَ أَبِي جَنْدَلٍ وَلَوْ أَسْتَطِيعُ أَنْ أَرُدَّ، أَمْرَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم لَرَدَدْتُهُ، وَمَا وَضَعْنَا أَسْيَافَنَا عَلَى عَوَاتِقِنَا لأَمْرٍ يُفْظِعُنَا إِلاَّ أَسْهَلْنَ بِنَا إِلَى أَمْرٍ، نَعْرِفُهُ غَيْرِ أَمْرِنَا هَذَا‏.‏

Aʼmash (Abu Voildan) rivoyat qiladi: Men Abu Voildan: «Sen Siffin jangida qatnashdingmi?» — deb soʻradim. U: «Ha, va men Sahl ibn Hunayfning (jangga qizgʻinligi yetishmagani uchun koyilganda) shunday deganini eshitdim: ‹Oʻzingizning xato fikrlaringizni ayblaganingiz maʼqul. Men sizlar meni Abu Jandal kuni koʻrganingizda edi (deb istardim). Agar men Paygʻambar ﷺ ning buyruqlariga itoatsizlik qilishga jurʼat etganimda, men shunday qilgan boʻlardim. Biz — bizni qoʻrqitgan bir narsa uchun — qilichlarimizni boʻyinlarimiz va yelkalarimizga (osib) qoʻygan edik; va biz shunday qilganimizda, uni (yaʼni Paygʻambarning buyrugʻiga itoat etishni) — mana shu (bizning) jangimizdan boshqa har bir holatda — oʻzimiz uchun osonroq topdik (yaʼni sulhga itoat afzal boʻlib chiqdi)›», — dedi.Аъмаш (Абу Воилдан) ривоят қилади: Мен Абу Воилдан: «Сен Сиффин жангида қатнашдингми?» — деб сўрадим. У: «Ҳа, ва мен Саҳл ибн Ҳунайфнинг (жангга қизғинлиги етишмагани учун койилганда) шундай деганини эшитдим: ‹Ўзингизнинг хато фикрларингизни айблаганингиз маъқул. Мен сизлар мени Абу Жандал куни кўрганингизда эди (деб истардим). Агар мен Пайғамбар ﷺ нинг буйруқларига итоацизлик қилишга журъат этганимда, мен шундай қилган бўлардим. Биз — бизни қўрқитган бир нарса учун — қиличларимизни бўйинларимиз ва елкаларимизга (осиб) қўйган эдик; ва биз шундай қилганимизда, уни (яъни Пайғамбарнинг буйруғига итоат этишни) — мана шу (бизнинг) жангимиздан бошқа ҳар бир ҳолатда — ўзимиз учун осонроқ топдик (яъни сулҳга итоат афзал бўлиб чиқди)›», — деди.

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مُحَمَّدٍ، حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ آدَمَ، حَدَّثَنَا يَزِيدُ بْنُ عَبْدِ الْعَزِيزِ، عَنْ أَبِيهِ، حَدَّثَنَا حَبِيبُ بْنُ أَبِي ثَابِتٍ، قَالَ حَدَّثَنِي أَبُو وَائِلٍ، قَالَ كُنَّا بِصِفِّينَ فَقَامَ سَهْلُ بْنُ حُنَيْفٍ فَقَالَ أَيُّهَا النَّاسُ اتَّهِمُوا أَنْفُسَكُمْ فَإِنَّا كُنَّا مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَوْمَ الْحُدَيْبِيَةِ، وَلَوْ نَرَى قِتَالاً لَقَاتَلْنَا، فَجَاءَ عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ فَقَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ، أَلَسْنَا عَلَى الْحَقِّ وَهُمْ عَلَى الْبَاطِلِ فَقَالَ ‏"‏ بَلَى ‏"‏‏.‏ فَقَالَ أَلَيْسَ قَتْلاَنَا فِي الْجَنَّةِ وَقَتْلاَهُمْ فِي النَّارِ قَالَ ‏"‏ بَلَى ‏"‏‏.‏ قَالَ فَعَلَى مَا نُعْطِي الدَّنِيَّةَ فِي دِينِنَا أَنَرْجِعُ وَلَمَّا يَحْكُمِ اللَّهُ بَيْنَنَا وَبَيْنَهُمْ فَقَالَ ‏"‏ ابْنَ الْخَطَّابِ، إِنِّي رَسُولُ اللَّهِ، وَلَنْ يُضَيِّعَنِي اللَّهُ أَبَدًا ‏"‏‏.‏ فَانْطَلَقَ عُمَرُ إِلَى أَبِي بَكْرٍ فَقَالَ لَهُ مِثْلَ مَا قَالَ لِلنَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ إِنَّهُ رَسُولُ اللَّهِ، وَلَنْ يُضَيِّعَهُ اللَّهُ أَبَدًا‏.‏ فَنَزَلَتْ سُورَةُ الْفَتْحِ، فَقَرَأَهَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَلَى عُمَرَ إِلَى آخِرِهَا‏.‏ فَقَالَ عُمَرُ يَا رَسُولَ اللَّهِ، أَوَفَتْحٌ هُوَ قَالَ ‏"‏ نَعَمْ ‏"‏‏.‏

Abu Voil (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadi: Biz Siffinda edik va Sahl ibn Hunayf (oʻrnidan) turib: «Ey odamlar! Oʻzlaringizni ayblanglar! Biz Hudaybiya kuni Paygʻambar ﷺ bilan birga edik va agar biz jangga chaqirilganimizda, biz jang qilgan boʻlardik. Lekin Umar ibn Xattob kelib: ‹Yo Rasululloh! Biz haq (yoʻlda), dushmanlarimiz esa nohaq (yoʻlda) emasmi?› — dedi. Allohning Rasuli ﷺ: ‹Ha›, — dedi. Umar: ‹Bizning oʻldirilganlarimiz jannatda, ularning (oʻldirilganlari) esa doʻzaxda emasmi?› — dedi. U: ‹Ha›, — dedi. Umar: ‹Unday boʻlsa, nega biz dinimizga taalluqli ishlarda ogʻir shartlarni qabul qilamiz? Biz — Alloh biz bilan ular orasida hukm chiqarishidan oldin — (jang qilmay) qaytamizmi?› — dedi. Allohning Rasuli ﷺ: ‹Ey Xattobning oʻgʻli! Men — Allohning Rasuliman va Alloh meni hech qachon xor qilmaydi›, — dedi. Soʻng Umar Abu Bakrning oldiga borib, Paygʻambar ﷺ ga aytganini unga (ham) aytdi. Shunda Abu Bakr (Umarga): ‹U — Allohning Rasuli va Alloh uni hech qachon xor qilmaydi›, — dedi. Soʻng Fath surasi nozil boʻldi va Allohning Rasuli ﷺ uni Umarning oldida oxirigacha oʻqidi. Shunda Umar: ‹Yo Rasululloh! Bu (yaʼni Hudaybiya sulhi) — gʻalaba (fath) edimi?› — dedi. Allohning Rasuli ﷺ: ‹Ha›, — dedi», — dedi.Абу Воил (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинади: Биз Сиффинда эдик ва Саҳл ибн Ҳунайф (ўрнидан) туриб: «Эй одамлар! Ўзларингизни айбланглар! Биз Ҳудайбия куни Пайғамбар ﷺ билан бирга эдик ва агар биз жангга чақирилганимизда, биз жанг қилган бўлардик. Лекин Умар ибн Хаттоб келиб: ‹Ё Расулуллоҳ! Биз ҳақ (йўлда), душманларимиз эса ноҳақ (йўлда) эмасми?› — деди. Аллоҳнинг Расули ﷺ: ‹Ҳа›, — деди. Умар: ‹Бизнинг ўлдирилганларимиз жаннатда, уларнинг (ўлдирилганлари) эса дўзахда эмасми?› — деди. У: ‹Ҳа›, — деди. Умар: ‹Ундай бўлса, нега биз динимизга тааллуқли ишларда оғир шартларни қабул қиламиз? Биз — Аллоҳ биз билан улар орасида ҳукм чиқаришидан олдин — (жанг қилмай) қайтамизми?› — деди. Аллоҳнинг Расули ﷺ: ‹Эй Хаттобнинг ўғли! Мен — Аллоҳнинг Расулиман ва Аллоҳ мени ҳеч қачон хор қилмайди›, — деди. Сўнг Умар Абу Бакрнинг олдига бориб, Пайғамбар ﷺ га айтганини унга (ҳам) айтди. Шунда Абу Бакр (Умарга): ‹У — Аллоҳнинг Расули ва Аллоҳ уни ҳеч қачон хор қилмайди›, — деди. Сўнг Фатҳ сураси нозил бўлди ва Аллоҳнинг Расули ﷺ уни Умарнинг олдида охиригача ўқиди. Шунда Умар: ‹Ё Расулуллоҳ! Бу (яъни Ҳудайбия сулҳи) — ғалаба (фатҳ) эдими?› — деди. Аллоҳнинг Расули ﷺ: ‹Ҳа›, — деди», — деди.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ بْنُ سَعِيدٍ، حَدَّثَنَا حَاتِمٌ، عَنْ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ أَسْمَاءَ ابْنَةِ أَبِي بَكْرٍ ـ رضى الله عنهما ـ قَالَتْ قَدِمَتْ عَلَىَّ أُمِّي وَهْىَ مُشْرِكَةٌ فِي عَهْدِ قُرَيْشٍ، إِذْ عَاهَدُوا رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَمُدَّتِهِمْ، مَعَ أَبِيهَا، فَاسْتَفْتَتْ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَالَتْ يَا رَسُولَ اللَّهِ، إِنَّ أُمِّي قَدِمَتْ عَلَىَّ، وَهْىَ رَاغِبَةٌ، أَفَأَصِلُهَا قَالَ ‏"‏ نَعَمْ، صِلِيهَا ‏"‏‏.‏

Asmo bint Abu Bakr (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Quraysh bilan Allohning Rasuli ﷺ oʻrtasidagi tinchlik (sulh) davrida onam — otasi hamrohligida — meni koʻrgani keldi va u (onam) mushrik edi. Men Allohning Rasuli ﷺ bilan maslahatlashib: «Yo Rasululloh! Onam mening oldimga keldi va u mendan (yaxshilik) kutmoqda; men u bilan yaxshi munosabatda boʻlaymi?» — dedim. U: «Ha, u bilan yaxshi munosabatda boʻl», — dedi.Асмо бинт Абу Бакр (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Қурайш билан Аллоҳнинг Расули ﷺ ўртасидаги тинчлик (сулҳ) даврида онам — отаси ҳамроҳлигида — мени кўргани келди ва у (онам) мушрик эди. Мен Аллоҳнинг Расули ﷺ билан маслаҳатлашиб: «Ё Расулуллоҳ! Онам менинг олдимга келди ва у мендан (яхшилик) кутмоқда; мен у билан яхши муносабатда бўлайми?» — дедим. У: «Ҳа, у билан яхши муносабатда бўл», — деди.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ عُثْمَانَ بْنِ حَكِيمٍ، حَدَّثَنَا شُرَيْحُ بْنُ مَسْلَمَةَ، حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ يُوسُفَ بْنِ أَبِي إِسْحَاقَ، قَالَ حَدَّثَنِي أَبِي، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، قَالَ حَدَّثَنِي الْبَرَاءُ ـ رضى الله عنه أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم لَمَّا أَرَادَ أَنْ يَعْتَمِرَ أَرْسَلَ إِلَى أَهْلِ مَكَّةَ يَسْتَأْذِنُهُمْ لِيَدْخُلَ مَكَّةَ، فَاشْتَرَطُوا عَلَيْهِ أَنْ لاَ يُقِيمَ بِهَا إِلاَّ ثَلاَثَ لَيَالٍ، وَلاَ يَدْخُلَهَا إِلاَّ بِجُلُبَّانِ السِّلاَحِ، وَلاَ يَدْعُوَ مِنْهُمْ أَحَدًا، قَالَ فَأَخَذَ يَكْتُبُ الشَّرْطَ بَيْنَهُمْ عَلِيُّ بْنُ أَبِي طَالِبٍ، فَكَتَبَ هَذَا مَا قَاضَى عَلَيْهِ مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللَّهِ‏.‏ فَقَالُوا لَوْ عَلِمْنَا أَنَّكَ رَسُولُ اللَّهِ لَمْ نَمْنَعْكَ وَلَبَايَعْنَاكَ، وَلَكِنِ اكْتُبْ هَذَا مَا قَاضَى عَلَيْهِ مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ‏.‏ فَقَالَ ‏"‏ أَنَا وَاللَّهِ مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ وَأَنَا وَاللَّهِ رَسُولُ اللَّهِ ‏"‏‏.‏ قَالَ وَكَانَ لاَ يَكْتُبُ قَالَ فَقَالَ لِعَلِيٍّ ‏"‏ امْحُ رَسُولَ اللَّهِ ‏"‏‏.‏ فَقَالَ عَلِيٌّ وَاللَّهِ لاَ أَمْحَاهُ أَبَدًا‏.‏ قَالَ ‏"‏ فَأَرِنِيهِ ‏"‏‏.‏ قَالَ فَأَرَاهُ إِيَّاهُ، فَمَحَاهُ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم بِيَدِهِ، فَلَمَّا دَخَلَ وَمَضَى الأَيَّامُ أَتَوْا عَلِيًّا فَقَالُوا مُرْ صَاحِبَكَ فَلْيَرْتَحِلْ‏.‏ فَذَكَرَ ذَلِكَ لِرَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ ‏"‏ نَعَمْ ‏"‏ ثُمَّ ارْتَحَلَ‏.‏

Baro (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Paygʻambar ﷺ umra qilishni niyat qilganda, u zot Makka ahliga — Makkaga kirishga ruxsat soʻrab — bir kishi yubordi. Ular — u zot u yerda uch kundan ortiq qolmasligi, faqat qiniga solingan qurollar bilan kirishi va ularning hech biriga (Islomni) targʻib qilmasligi — shartini qoʻydi. Bas, Ali ibn Abu Tolib ular orasidagi shartnomani yoza boshladi. U: «Bu — Allohning Rasuli Muhammad rozi boʻlgan (narsa)», — deb yozdi. (Makkaliklar): «Agar biz sening (Muhammad) Allohning Rasuli ekaningni bilganimizda, biz seni toʻsmas va senga ergashgan boʻlardik. Lekin: ‹Bu — Abdullohning oʻgʻli Muhammad rozi boʻlgan (narsa)›, — deb yoz», — dedi. Shunda Allohning Rasuli ﷺ: «Allohga qasamki, men — Abdullohning oʻgʻli Muhammadman; va Allohga qasamki, men — Allohning Rasuliman», — dedi. Allohning Rasuli ﷺ yoza olmasdi; shuning uchun u zot Alidan ‹Allohning Rasuli› (degan) iborani oʻchirishni soʻradi. Shunda Ali: «Allohga qasamki, men uni hech qachon oʻchirmayman», — dedi. Allohning Rasuli ﷺ (Aliga): «Menga qogʻozni koʻrsat», — dedi. Ali u zotga qogʻozni koʻrsatganda, Paygʻambar ﷺ oʻsha iborani oʻz qoʻli bilan oʻchirdi. Allohning Rasuli ﷺ Makkaga kirib, uch kun oʻtganda, makkaliklar Alining oldiga kelib: «Doʻstingga (yaʼni Paygʻambarga) ayt, Makkani tark etsin», — dedi. Ali bu haqda Allohning Rasuli ﷺ ga xabar berdi va Allohning Rasuli ﷺ: «Ha», — dedi, soʻng (Makkadan) joʻnab ketdi.Баро (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Пайғамбар ﷺ умра қилишни ният қилганда, у зот Макка аҳлига — Маккага киришга рухсат сўраб — бир киши юборди. Улар — у зот у ерда уч кундан ортиқ қолмаслиги, фақат қинига солинган қуроллар билан кириши ва уларнинг ҳеч бирига (Исломни) тарғиб қилмаслиги — шартини қўйди. Бас, Али ибн Абу Толиб улар орасидаги шартномани ёза бошлади. У: «Бу — Аллоҳнинг Расули Муҳаммад рози бўлган (нарса)», — деб ёзди. (Маккаликлар): «Агар биз сенинг (Муҳаммад) Аллоҳнинг Расули эканингни билганимизда, биз сени тўсмас ва сенга эргашган бўлардик. Лекин: ‹Бу — Абдуллоҳнинг ўғли Муҳаммад рози бўлган (нарса)›, — деб ёз», — деди. Шунда Аллоҳнинг Расули ﷺ: «Аллоҳга қасамки, мен — Абдуллоҳнинг ўғли Муҳаммадман; ва Аллоҳга қасамки, мен — Аллоҳнинг Расулиман», — деди. Аллоҳнинг Расули ﷺ ёза олмасди; шунинг учун у зот Алидан ‹Аллоҳнинг Расули› (деган) иборани ўчиришни сўради. Шунда Али: «Аллоҳга қасамки, мен уни ҳеч қачон ўчирмайман», — деди. Аллоҳнинг Расули ﷺ (Алига): «Менга қоғозни кўрсат», — деди. Али у зотга қоғозни кўрсатганда, Пайғамбар ﷺ ўша иборани ўз қўли билан ўчирди. Аллоҳнинг Расули ﷺ Маккага кириб, уч кун ўтганда, маккаликлар Алининг олдига келиб: «Дўстингга (яъни Пайғамбарга) айт, Маккани тарк эцин», — деди. Али бу ҳақда Аллоҳнинг Расули ﷺ га хабар берди ва Аллоҳнинг Расули ﷺ: «Ҳа», — деди, сўнг (Маккадан) жўнаб кетди.

حَدَّثَنَا عَبْدَانُ بْنُ عُثْمَانَ، قَالَ أَخْبَرَنِي أَبِي، عَنْ شُعْبَةَ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، عَنْ عَمْرِو بْنِ مَيْمُونٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ ـ رضى الله عنه ـ قَالَ بَيْنَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم سَاجِدٌ وَحَوْلَهُ نَاسٌ مِنْ قُرَيْشٍ مِنَ الْمُشْرِكِينَ إِذْ جَاءَ عُقْبَةُ بْنُ أَبِي مُعَيْطٍ بِسَلَى جَزُورٍ، فَقَذَفَهُ عَلَى ظَهْرِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَلَمْ يَرْفَعْ رَأْسَهُ حَتَّى جَاءَتْ فَاطِمَةُ ـ عَلَيْهَا السَّلاَمُ ـ فَأَخَذَتْ مِنْ ظَهْرِهِ، وَدَعَتْ عَلَى مَنْ صَنَعَ ذَلِكَ، فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ اللَّهُمَّ عَلَيْكَ الْمَلأَ مِنْ قُرَيْشٍ، اللَّهُمَّ عَلَيْكَ أَبَا جَهْلِ بْنَ هِشَامٍ، وَعُتْبَةَ بْنَ رَبِيعَةَ، وَشَيْبَةَ بْنَ رَبِيعَةَ، وَعُقْبَةَ بْنَ أَبِي مُعَيْطٍ، وَأُمَيَّةَ بْنَ خَلَفٍ ـ أَوْ أُبَىَّ بْنَ خَلَفٍ ‏"‏‏.‏ فَلَقَدْ رَأَيْتُهُمْ قُتِلُوا يَوْمَ بَدْرٍ، فَأُلْقُوا فِي بِئْرٍ، غَيْرَ أُمَيَّةَ أَوْ أُبَىٍّ، فَإِنَّهُ كَانَ رَجُلاً ضَخْمًا، فَلَمَّا جَرُّوهُ تَقَطَّعَتْ أَوْصَالُهُ قَبْلَ أَنْ يُلْقَى فِي الْبِئْرِ‏.‏

Abdulloh ibn Masʼud (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Paygʻambar ﷺ — qurayshlik mushriklardan bir guruh (atrofini) oʻrab turganda — sajda holatida edi. Uqba ibn Abu Muayt kelib, bir tuyaning ichaklarini keltirdi va ularni Paygʻambar ﷺ ning yelkasiga (orqasiga) tashladi. Paygʻambar ﷺ — to qizi Fotima kelib, oʻsha ichaklarni uning orqasidan olib tashlamaguncha va buni (yaʼni bu yomon ishni) kim qilgan boʻlsa, unga qargʻab duo qilmaguncha — boshini sajdadan koʻtarmadi. Paygʻambar ﷺ: «Allohim! Quraysh sardorlarini halok qil; Allohim! Abu Jahl ibn Hishomni, Utba ibn Rabiani, Shayba ibn Rabiani, Uqba ibn Abu Muaytni, Umayya ibn Xalafni (yoki Ubay ibn Xalafni) halok qil», — dedi. Keyinroq men ularning hammasini Badr jangida oʻldirilgan holda koʻrdim va ularning jasadlari bir quduqqa tashlandi — faqat Umayya (yoki Ubay)ning jasadidan boshqa; chunki u semiz kishi edi va u (quduqqa) tortib tushirilganda, uning aʼzolari — quduqqa tashlanishidan oldin — bir-biridan ajralib ketdi.Абдуллоҳ ибн Масъуд (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Пайғамбар ﷺ — қурайшлик мушриклардан бир гуруҳ (атрофини) ўраб турганда — сажда ҳолатида эди. Уқба ибн Абу Муайт келиб, бир туянинг ичакларини келтирди ва уларни Пайғамбар ﷺ нинг елкасига (орқасига) ташлади. Пайғамбар ﷺ — то қизи Фотима келиб, ўша ичакларни унинг орқасидан олиб ташламагунча ва буни (яъни бу ёмон ишни) ким қилган бўлса, унга қарғаб дуо қилмагунча — бошини саждадан кўтармади. Пайғамбар ﷺ: «Аллоҳим! Қурайш сардорларини ҳалок қил; Аллоҳим! Абу Жаҳл ибн Ҳишомни, Утба ибн Рабиани, Шайба ибн Рабиани, Уқба ибн Абу Муайтни, Умайя ибн Халафни (ёки Убай ибн Халафни) ҳалок қил», — деди. Кейинроқ мен уларнинг ҳаммасини Бадр жангида ўлдирилган ҳолда кўрдим ва уларнинг жасадлари бир қудуққа ташланди — фақат Умайя (ёки Убай)нинг жасадидан бошқа; чунки у семиз киши эди ва у (қудуққа) тортиб туширилганда, унинг аъзолари — қудуққа ташланишидан олдин — бир-биридан ажралиб кетди.

حَدَّثَنَا أَبُو الْوَلِيدِ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنْ سُلَيْمَانَ الأَعْمَشِ، عَنْ أَبِي وَائِلٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ‏.‏وَعَنْ ثَابِتٍ، عَنْ أَنَسٍ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ لِكُلِّ غَادِرٍ لِوَاءٌ يَوْمَ الْقِيَامَةِ ـ قَالَ أَحَدُهُمَا يُنْصَبُ وَقَالَ الآخَرُ ـ يُرَى يَوْمَ الْقِيَامَةِ يُعْرَفُ بِهِ ‏"‏‏.‏

Anas (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Paygʻambar ﷺ: «Har bir xoin uchun Qiyomat kuni bir bayroq boʻladi», — dedi (Ikki rivoyatchining biri: «U bayroq (yerga) qadab qoʻyiladi», — dedi; boshqasi: «U Qiyomat kuni (xalq oldida) koʻrsatiladi», — dedi).Анас (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Пайғамбар ﷺ: «Ҳар бир хоин учун Қиёмат куни бир байроқ бўлади», — деди (Икки ривоятчининг бири: «У байроқ (ерга) қадаб қўйилади», — деди; бошқаси: «У Қиёмат куни (халқ олдида) кўрсатилади», — деди).

حَدَّثَنَا سُلَيْمَانُ بْنُ حَرْبٍ، حَدَّثَنَا حَمَّادٌ، عَنْ أَيُّوبَ، عَنْ نَافِعٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ ـ رضى الله عنهما ـ قَالَ سَمِعْتُ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏"‏ لِكُلِّ غَادِرٍ لِوَاءٌ يُنْصَبُ لِغَدْرَتِهِ ‏"‏‏.‏

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Paygʻambar ﷺ: «Har bir xoin uchun bir bayroq boʻladi — u Qiyomat kuni (yerga) qadab qoʻyiladi va bu bayroqning balandligi — uning qilgan xiyonatini koʻrsatish uchun (oshiriladi)», — dedi.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Пайғамбар ﷺ: «Ҳар бир хоин учун бир байроқ бўлади — у Қиёмат куни (ерга) қадаб қўйилади ва бу байроқнинг баландлиги — унинг қилган хиёнатини кўрсатиш учун (оширилади)», — деди.

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، حَدَّثَنَا جَرِيرٌ، عَنْ مَنْصُورٍ، عَنْ مُجَاهِدٍ، عَنْ طَاوُسٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ـ رضى الله عنهما ـ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَوْمَ فَتْحِ مَكَّةَ ‏"‏ لاَ هِجْرَةَ وَلَكِنْ جِهَادٌ وَنِيَّةٌ، وَإِذَا اسْتُنْفِرْتُمْ فَانْفِرُوا ‏"‏‏.‏ وَقَالَ يَوْمَ فَتْحِ مَكَّةَ ‏"‏ إِنَّ هَذَا الْبَلَدَ حَرَّمَهُ اللَّهُ يَوْمَ خَلَقَ السَّمَوَاتِ وَالأَرْضَ، فَهْوَ حَرَامٌ بِحُرْمَةِ اللَّهِ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ، وَإِنَّهُ لَمْ يَحِلَّ الْقِتَالُ فِيهِ لأَحَدٍ قَبْلِي، وَلَمْ يَحِلَّ لِي إِلاَّ سَاعَةً مِنْ نَهَارٍ، فَهْوَ حَرَامٌ بِحُرْمَةِ اللَّهِ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ، لاَ يُعْضَدُ شَوْكُهُ، وَلاَ يُنَفَّرُ صَيْدُهُ، وَلاَ يَلْتَقِطُ لُقَطَتَهُ إِلاَّ مَنْ عَرَّفَهَا، وَلاَ يُخْتَلَى خَلاَهُ ‏"‏‏.‏ فَقَالَ الْعَبَّاسُ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِلاَّ الإِذْخِرَ، فَإِنَّهُ لِقَيْنِهِمْ وَلِبُيُوتِهِمْ‏.‏ قَالَ ‏"‏ إِلاَّ الإِذْخِرَ ‏"‏‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Allohning Rasuli ﷺ Makka fathi kuni: «Endi hijrat yoʻq, lekin jihod va (yaxshi) niyat (boqiy qoladi); va sizlar jihodga chaqirilganingizda, darhol (chaqiriqqa) javob bering», — dedi. Allohning Rasuli ﷺ yana Makka fathi kuni: «Alloh bu shaharni — osmonlar va yerni yaratgan kunidan beri — haram (muqaddas) qildi. Bas, u — Allohning hukmi bilan — Qiyomat kunigacha haramdir. Mendan oldin u yerda jang qilish hech kim uchun halol boʻlmagan va u faqat men uchungina — kunduzning bir soatigina — halol qilindi. Bas, u (Makka) — Allohning hukmi bilan — Qiyomat kunigacha haramdir. Uning tikanli butalari kesilmasin, ovi quvilmasin, tushib qolgan (yoʻqolgan) mulki — uni ommaga eʼlon qiladigan kishidan boshqa hech kim tomonidan — olinmasin va uning oʻt-oʻlani yulinmasin», — dedi. Shunda Abbos: «Yo Rasululloh! Izxirdan boshqa — chunki u zargarlar va odamlar tomonidan uylari uchun ishlatiladi», — dedi. Shunda Paygʻambar ﷺ: «Izxirdan boshqa», — dedi.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Аллоҳнинг Расули ﷺ Макка фатҳи куни: «Энди ҳижрат йўқ, лекин жиҳод ва (яхши) ният (боқий қолади); ва сизлар жиҳодга чақирилганингизда, дарҳол (чақириққа) жавоб беринг», — деди. Аллоҳнинг Расули ﷺ яна Макка фатҳи куни: «Аллоҳ бу шаҳарни — осмонлар ва ерни яратган кунидан бери — ҳарам (муқаддас) қилди. Бас, у — Аллоҳнинг ҳукми билан — Қиёмат кунигача ҳарамдир. Мендан олдин у ерда жанг қилиш ҳеч ким учун ҳалол бўлмаган ва у фақат мен учунгина — кундузнинг бир соатигина — ҳалол қилинди. Бас, у (Макка) — Аллоҳнинг ҳукми билан — Қиёмат кунигача ҳарамдир. Унинг тиканли буталари кесилмасин, ови қувилмасин, тушиб қолган (йўқолган) мулки — уни оммага эълон қиладиган кишидан бошқа ҳеч ким томонидан — олинмасин ва унинг ўт-ўлани юлинмасин», — деди. Шунда Аббос: «Ё Расулуллоҳ! Изхирдан бошқа — чунки у заргарлар ва одамлар томонидан уйлари учун ишлатилади», — деди. Шунда Пайғамбар ﷺ: «Изхирдан бошқа», — деди.