حَدَّثَنَا عَبْدَانُ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ اللَّهِ، أَخْبَرَنَا يُونُسُ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، قَالَ أَخْبَرَنِي عَلِيُّ بْنُ الْحُسَيْنِ، أَنَّ حُسَيْنَ بْنَ عَلِيٍّ، عَلَيْهِمَا السَّلاَمُ أَخْبَرَهُ أَنَّ عَلِيًّا قَالَ كَانَتْ لِي شَارِفٌ مِنْ نَصِيبِي مِنَ الْمَغْنَمِ يَوْمَ بَدْرٍ، وَكَانَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم أَعْطَانِي شَارِفًا مِنَ الْخُمُسِ، فَلَمَّا أَرَدْتُ أَنْ أَبْتَنِيَ بِفَاطِمَةَ بِنْتِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَاعَدْتُ رَجُلاً صَوَّاغًا مِنْ بَنِي قَيْنُقَاعَ، أَنْ يَرْتَحِلَ مَعِيَ فَنَأْتِيَ بِإِذْخِرٍ أَرَدْتُ أَنْ أَبِيعَهُ الصَّوَّاغِينَ، وَأَسْتَعِينَ بِهِ فِي وَلِيمَةِ عُرْسِي، فَبَيْنَا أَنَا أَجْمَعُ لِشَارِفَىَّ مَتَاعًا مِنَ الأَقْتَابِ وَالْغَرَائِرِ وَالْحِبَالِ، وَشَارِفَاىَ مُنَاخَانِ إِلَى جَنْبِ حُجْرَةِ رَجُلٍ مِنَ الأَنْصَارِ، رَجَعْتُ حِينَ جَمَعْتُ مَا جَمَعْتُ، فَإِذَا شَارِفَاىَ قَدِ اجْتُبَّ أَسْنِمَتُهُمَا وَبُقِرَتْ خَوَاصِرُهُمَا، وَأُخِذَ مِنْ أَكْبَادِهِمَا، فَلَمْ أَمْلِكْ عَيْنَىَّ حِينَ رَأَيْتُ ذَلِكَ الْمَنْظَرَ مِنْهُمَا، فَقُلْتُ مَنْ فَعَلَ هَذَا فَقَالُوا فَعَلَ حَمْزَةُ بْنُ عَبْدِ الْمُطَّلِبِ، وَهْوَ فِي هَذَا الْبَيْتِ فِي شَرْبٍ مِنَ الأَنْصَارِ‏.‏ فَانْطَلَقْتُ حَتَّى أَدْخُلَ عَلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَعِنْدَهُ زَيْدُ بْنُ حَارِثَةَ، فَعَرَفَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم فِي وَجْهِي الَّذِي لَقِيتُ، فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ مَا لَكَ ‏"‏ فَقُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهَ، مَا رَأَيْتُ كَالْيَوْمِ قَطُّ، عَدَا حَمْزَةُ عَلَى نَاقَتَىَّ، فَأَجَبَّ أَسْنِمَتَهُمَا وَبَقَرَ خَوَاصِرَهُمَا، وَهَا هُوَ ذَا فِي بَيْتٍ مَعَهُ شَرْبٌ‏.‏ فَدَعَا النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم بِرِدَائِهِ فَارْتَدَى ثُمَّ انْطَلَقَ يَمْشِي، وَاتَّبَعْتُهُ أَنَا وَزَيْدُ بْنُ حَارِثَةَ حَتَّى جَاءَ الْبَيْتَ الَّذِي فِيهِ حَمْزَةُ، فَاسْتَأْذَنَ فَأَذِنُوا لَهُمْ فَإِذَا هُمْ شَرْبٌ، فَطَفِقَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَلُومُ حَمْزَةَ فِيمَا فَعَلَ، فَإِذَا حَمْزَةُ قَدْ ثَمِلَ مُحْمَرَّةً عَيْنَاهُ، فَنَظَرَ حَمْزَةُ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم، ثُمَّ صَعَّدَ النَّظَرَ فَنَظَرَ إِلَى رُكْبَتِهِ، ثُمَّ صَعَّدَ النَّظَرَ فَنَظَرَ إِلَى سُرَّتِهِ، ثُمَّ صَعَّدَ النَّظَرَ فَنَظَرَ إِلَى وَجْهِهِ ثُمَّ قَالَ حَمْزَةُ هَلْ أَنْتُمْ إِلاَّ عَبِيدٌ لأَبِي فَعَرَفَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَنَّهُ قَدْ ثَمِلَ، فَنَكَصَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَلَى عَقِبَيْهِ الْقَهْقَرَى وَخَرَجْنَا مَعَهُ‏.‏

Ali (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Men Badr (jangi) kuni oʻlja ulushimda bir urgʻochi tuya oldim va Paygʻambar ﷺ menga xumusdan (ham) bir urgʻochi tuya bergan edi. Men Allohning Rasuli ﷺ ning qizi Fotimaga uylanmoqchi boʻlganimda, Bani Qaynuqo qabilasidan bir zargar bilan — men bilan birga borib, izxir (yaʼni xushboʻy oʻt) keltirib, uni zargarlarga sotib, narxini toʻyim uchun sarflashga — vaʼdalashgan edim. Men oʻz urgʻochi tuyalarim uchun egar, qop va arqonlar (jihoz) toʻplayotgan edim, ikki urgʻochi tuyam esa bir ansoriy kishining xonasi yonida choʻkkalab oʻtirgan edi. Men toʻplaganimni toʻplab qaytdim va (koʻrdimki,) ikki urgʻochi tuyamning oʻrkachlari kesilgan, biqinlari yorilgan va jigarlarining bir qismi olib qoʻyilgan edi. Men ikki urgʻochi tuyamning bu holatini koʻrganimda, yigʻlamay turolmadim. Men: «Buni kim qildi?» — dedim. Odamlar: «Hamza ibn Abdulmuttalib — u bu uyda baʼzi ansoriy maishchilar (mast kishilar) bilan birga», — dedi. Men yoʻlga chiqib, to Paygʻambar ﷺ ning oldiga yetib bordim — Zayd ibn Horisa u zot bilan birga edi. Paygʻambar ﷺ yuzimda — boshimga tushgan (musibat) asarini — sezdi; bas, Paygʻambar ﷺ: «Senga nima boʻldi?» — deb soʻradi. Men: «Yo Rasululloh! Men bugungidek kunni hech koʻrmagan edim. Hamza ikki urgʻochi tuyamga hujum qilib, ularning oʻrkachlarini kesib, biqinlarini yorib tashlabdi — u esa hozir bir uyda baʼzi mast kishilar bilan oʻtiribdi», — dedim. Soʻng Paygʻambar ﷺ yopinchigʻini soʻrab, uni yopindi va yoʻlga tushdi — men va Zayd ibn Horisa unga ergashdik — to Hamza turgan uyga yetib kelguncha. U zot (kirishga) ruxsat soʻradi va ular ruxsat berdi — ular mast edi. Allohning Rasuli ﷺ Hamzani — qilgan ishi uchun — koyiy boshladi; lekin Hamza mast edi va uning koʻzlari qizargan edi. Hamza Allohning Rasuli ﷺ ga qaradi, soʻng koʻzlarini koʻtarib, uning tizzalariga qaradi, soʻng koʻzlarini koʻtarib, uning kindigiga qaradi, yana koʻzlarini koʻtarib, uning yuziga qaradi. Soʻng Hamza: «Sizlar — mening otamning qullaridan boshqa (kim)siz?» — dedi. Allohning Rasuli ﷺ uning mast ekanini angladi, bas, Allohning Rasuli ﷺ orqaga (chekinib) qaytdi va biz u zot bilan birga (tashqariga) chiqdik.Али (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Мен Бадр (жанги) куни ўлжа улушимда бир урғочи туя олдим ва Пайғамбар ﷺ менга хумусдан (ҳам) бир урғочи туя берган эди. Мен Аллоҳнинг Расули ﷺ нинг қизи Фотимага уйланмоқчи бўлганимда, Бани Қайнуқо қабиласидан бир заргар билан — мен билан бирга бориб, изхир (яъни хушбўй ўт) келтириб, уни заргарларга сотиб, нархини тўйим учун сарфлашга — ваъдалашган эдим. Мен ўз урғочи туяларим учун эгар, қоп ва арқонлар (жиҳоз) тўплаётган эдим, икки урғочи туям эса бир ансорий кишининг хонаси ёнида чўккалаб ўтирган эди. Мен тўплаганимни тўплаб қайтдим ва (кўрдимки,) икки урғочи туямнинг ўркачлари кесилган, биқинлари ёрилган ва жигарларининг бир қисми олиб қўйилган эди. Мен икки урғочи туямнинг бу ҳолатини кўрганимда, йиғламай туролмадим. Мен: «Буни ким қилди?» — дедим. Одамлар: «Ҳамза ибн Абдулмутталиб — у бу уйда баъзи ансорий маишчилар (маст кишилар) билан бирга», — деди. Мен йўлга чиқиб, то Пайғамбар ﷺ нинг олдига етиб бордим — Зайд ибн Ҳориса у зот билан бирга эди. Пайғамбар ﷺ юзимда — бошимга тушган (мусибат) асарини — сезди; бас, Пайғамбар ﷺ: «Сенга нима бўлди?» — деб сўради. Мен: «Ё Расулуллоҳ! Мен бугунгидек кунни ҳеч кўрмаган эдим. Ҳамза икки урғочи туямга ҳужум қилиб, уларнинг ўркачларини кесиб, биқинларини ёриб ташлабди — у эса ҳозир бир уйда баъзи маст кишилар билан ўтирибди», — дедим. Сўнг Пайғамбар ﷺ ёпинчиғини сўраб, уни ёпинди ва йўлга тушди — мен ва Зайд ибн Ҳориса унга эргашдик — то Ҳамза турган уйга етиб келгунча. У зот (киришга) рухсат сўради ва улар рухсат берди — улар маст эди. Аллоҳнинг Расули ﷺ Ҳамзани — қилган иши учун — койий бошлади; лекин Ҳамза маст эди ва унинг кўзлари қизарган эди. Ҳамза Аллоҳнинг Расули ﷺ га қаради, сўнг кўзларини кўтариб, унинг тиззаларига қаради, сўнг кўзларини кўтариб, унинг киндигига қаради, яна кўзларини кўтариб, унинг юзига қаради. Сўнг Ҳамза: «Сизлар — менинг отамнинг қулларидан бошқа (ким)сиз?» — деди. Аллоҳнинг Расули ﷺ унинг маст эканини англади, бас, Аллоҳнинг Расули ﷺ орқага (чекиниб) қайтди ва биз у зот билан бирга (ташқарига) чиқдик.

حَدَّثَنَا عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ سَعْدٍ، عَنْ صَالِحٍ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، قَالَ أَخْبَرَنِي عُرْوَةُ بْنُ الزُّبَيْرِ، أَنَّ عَائِشَةَ أُمَّ الْمُؤْمِنِينَ ـ رضى الله عنها ـ أَخْبَرَتْهُ أَنَّ فَاطِمَةَ ـ عَلَيْهَا السَّلاَمُ ـ ابْنَةَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم سَأَلَتْ أَبَا بَكْرٍ الصِّدِّيقَ بَعْدَ وَفَاةِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَنْ يَقْسِمَ لَهَا مِيرَاثَهَا، مَا تَرَكَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم مِمَّا أَفَاءَ اللَّهُ عَلَيْهِ‏.‏ فَقَالَ لَهَا أَبُو بَكْرٍ إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ لاَ نُورَثُ مَا تَرَكْنَا صَدَقَةٌ ‏"‏‏.‏ فَغَضِبَتْ فَاطِمَةُ بِنْتُ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَهَجَرَتْ أَبَا بَكْرٍ، فَلَمْ تَزَلْ مُهَاجِرَتَهُ حَتَّى تُوُفِّيَتْ وَعَاشَتْ بَعْدَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم سِتَّةَ أَشْهُرٍ‏.‏ قَالَتْ وَكَانَتْ فَاطِمَةُ تَسْأَلُ أَبَا بَكْرٍ نَصِيبَهَا مِمَّا تَرَكَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم مِنْ خَيْبَرَ وَفَدَكٍ وَصَدَقَتِهِ بِالْمَدِينَةِ، فَأَبَى أَبُو بَكْرٍ عَلَيْهَا ذَلِكَ، وَقَالَ لَسْتُ تَارِكًا شَيْئًا كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَعْمَلُ بِهِ إِلاَّ عَمِلْتُ بِهِ، فَإِنِّي أَخْشَى إِنْ تَرَكْتُ شَيْئًا مِنْ أَمْرِهِ أَنْ أَزِيغَ‏.‏ فَأَمَّا صَدَقَتُهُ بِالْمَدِينَةِ فَدَفَعَهَا عُمَرُ إِلَى عَلِيٍّ وَعَبَّاسٍ، فَأَمَّا خَيْبَرُ وَفَدَكٌ فَأَمْسَكَهَا عُمَرُ وَقَالَ هُمَا صَدَقَةُ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم كَانَتَا لِحُقُوقِهِ الَّتِي تَعْرُوهُ وَنَوَائِبِهِ، وَأَمْرُهُمَا إِلَى مَنْ وَلِيَ الأَمْرَ‏.‏ قَالَ فَهُمَا عَلَى ذَلِكَ إِلَى الْيَوْمِ‏.‏ قَالَ أَبُو عَبْد اللَّهِ اعْتَرَاكَ افْتَعَلْتَ مِنْ عَرَوْتُهُ فَأَصَبْتُهُ وَمِنْهُ يَعْرُوهُ وَاعْتَرَانِي

Oisha (moʻminlar onasi) (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: Allohning Rasuli ﷺ vafotidan keyin, Allohning Rasuli ﷺ ning qizi Fotima — Allohning Rasuli ﷺ Alloh unga bergan fayʼdan (yaʼni jangsiz qoʻlga kiritilgan oʻljadan) qoldirgan (mol-mulk)dan oʻz meros ulushini berishni — Abu Bakr as-Siddiqdan soʻradi. Abu Bakr unga: «Allohning Rasuli ﷺ: ‹Bizning mol-mulkimiz meros qilib olinmaydi; biz (yaʼni paygʻambarlar) nima qoldirsak, u — sadaqa(dir)›, — degan», — dedi. Allohning Rasuli ﷺ ning qizi Fotima gʻazablandi va Abu Bakr bilan gaplashishni toʻxtatdi hamda — to vafot etguncha — shu holatda davom etdi. Fotima Allohning Rasuli ﷺ vafotidan keyin olti oy tirik qoldi. U Abu Bakrdan — Allohning Rasuli ﷺ Xaybarda, Fadakda qoldirgan (mol-mulk)dan va Madinadagi (sadaqaga atalgan) mulkidan — oʻz ulushini soʻrar edi. Abu Bakr unga oʻsha mulkni berishdan bosh tortib: «Men Allohning Rasuli ﷺ qilgan biror (ishni) tark etmayman — chunki agar men Paygʻambarning sunnatidan biror narsani tark etsam, adashishimdan qoʻrqaman», — dedi. (Keyinroq) Umar — Paygʻambarning Madinadagi (sadaqa) mulkini — Ali va Abbosga berdi; lekin Xaybar va Fadak mulklarini oʻz tasarrufida ushlab qoldi va: «Bu ikki mulk — Allohning Rasuli ﷺ oʻz xarajatlari va shoshilinch ehtiyojlari uchun ishlatadigan sadaqa(dir). Endi ularning boshqaruvi — hokimga (rahbarga) topshiriladi», — dedi (Zuhriy: «Ular bugungi kungacha shu tarzda boshqarib kelinmoqda», — dedi).Оиша (мўминлар онаси) (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: Аллоҳнинг Расули ﷺ вафотидан кейин, Аллоҳнинг Расули ﷺ нинг қизи Фотима — Аллоҳнинг Расули ﷺ Аллоҳ унга берган файъдан (яъни жангсиз қўлга киритилган ўлжадан) қолдирган (мол-мулк)дан ўз мерос улушини беришни — Абу Бакр ас-Сиддиқдан сўради. Абу Бакр унга: «Аллоҳнинг Расули ﷺ: ‹Бизнинг мол-мулкимиз мерос қилиб олинмайди; биз (яъни пайғамбарлар) нима қолдирсак, у — садақа(дир)›, — деган», — деди. Аллоҳнинг Расули ﷺ нинг қизи Фотима ғазабланди ва Абу Бакр билан гаплашишни тўхтатди ҳамда — то вафот этгунча — шу ҳолатда давом этди. Фотима Аллоҳнинг Расули ﷺ вафотидан кейин олти ой тирик қолди. У Абу Бакрдан — Аллоҳнинг Расули ﷺ Хайбарда, Фадакда қолдирган (мол-мулк)дан ва Мадинадаги (садақага аталган) мулкидан — ўз улушини сўрар эди. Абу Бакр унга ўша мулкни беришдан бош тортиб: «Мен Аллоҳнинг Расули ﷺ қилган бирор (ишни) тарк этмайман — чунки агар мен Пайғамбарнинг суннатидан бирор нарсани тарк эцам, адашишимдан қўрқаман», — деди. (Кейинроқ) Умар — Пайғамбарнинг Мадинадаги (садақа) мулкини — Али ва Аббосга берди; лекин Хайбар ва Фадак мулкларини ўз тасарруфида ушлаб қолди ва: «Бу икки мулк — Аллоҳнинг Расули ﷺ ўз харажатлари ва шошилинч эҳтиёжлари учун ишлатадиган садақа(дир). Энди уларнинг бошқаруви — ҳокимга (раҳбарга) топширилади», — деди (Зуҳрий: «Улар бугунги кунгача шу тарзда бошқариб келинмоқда», — деди).

حَدَّثَنَا إِسْحَاقُ بْنُ مُحَمَّدٍ الْفَرْوِيُّ، حَدَّثَنَا مَالِكُ بْنُ أَنَسٍ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ مَالِكِ بْنِ أَوْسِ بْنِ الْحَدَثَانِ،، وَكَانَ، مُحَمَّدُ بْنُ جُبَيْرٍ ذَكَرَ لِي ذِكْرًا مِنْ حَدِيثِهِ ذَلِكَ، فَانْطَلَقْتُ حَتَّى أَدْخُلَ عَلَى مَالِكِ بْنِ أَوْسٍ، فَسَأَلْتُهُ عَنْ ذَلِكَ الْحَدِيثِ فَقَالَ مَالِكٌ بَيْنَا أَنَا جَالِسٌ فِي أَهْلِي حِينَ مَتَعَ النَّهَارُ، إِذَا رَسُولُ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ يَأْتِينِي فَقَالَ أَجِبْ أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ‏.‏ فَانْطَلَقْتُ مَعَهُ حَتَّى أَدْخُلَ عَلَى عُمَرَ، فَإِذَا هُوَ جَالِسٌ عَلَى رِمَالِ سَرِيرٍ، لَيْسَ بَيْنَهُ وَبَيْنَهُ فِرَاشٌ مُتَّكِئٌ عَلَى وِسَادَةٍ مِنْ أَدَمٍ، فَسَلَّمْتُ عَلَيْهِ ثُمَّ جَلَسْتُ فَقَالَ يَا مَالِ، إِنَّهُ قَدِمَ عَلَيْنَا مِنْ قَوْمِكَ أَهْلُ أَبْيَاتٍ، وَقَدْ أَمَرْتُ فِيهِمْ بِرَضْخٍ فَاقْبِضْهُ فَاقْسِمْهُ بَيْنَهُمْ‏.‏ فَقُلْتُ يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ، لَوْ أَمَرْتَ بِهِ غَيْرِي‏.‏ قَالَ اقْبِضْهُ أَيُّهَا الْمَرْءُ‏.‏ فَبَيْنَا أَنَا جَالِسٌ عِنْدَهُ أَتَاهُ حَاجِبُهُ يَرْفَا فَقَالَ هَلْ لَكَ فِي عُثْمَانَ وَعَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ عَوْفٍ وَالزُّبَيْرِ وَسَعْدِ بْنِ أَبِي وَقَّاصٍ يَسْتَأْذِنُونَ قَالَ نَعَمْ‏.‏ فَأَذِنَ لَهُمْ فَدَخَلُوا فَسَلَّمُوا وَجَلَسُوا، ثُمَّ جَلَسَ يَرْفَا يَسِيرًا ثُمَّ قَالَ هَلْ لَكَ فِي عَلِيٍّ وَعَبَّاسٍ قَالَ نَعَمْ‏.‏ فَأَذِنَ لَهُمَا، فَدَخَلاَ فَسَلَّمَا فَجَلَسَا، فَقَالَ عَبَّاسٌ يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ، اقْضِ بَيْنِي وَبَيْنَ هَذَا‏.‏ وَهُمَا يَخْتَصِمَانِ فِيمَا أَفَاءَ اللَّهُ عَلَى رَسُولِهِ صلى الله عليه وسلم مِنْ بَنِي النَّضِيرِ‏.‏ فَقَالَ الرَّهْطُ عُثْمَانُ وَأَصْحَابُهُ يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ، اقْضِ بَيْنَهُمَا وَأَرِحْ أَحَدَهُمَا مِنَ الآخَرِ‏.‏ قَالَ عُمَرُ تَيْدَكُمْ، أَنْشُدُكُمْ بِاللَّهِ الَّذِي بِإِذْنِهِ تَقُومُ السَّمَاءُ وَالأَرْضُ، هَلْ تَعْلَمُونَ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ لاَ نُورَثُ مَا تَرَكْنَا صَدَقَةٌ ‏"‏‏.‏ يُرِيدُ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم نَفْسَهُ‏.‏ قَالَ الرَّهْطُ قَدْ قَالَ ذَلِكَ‏.‏ فَأَقْبَلَ عُمَرُ عَلَى عَلِيٍّ وَعَبَّاسٍ فَقَالَ أَنْشُدُكُمَا اللَّهَ، أَتَعْلَمَانِ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَدْ قَالَ ذَلِكَ قَالاَ قَدْ قَالَ ذَلِكَ‏.‏ قَالَ عُمَرُ فَإِنِّي أُحَدِّثُكُمْ عَنْ هَذَا الأَمْرِ، إِنَّ اللَّهَ قَدْ خَصَّ رَسُولَهُ صلى الله عليه وسلم فِي هَذَا الْفَىْءِ بِشَىْءٍ لَمْ يُعْطِهِ أَحَدًا غَيْرَهُ ـ ثُمَّ قَرَأَ ‏[quran sura="59" aya_start="6" aya_end="6"]{‏وَمَا أَفَاءَ اللَّهُ عَلَى رَسُولِهِ مِنْهُمْ‏}‏ إِلَى قَوْلِهِ ‏{‏قَدِيرٌ‏}‏ ـ فَكَانَتْ هَذِهِ خَالِصَةً لِرَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم‏.‏ وَاللَّهِ مَا احْتَازَهَا دُونَكُمْ، وَلاَ اسْتَأْثَرَ بِهَا عَلَيْكُمْ قَدْ أَعْطَاكُمُوهُ، وَبَثَّهَا فِيكُمْ حَتَّى بَقِيَ مِنْهَا هَذَا الْمَالُ، فَكَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يُنْفِقُ عَلَى أَهْلِهِ نَفَقَةَ سَنَتِهِمْ مِنْ هَذَا الْمَالِ، ثُمَّ يَأْخُذُ مَا بَقِيَ فَيَجْعَلُهُ مَجْعَلَ مَالِ اللَّهِ، فَعَمِلَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بِذَلِكَ حَيَاتَهُ، أَنْشُدُكُمْ بِاللَّهِ هَلْ تَعْلَمُونَ ذَلِكَ قَالُوا نَعَمْ‏.‏ ثُمَّ قَالَ لِعَلِيٍّ وَعَبَّاسٍ أَنْشُدُكُمَا بِاللَّهِ هَلْ تَعْلَمَانِ ذَلِكَ قَالَ عُمَرُ ثُمَّ تَوَفَّى اللَّهُ نَبِيَّهُ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ أَبُو بَكْرٍ أَنَا وَلِيُّ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم‏.‏ فَقَبَضَهَا أَبُو بَكْرٍ، فَعَمِلَ فِيهَا بِمَا عَمِلَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم، وَاللَّهُ يَعْلَمُ إِنَّهُ فِيهَا لَصَادِقٌ بَارٌّ رَاشِدٌ تَابِعٌ لِلْحَقِّ، ثُمَّ تَوَفَّى اللَّهُ أَبَا بَكْرٍ، فَكُنْتُ أَنَا وَلِيَّ أَبِي بَكْرٍ، فَقَبَضْتُهَا سَنَتَيْنِ مِنْ إِمَارَتِي، أَعْمَلُ فِيهَا بِمَا عَمِلَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَمَا عَمِلَ فِيهَا أَبُو بَكْرٍ، وَاللَّهُ يَعْلَمُ إِنِّي فِيهَا لَصَادِقٌ بَارٌّ رَاشِدٌ تَابِعٌ لِلْحَقِّ، ثُمَّ جِئْتُمَانِي تُكَلِّمَانِي وَكَلِمَتُكُمَا وَاحِدَةٌ، وَأَمْرُكُمَا وَاحِدٌ، جِئْتَنِي يَا عَبَّاسُ تَسْأَلُنِي نَصِيبَكَ مِنِ ابْنِ أَخِيكَ، وَجَاءَنِي هَذَا ـ يُرِيدُ عَلِيًّا ـ يُرِيدُ نَصِيبَ امْرَأَتِهِ مِنْ أَبِيهَا، فَقُلْتُ لَكُمَا إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ لاَ نُورَثُ مَا تَرَكْنَا صَدَقَةٌ ‏"‏‏.‏ فَلَمَّا بَدَا لِي أَنْ أَدْفَعَهُ إِلَيْكُمَا قُلْتُ إِنْ شِئْتُمَا دَفَعْتُهَا إِلَيْكُمَا عَلَى أَنَّ عَلَيْكُمَا عَهْدَ اللَّهِ وَمِيثَاقَهُ لَتَعْمَلاَنِ فِيهَا بِمَا عَمِلَ فِيهَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم، وَبِمَا عَمِلَ فِيهَا أَبُو بَكْرٍ، وَبِمَا عَمِلْتُ فِيهَا مُنْذُ وَلِيتُهَا، فَقُلْتُمَا ادْفَعْهَا إِلَيْنَا‏.‏ فَبِذَلِكَ دَفَعْتُهَا إِلَيْكُمَا، فَأَنْشُدُكُمْ بِاللَّهِ، هَلْ دَفَعْتُهَا إِلَيْهِمَا بِذَلِكَ قَالَ الرَّهْطُ نَعَمْ‏.‏ ثُمَّ أَقْبَلَ عَلَى عَلِيٍّ وَعَبَّاسٍ فَقَالَ أَنْشُدُكُمَا بِاللَّهِ هَلْ دَفَعْتُهَا إِلَيْكُمَا بِذَلِكَ قَالاَ نَعَمْ‏.‏ قَالَ فَتَلْتَمِسَانِ مِنِّي قَضَاءً غَيْرَ ذَلِكَ فَوَاللَّهِ الَّذِي بِإِذْنِهِ تَقُومُ السَّمَاءُ وَالأَرْضُ، لاَ أَقْضِي فِيهَا قَضَاءً غَيْرَ ذَلِكَ، فَإِنْ عَجَزْتُمَا عَنْهَا فَادْفَعَاهَا إِلَىَّ، فَإِنِّي أَكْفِيكُمَاهَا‏.‏

Molik ibn Avs (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadi: Men uyimda ekanimda, quyosh baland koʻtarildi va havo isib ketdi. Birdan Umar ibn Xattobning elchisi mening oldimga kelib: «Moʻminlar amiri seni (chaqirib) yubordi», — dedi. Bas, men u bilan birga bordim — to Umar — xurmo bargidan yasalgan, hech qanday toʻshak yopilmagan bir karavotda oʻtirib, charm yostiqqa suyanib turgan joyga kirguncha. Men unga salom berib, oʻtirdim. U: «Ey Molik! Qavmingdan — oilali baʼzi kishilar mening oldimga keldi va men ularga (biroz) inʼom berilishini buyurdim; bas, uni olib, ular orasida taqsimla», — dedi. Men: «Ey moʻminlar amiri! Men buni boshqa birovga buyurishingizni istardim», — dedim. U: «Ey kishi! Uni ol», — dedi. Men u bilan birga oʻtirib turganimda, uning eshik ogʻasi Yarfaʼ kelib: «Usmon, Abdurrahmon ibn Avf, Zubayr va Saʼd ibn Abu Vaqqos sizdan (kirishga) ruxsat soʻramoqda; ularni kiritaymi?» — dedi. Umar: «Ha», — dedi. Bas, ular kiritildi, kirib, salom berib, oʻtirdi. Bir oz oʻtgach, Yarfaʼ yana kelib: «Ali va Abbosni kiritaymi?» — dedi. Umar: «Ha», — dedi. Bas, ular kiritildi, kirib, salom berib, oʻtirdi. Soʻng Abbos: «Ey moʻminlar amiri! Men bilan bu (yaʼni Ali) orasida hukm chiqaring», — dedi. Ular — Alloh oʻz Rasuliga fayʼ sifatida bergan Bani Nazir mulki haqida — nizolashayotgan edi. (Usmon va uning sheriklari) guruhi: «Ey moʻminlar amiri! Ular orasida hukm qiling va ikkalasini bir-biridan (nizodan) xalos qiling», — dedi. Umar: «Sabr qilinglar! Men sizlarni — izni bilan osmon va yer (barpo boʻlib) turgan Alloh haqi — soʻrayman: sizlar bilasizmiki, Allohning Rasuli ﷺ: ‹Bizning (yaʼni paygʻambarlarning) mol-mulkimiz meros qilib olinmaydi; biz nima qoldirsak, u — sadaqa(dir)›, — degan va Allohning Rasuli ﷺ (‹biz› deyish bilan) oʻzini nazarda tutgan?» — dedi. Guruh: «U shunday degan», — dedi. Soʻng Umar Ali va Abbosga yuzlanib: «Men sizlarni Alloh haqi (bilan) soʻrayman: bilasizmiki, Allohning Rasuli ﷺ shunday degan?» — dedi. Ular: «U shunday degan», — dedi. Umar: «Endi men sizlarga bu ish haqida gapiraman. Alloh oʻz Rasuliga bu fayʼdan biror (narsa)ni — boshqa hech kimga bermagan — alohida inʼom qildi», — dedi. Soʻng Umar (quyidagi) muqaddas oyatlarni oʻqidi: ‹Alloh ulardan (Bani Nazirdan) Rasuliga (Muhammadga) fayʼ (oʻlja) sifatida bergan narsa uchun, sizlar na ot va na tuya (chopib) yurish qildingiz; lekin Alloh oʻz paygʻambarlarini xohlagan kishilari ustidan gʻolib qiladi. Alloh har narsaga Qodir(dir)› (Hashr, 6). Umar qoʻshdi: «Bas, bu mulk Allohning Rasuli ﷺ ga alohida berilgan edi; lekin, Allohga qasamki, u zot na uni egallab, sizlarni (undan) mahrum qildi, na uni sizlardan (yashirib) oʻziga (xos) qildi; balki uni hammangizga berib, sizlar orasida taqsimladi — to bu mulk undan (oʻsha taqsimotdan) ortib qolguncha. Allohning Rasuli ﷺ — oilasining yillik xarajatlarini shu mulkdan sarflar va qolgan daromadini Alloh yoʻlida sarflanishi uchun saqlar edi. Allohning Rasuli ﷺ butun umri davomida shunday qilib keldi. Men sizlarni Alloh haqi (bilan) soʻrayman: buni bilasizmi?» — dedi. Ular ‹ha› deb javob berdi. Soʻng Umar Ali va Abbosga: «Men sizlarni Alloh haqi (bilan) soʻrayman: buni bilasizmi?» — dedi. Umar qoʻshdi: «Alloh oʻz Paygʻambarini (huzuriga) olganida (yaʼni vafot etganida), Abu Bakr: ‹Men — Allohning Rasuli ﷺ ning oʻrinbosariman›, — dedi va Abu Bakr oʻsha mulkni oʻz zimmasiga olib, uni — Allohning Rasuli ﷺ qilganidek — boshqardi; Alloh biladiki, u rostgoʻy, taqvodor va hidoyat topgan edi hamda haqqa ergashuvchi edi. Soʻng Alloh Abu Bakrni (huzuriga) oldi va men Abu Bakrning oʻrinbosari boʻldim; men oʻsha mulkni xalifaligimning dastlabki ikki yili davomida oʻz tasarrufimda ushlab, uni — Allohning Rasuli ﷺ va Abu Bakr qilganidek — boshqardim; Alloh biladiki, men rostgoʻy, taqvodor, hidoyat topgan va haqqa ergashuvchi edim. Endi sizlar ikkovingiz (Ali va Abbos) — bir xil daʼvo bilan, bir xil ishni keltirib — men bilan gaplashish uchun keldingiz; sen, Abbos, jiyaning mulkidan oʻz ulushingni soʻrab keldingsan; bu kishi — Ali esa — xotinining otasidan (qolgan) mulkdan ulushini soʻrab keldi. Men sizlar ikkovingizga aytdimki, Allohning Rasuli ﷺ: ‹Bizning (paygʻambarlarning) mulklarimiz meros qilib olinmaydi; biz nima qoldirsak, u — sadaqa(dir)›, — degan. Men bu mulkni sizlarga topshirishni maʼqul koʻrganimda, sizlarga: ‹Agar xohlasangiz, men bu mulkni sizlarga topshirishga tayyorman — shu shart bilanki, sizlar Allohning ahdi va vaʼdasini olasiz: uni — Allohning Rasuli ﷺ, Abu Bakr va men (boshqarganimdek) — boshqarasiz›, — dedim. Bas, ikkovingiz (menga): ‹Uni bizga topshir›, — dedingiz va men shu shart bilan uni sizlarga topshirdim. Men sizlarni Alloh haqi (bilan) soʻrayman: men uni sizlarga shu shart bilan topshirdimmi?» — dedi. Guruh: «Ha», — dedi. Soʻng Umar Ali va Abbosga yuzlanib: «Men sizlarni Alloh haqi (bilan) soʻrayman: men uni sizlarga shu shart bilan topshirdimmi?» — dedi. Ular: «Ha», — dedi. U: «Endi sizlar boshqacha qaror (chiqarishimni) istaysizmi? Allohga qasamki — izni bilan osmon va yer (barpo boʻlib) turgan Alloh haqi — men (allaqachon chiqargan) qarorimdan boshqa hech qanday qaror chiqarmayman. Agar sizlar uni boshqara olmasangiz, uni menga qaytaringlar va men sizlarning nomingizdan bu ishni bajaraman», — dedi.Молик ибн Авс (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинади: Мен уйимда эканимда, қуёш баланд кўтарилди ва ҳаво исиб кетди. Бирдан Умар ибн Хаттобнинг элчиси менинг олдимга келиб: «Мўминлар амири сени (чақириб) юборди», — деди. Бас, мен у билан бирга бордим — то Умар — хурмо баргидан ясалган, ҳеч қандай тўшак ёпилмаган бир каравотда ўтириб, чарм ёстиққа суяниб турган жойга киргунча. Мен унга салом бериб, ўтирдим. У: «Эй Молик! Қавмингдан — оилали баъзи кишилар менинг олдимга келди ва мен уларга (бироз) инъом берилишини буюрдим; бас, уни олиб, улар орасида тақсимла», — деди. Мен: «Эй мўминлар амири! Мен буни бошқа бировга буюришингизни истардим», — дедим. У: «Эй киши! Уни ол», — деди. Мен у билан бирга ўтириб турганимда, унинг эшик оғаси Ярфаъ келиб: «Усмон, Абдурраҳмон ибн Авф, Зубайр ва Саъд ибн Абу Ваққос сиздан (киришга) рухсат сўрамоқда; уларни киритайми?» — деди. Умар: «Ҳа», — деди. Бас, улар киритилди, кириб, салом бериб, ўтирди. Бир оз ўтгач, Ярфаъ яна келиб: «Али ва Аббосни киритайми?» — деди. Умар: «Ҳа», — деди. Бас, улар киритилди, кириб, салом бериб, ўтирди. Сўнг Аббос: «Эй мўминлар амири! Мен билан бу (яъни Али) орасида ҳукм чиқаринг», — деди. Улар — Аллоҳ ўз Расулига файъ сифатида берган Бани Назир мулки ҳақида — низолашаётган эди. (Усмон ва унинг шериклари) гуруҳи: «Эй мўминлар амири! Улар орасида ҳукм қилинг ва иккаласини бир-биридан (низодан) халос қилинг», — деди. Умар: «Сабр қилинглар! Мен сизларни — изни билан осмон ва ер (барпо бўлиб) турган Аллоҳ ҳақи — сўрайман: сизлар биласизмики, Аллоҳнинг Расули ﷺ: ‹Бизнинг (яъни пайғамбарларнинг) мол-мулкимиз мерос қилиб олинмайди; биз нима қолдирсак, у — садақа(дир)›, — деган ва Аллоҳнинг Расули ﷺ (‹биз› дейиш билан) ўзини назарда тутган?» — деди. Гуруҳ: «У шундай деган», — деди. Сўнг Умар Али ва Аббосга юзланиб: «Мен сизларни Аллоҳ ҳақи (билан) сўрайман: биласизмики, Аллоҳнинг Расули ﷺ шундай деган?» — деди. Улар: «У шундай деган», — деди. Умар: «Энди мен сизларга бу иш ҳақида гапираман. Аллоҳ ўз Расулига бу файъдан бирор (нарса)ни — бошқа ҳеч кимга бермаган — алоҳида инъом қилди», — деди. Сўнг Умар (қуйидаги) муқаддас оятларни ўқиди: ‹Аллоҳ улардан (Бани Назирдан) Расулига (Муҳаммадга) файъ (ўлжа) сифатида берган нарса учун, сизлар на от ва на туя (чопиб) юриш қилдингиз; лекин Аллоҳ ўз пайғамбарларини хоҳлаган кишилари устидан ғолиб қилади. Аллоҳ ҳар нарсага Қодир(дир)› (Ҳашр, 6). Умар қўшди: «Бас, бу мулк Аллоҳнинг Расули ﷺ га алоҳида берилган эди; лекин, Аллоҳга қасамки, у зот на уни эгаллаб, сизларни (ундан) маҳрум қилди, на уни сизлардан (яшириб) ўзига (хос) қилди; балки уни ҳаммангизга бериб, сизлар орасида тақсимлади — то бу мулк ундан (ўша тақсимотдан) ортиб қолгунча. Аллоҳнинг Расули ﷺ — оиласининг йиллик харажатларини шу мулкдан сарфлар ва қолган даромадини Аллоҳ йўлида сарфланиши учун сақлар эди. Аллоҳнинг Расули ﷺ бутун умри давомида шундай қилиб келди. Мен сизларни Аллоҳ ҳақи (билан) сўрайман: буни биласизми?» — деди. Улар ‹ҳа› деб жавоб берди. Сўнг Умар Али ва Аббосга: «Мен сизларни Аллоҳ ҳақи (билан) сўрайман: буни биласизми?» — деди. Умар қўшди: «Аллоҳ ўз Пайғамбарини (ҳузурига) олганида (яъни вафот этганида), Абу Бакр: ‹Мен — Аллоҳнинг Расули ﷺ нинг ўринбосариман›, — деди ва Абу Бакр ўша мулкни ўз зиммасига олиб, уни — Аллоҳнинг Расули ﷺ қилганидек — бошқарди; Аллоҳ биладики, у ростгўй, тақводор ва ҳидоят топган эди ҳамда ҳаққа эргашувчи эди. Сўнг Аллоҳ Абу Бакрни (ҳузурига) олди ва мен Абу Бакрнинг ўринбосари бўлдим; мен ўша мулкни халифалигимнинг дастлабки икки йили давомида ўз тасарруфимда ушлаб, уни — Аллоҳнинг Расули ﷺ ва Абу Бакр қилганидек — бошқардим; Аллоҳ биладики, мен ростгўй, тақводор, ҳидоят топган ва ҳаққа эргашувчи эдим. Энди сизлар икковингиз (Али ва Аббос) — бир хил даъво билан, бир хил ишни келтириб — мен билан гаплашиш учун келдингиз; сен, Аббос, жиянинг мулкидан ўз улушингни сўраб келдингсан; бу киши — Али эса — хотинининг отасидан (қолган) мулкдан улушини сўраб келди. Мен сизлар икковингизга айтдимки, Аллоҳнинг Расули ﷺ: ‹Бизнинг (пайғамбарларнинг) мулкларимиз мерос қилиб олинмайди; биз нима қолдирсак, у — садақа(дир)›, — деган. Мен бу мулкни сизларга топширишни маъқул кўрганимда, сизларга: ‹Агар хоҳласангиз, мен бу мулкни сизларга топширишга тайёрман — шу шарт биланки, сизлар Аллоҳнинг аҳди ва ваъдасини оласиз: уни — Аллоҳнинг Расули ﷺ, Абу Бакр ва мен (бошқарганимдек) — бошқарасиз›, — дедим. Бас, икковингиз (менга): ‹Уни бизга топшир›, — дедингиз ва мен шу шарт билан уни сизларга топширдим. Мен сизларни Аллоҳ ҳақи (билан) сўрайман: мен уни сизларга шу шарт билан топширдимми?» — деди. Гуруҳ: «Ҳа», — деди. Сўнг Умар Али ва Аббосга юзланиб: «Мен сизларни Аллоҳ ҳақи (билан) сўрайман: мен уни сизларга шу шарт билан топширдимми?» — деди. Улар: «Ҳа», — деди. У: «Энди сизлар бошқача қарор (чиқаришимни) истайсизми? Аллоҳга қасамки — изни билан осмон ва ер (барпо бўлиб) турган Аллоҳ ҳақи — мен (аллақачон чиқарган) қароримдан бошқа ҳеч қандай қарор чиқармайман. Агар сизлар уни бошқара олмасангиз, уни менга қайтаринглар ва мен сизларнинг номингиздан бу ишни бажараман», — деди.

حَدَّثَنَا أَبُو النُّعْمَانِ، حَدَّثَنَا حَمَّادٌ، عَنْ أَبِي حَمْزَةَ الضُّبَعِيِّ، قَالَ سَمِعْتُ ابْنَ عَبَّاسٍ ـ رضى الله عنهما ـ يَقُولُ قَدِمَ وَفْدُ عَبْدِ الْقَيْسِ فَقَالُوا يَا رَسُولَ اللَّهِ، إِنَّا هَذَا الْحَىَّ مِنْ رَبِيعَةَ، بَيْنَنَا وَبَيْنَكَ كُفَّارُ مُضَرَ، فَلَسْنَا نَصِلُ إِلَيْكَ إِلاَّ فِي الشَّهْرِ الْحَرَامِ، فَمُرْنَا بِأَمْرٍ نَأْخُذُ مِنْهُ وَنَدْعُو إِلَيْهِ مَنْ وَرَاءَنَا‏.‏ قَالَ ‏"‏ آمُرُكُمْ بِأَرْبَعٍ، وَأَنْهَاكُمْ عَنْ أَرْبَعٍ، الإِيمَانِ بِاللَّهِ شَهَادَةِ أَنْ لاَ إِلَهَ إِلاَّ اللَّهُ ـ وَعَقَدَ بِيَدِهِ ـ وَإِقَامِ الصَّلاَةِ وَإِيتَاءِ الزَّكَاةِ وَصِيَامِ رَمَضَانَ، وَأَنْ تُؤَدُّوا لِلَّهِ خُمُسَ مَا غَنِمْتُمْ، وَأَنْهَاكُمْ عَنِ الدُّبَّاءِ وَالنَّقِيرِ وَالْحَنْتَمِ وَالْمُزَفَّتِ ‏"‏‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Abdulqays qabilasining vakillari kelib: «Yo Rasululloh! Biz Rabia qabilasidanmiz va siz bilan biz oramizda — Muzar qabilasining kofirlari (toʻsiq boʻlib) turibdi; shuning uchun biz sizning oldingizga faqat harom (muqaddas) oylardagina kela olamiz. Bas, bizga baʼzi koʻrsatmalar bering — biz ularni oʻzimiz amal qilaylik va ortimizda qoldirgan qavmimizni ham (amal qilishga) chaqiraylik», — dedi. Paygʻambar ﷺ: «Men sizlarga toʻrt (narsa)ni buyuraman va toʻrt (narsa)dan qaytaraman: men sizlarga Allohga iymon keltirishni — yaʼni Allohdan boshqa (haq) maʼbud yoʻq deb guvohlik berishni — buyuraman» (Paygʻambar ﷺ qoʻli bilan ishora qildi) «; namozni mukammal oʻqishni; zakot berishni; Ramazon oyida roʻza tutishni; va oʻljaning xumusini (yaʼni beshdan birini) Allohga (berishni buyuraman). Va men sizlarni — dubbo, naqir, hantam va muzaffatni (yaʼni alkogolli ichimliklar tayyorlash uchun ishlatiladigan idishlarni) — ishlatishdan qaytaraman», — dedi.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Абдулқайс қабиласининг вакиллари келиб: «Ё Расулуллоҳ! Биз Рабиа қабиласиданмиз ва сиз билан биз орамизда — Музар қабиласининг кофирлари (тўсиқ бўлиб) турибди; шунинг учун биз сизнинг олдингизга фақат ҳаром (муқаддас) ойлардагина кела оламиз. Бас, бизга баъзи кўрсатмалар беринг — биз уларни ўзимиз амал қилайлик ва ортимизда қолдирган қавмимизни ҳам (амал қилишга) чақирайлик», — деди. Пайғамбар ﷺ: «Мен сизларга тўрт (нарса)ни буюраман ва тўрт (нарса)дан қайтараман: мен сизларга Аллоҳга иймон келтиришни — яъни Аллоҳдан бошқа (ҳақ) маъбуд йўқ деб гувоҳлик беришни — буюраман» (Пайғамбар ﷺ қўли билан ишора қилди) «; намозни мукаммал ўқишни; закот беришни; Рамазон ойида рўза тутишни; ва ўлжанинг хумусини (яъни бешдан бирини) Аллоҳга (беришни буюраман). Ва мен сизларни — дуббо, нақир, ҳантам ва музаффатни (яъни алкоголли ичимликлар тайёрлаш учун ишлатиладиган идишларни) — ишлатишдан қайтараман», — деди.

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ يُوسُفَ، أَخْبَرَنَا مَالِكٌ، عَنْ أَبِي الزِّنَادِ، عَنِ الأَعْرَجِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ـ رضى الله عنه ـ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ لاَ يَقْتَسِمُ وَرَثَتِي دِينَارًا، مَا تَرَكْتُ بَعْدَ نَفَقَةِ نِسَائِي وَمَئُونَةِ عَامِلِي فَهْوَ صَدَقَةٌ ‏"‏‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Allohning Rasuli ﷺ: «Mening vorislarim (mol-mulkimdan) bir (dona) dinorni (ham) olmasin; men nima qoldirsam — xotinlarimning va ishchilarimning xarajatidan tashqari — u sadaqa boʻladi (yaʼni xayr-ehson uchun ishlatiladi)», — dedi.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Аллоҳнинг Расули ﷺ: «Менинг ворисларим (мол-мулкимдан) бир (дона) динорни (ҳам) олмасин; мен нима қолдирсам — хотинларимнинг ва ишчиларимнинг харажатидан ташқари — у садақа бўлади (яъни хайр-эҳсон учун ишлатилади)», — деди.

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، حَدَّثَنَا أَبُو أُسَامَةَ، حَدَّثَنَا هِشَامٌ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عَائِشَةَ، قَالَتْ تُوُفِّيَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَمَا فِي بَيْتِي مِنْ شَىْءٍ يَأْكُلُهُ ذُو كَبِدٍ، إِلاَّ شَطْرُ شَعِيرٍ فِي رَفٍّ لِي، فَأَكَلْتُ مِنْهُ حَتَّى طَالَ عَلَىَّ، فَكِلْتُهُ فَفَنِيَ‏.‏

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: Allohning Rasuli ﷺ vafot etdi va mening uyimda — bir tokchada yotgan biroz arpadan boshqa — tirik jon yeydigan hech narsa yoʻq edi. Bas, men undan uzoq muddat yedim va uni oʻlchadim — (qisqa muddatdan keyin) u tugadi.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: Аллоҳнинг Расули ﷺ вафот этди ва менинг уйимда — бир токчада ётган бироз арпадан бошқа — тирик жон ейдиган ҳеч нарса йўқ эди. Бас, мен ундан узоқ муддат едим ва уни ўлчадим — (қисқа муддатдан кейин) у тугади.

حَدَّثَنَا مُسَدَّدٌ، حَدَّثَنَا يَحْيَى، عَنْ سُفْيَانَ، قَالَ حَدَّثَنِي أَبُو إِسْحَاقَ، قَالَ سَمِعْتُ عَمْرَو بْنَ الْحَارِثِ، قَالَ مَا تَرَكَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم إِلاَّ سِلاَحَهُ وَبَغْلَتَهُ الْبَيْضَاءَ، وَأَرْضًا تَرَكَهَا صَدَقَةً‏.‏

Amr ibn Horis (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Paygʻambar ﷺ (vafotidan keyin) — qurol-yarogʻidan, bir oq xachiridan va sadaqa qilib bergan bir (parcha) yeridan boshqa — hech narsa qoldirmadi.Амр ибн Ҳорис (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Пайғамбар ﷺ (вафотидан кейин) — қурол-яроғидан, бир оқ хачиридан ва садақа қилиб берган бир (парча) еридан бошқа — ҳеч нарса қолдирмади.

حَدَّثَنَا حِبَّانُ بْنُ مُوسَى، وَمُحَمَّدٌ، قَالاَ أَخْبَرَنَا عَبْدُ اللَّهِ، أَخْبَرَنَا مَعْمَرٌ، وَيُونُسُ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، قَالَ أَخْبَرَنِي عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُتْبَةَ بْنِ مَسْعُودٍ، أَنَّ عَائِشَةَ ـ رضى الله عنها ـ زَوْجَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَتْ لَمَّا ثَقُلَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم اسْتَأْذَنَ أَزْوَاجَهُ أَنْ يُمَرَّضَ فِي بَيْتِي فَأَذِنَّ لَهُ‏.‏

Oisha (Paygʻambarning xotini) (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: Allohning Rasuli ﷺ ning kasalligi ogʻirlashganda, u zot — mening uyimda davolanishini — xotinlaridan (ijozat) soʻradi va ular ruxsat berdi.Оиша (Пайғамбарнинг хотини) (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: Аллоҳнинг Расули ﷺ нинг касаллиги оғирлашганда, у зот — менинг уйимда даволанишини — хотинларидан (ижозат) сўради ва улар рухсат берди.

حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي مَرْيَمَ، حَدَّثَنَا نَافِعٌ، سَمِعْتُ ابْنَ أَبِي مُلَيْكَةَ، قَالَ قَالَتْ عَائِشَةُ ـ رضى الله عنها تُوُفِّيَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم فِي بَيْتِي، وَفِي نَوْبَتِي، وَبَيْنَ سَحْرِي وَنَحْرِي، وَجَمَعَ اللَّهُ بَيْنَ رِيقِي وَرِيقِهِ‏.‏ قَالَتْ دَخَلَ عَبْدُ الرَّحْمَنِ بِسِوَاكٍ، فَضَعُفَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم عَنْهُ، فَأَخَذْتُهُ فَمَضَغْتُهُ ثُمَّ سَنَنْتُهُ بِهِ‏.‏

Ibn Abu Mulayka (rahimahulloh) (Oishadan) rivoyat qiladi: Oisha: «Paygʻambar ﷺ mening navbat kunimda mening uyimda — koʻkragimga, boʻynimga yaqin (joyga) suyangan holatda — vafot etdi va Alloh mening tupugimni uning tupugi bilan aralashtirdi», — dedi. Oisha qoʻshdi: «Abdurrahmon bir misvok bilan keldi va Paygʻambar ﷺ uni ishlatishga (juda) holsiz edi; bas, men uni olib, chaynadim, soʻng (unga berdim va) u u bilan tishlarini tozaladi».Ибн Абу Мулайка (раҳимаҳуллоҳ) (Оишадан) ривоят қилади: Оиша: «Пайғамбар ﷺ менинг навбат кунимда менинг уйимда — кўкрагимга, бўйнимга яқин (жойга) суянган ҳолатда — вафот этди ва Аллоҳ менинг тупугимни унинг тупуги билан аралаштирди», — деди. Оиша қўшди: «Абдурраҳмон бир мисвок билан келди ва Пайғамбар ﷺ уни ишлатишга (жуда) ҳолсиз эди; бас, мен уни олиб, чайнадим, сўнг (унга бердим ва) у у билан тишларини тозалади».

حَدَّثَنَا سَعِيدُ بْنُ عُفَيْرٍ، قَالَ حَدَّثَنِي اللَّيْثُ، قَالَ حَدَّثَنِي عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ خَالِدٍ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ عَلِيِّ بْنِ حُسَيْنٍ، أَنَّ صَفِيَّةَ، زَوْجَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم أَخْبَرَتْهُ أَنَّهَا جَاءَتْ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم تَزُورُهُ، وَهْوَ مُعْتَكِفٌ فِي الْمَسْجِدِ فِي الْعَشْرِ الأَوَاخِرِ مِنْ رَمَضَانَ ثُمَّ قَامَتْ تَنْقَلِبُ فَقَامَ مَعَهَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم حَتَّى إِذَا بَلَغَ قَرِيبًا مِنْ باب الْمَسْجِدِ عِنْدَ باب أُمِّ سَلَمَةَ زَوْجِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم مَرَّ بِهِمَا رَجُلاَنِ مِنَ الأَنْصَارِ، فَسَلَّمَا عَلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم، ثُمَّ نَفَذَا فَقَالَ لَهُمَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ عَلَى رِسْلِكُمَا ‏"‏‏.‏ قَالاَ سُبْحَانَ اللَّهِ يَا رَسُولَ اللَّهِ‏.‏ وَكَبُرَ عَلَيْهِمَا ذَلِكَ‏.‏ فَقَالَ ‏"‏ إِنَّ الشَّيْطَانَ يَبْلُغُ مِنَ الإِنْسَانِ مَبْلَغَ الدَّمِ، وَإِنِّي خَشِيتُ أَنْ يَقْذِفَ فِي قُلُوبِكُمَا شَيْئًا ‏"‏‏.‏

Safiyya (Paygʻambarning xotini) (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: U Allohning Rasuli ﷺ ni — u zot eʼtikofda (yaʼni Ramazonning soʻnggi oʻn kunida masjidda xilvatda) ekanida — ziyorat qilishga keldi. U (Safiyya) qaytish uchun (oʻrnidan) turganda, Allohning Rasuli ﷺ u bilan birga turdi va unga hamroh boʻldi; u zot — Paygʻambarning xotini Ummu Salamaning uyi eshigiga yaqin — masjid darvozasi yoniga yetganda, ikki ansoriy kishi ular yonidan oʻtib, Allohning Rasuli ﷺ ga salom berdi, soʻng (joʻnab) ketdi. Allohning Rasuli ﷺ ularga: «Shoshilmanglar! (U — mening xotinim)», — dedi. Ular: «Subhanalloh! Yo Rasululloh! (Siz har qanday shubhadan yiroqsiz)», — dedi va uning bu gapi ularga ogʻir botdi. Allohning Rasuli ﷺ: «Shayton — odamning (badanida) qon (yurganidek) — uning aqlida aylanib yuradi. Men — shayton sizlarning aqlingizga biror (yomon) fikr solishidan — qoʻrqdim», — dedi.Сафийя (Пайғамбарнинг хотини) (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: У Аллоҳнинг Расули ﷺ ни — у зот эътикофда (яъни Рамазоннинг сўнгги ўн кунида масжидда хилватда) эканида — зиёрат қилишга келди. У (Сафийя) қайтиш учун (ўрнидан) турганда, Аллоҳнинг Расули ﷺ у билан бирга турди ва унга ҳамроҳ бўлди; у зот — Пайғамбарнинг хотини Умму Саламанинг уйи эшигига яқин — масжид дарвозаси ёнига етганда, икки ансорий киши улар ёнидан ўтиб, Аллоҳнинг Расули ﷺ га салом берди, сўнг (жўнаб) кетди. Аллоҳнинг Расули ﷺ уларга: «Шошилманглар! (У — менинг хотиним)», — деди. Улар: «Субҳаналлоҳ! Ё Расулуллоҳ! (Сиз ҳар қандай шубҳадан йироқсиз)», — деди ва унинг бу гапи уларга оғир ботди. Аллоҳнинг Расули ﷺ: «Шайтон — одамнинг (баданида) қон (юрганидек) — унинг ақлида айланиб юради. Мен — шайтон сизларнинг ақлингизга бирор (ёмон) фикр солишидан — қўрқдим», — деди.

حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ الْمُنْذِرِ، حَدَّثَنَا أَنَسُ بْنُ عِيَاضٍ، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ يَحْيَى بْنِ حَبَّانَ، عَنْ وَاسِعِ بْنِ حَبَّانَ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ ـ رضى الله عنهما ـ قَالَ ارْتَقَيْتُ فَوْقَ بَيْتِ حَفْصَةَ، فَرَأَيْتُ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم يَقْضِي حَاجَتَهُ، مُسْتَدْبِرَ الْقِبْلَةِ، مُسْتَقْبِلَ الشَّأْمِ‏.‏

Abdulloh ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Bir marta men Hafsaning uyida tepaga (ustki qavatga) chiqdim va Paygʻambar ﷺ ni — qiblaga orqa, Shomga yuz oʻgirgan holda — hojatini bajarayotganini koʻrdim.Абдуллоҳ ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Бир марта мен Ҳафсанинг уйида тепага (устки қаватга) чиқдим ва Пайғамбар ﷺ ни — қиблага орқа, Шомга юз ўгирган ҳолда — ҳожатини бажараётганини кўрдим.

حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ الْمُنْذِرِ، حَدَّثَنَا أَنَسُ بْنُ عِيَاضٍ، عَنْ هِشَامٍ، عَنْ أَبِيهِ، أَنَّ عَائِشَةَ ـ رضى الله عنها ـ قَالَتْ كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يُصَلِّي الْعَصْرَ وَالشَّمْسُ لَمْ تَخْرُجْ مِنْ حُجْرَتِهَا‏.‏

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: Allohning Rasuli ﷺ — quyosh hali uning hujrasida (yaʼni turar joyida) yorugʻ ekanida — asr namozini oʻqir edi.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: Аллоҳнинг Расули ﷺ — қуёш ҳали унинг ҳужрасида (яъни турар жойида) ёруғ эканида — аср намозини ўқир эди.

حَدَّثَنَا مُوسَى بْنُ إِسْمَاعِيلَ، حَدَّثَنَا جُوَيْرِيَةُ، عَنْ نَافِعٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ ـ رضى الله عنه ـ قَالَ قَامَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم خَطِيبًا فَأَشَارَ نَحْوَ مَسْكَنِ عَائِشَةَ فَقَالَ ‏"‏ هُنَا الْفِتْنَةُ ـ ثَلاَثًا ـ مِنْ حَيْثُ يَطْلُعُ قَرْنُ الشَّيْطَانِ ‏"‏‏.‏

Abdulloh ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Paygʻambar ﷺ (oʻrnidan) turib, xutba qildi va Oishaning uyiga (yaʼni sharq tomonga) ishora qilib, uch marta: «Fitna — mana shu yerdan (paydo boʻladi)», — dedi va: «Shaytonning boshining tomoni chiqadigan (joydan, yaʼni sharqdan)», — (dedi).Абдуллоҳ ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Пайғамбар ﷺ (ўрнидан) туриб, хутба қилди ва Оишанинг уйига (яъни шарқ томонга) ишора қилиб, уч марта: «Фитна — мана шу ердан (пайдо бўлади)», — деди ва: «Шайтоннинг бошининг томони чиқадиган (жойдан, яъни шарқдан)», — (деди).

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ يُوسُفَ، أَخْبَرَنَا مَالِكٌ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي بَكْرٍ، عَنْ عَمْرَةَ ابْنَةِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، أَنَّ عَائِشَةَ، زَوْجَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم أَخْبَرَتْهَا أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم كَانَ عِنْدَهَا، وَأَنَّهَا سَمِعَتْ صَوْتَ إِنْسَانٍ يَسْتَأْذِنُ فِي بَيْتِ حَفْصَةَ فَقُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ، هَذَا رَجُلٌ يَسْتَأْذِنُ فِي بَيْتِكَ‏.‏ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ أُرَاهُ فُلاَنًا، لِعَمِّ حَفْصَةَ مِنَ الرَّضَاعَةِ، الرَّضَاعَةُ تُحَرِّمُ مَا تُحَرِّمُ الْوِلاَدَةُ ‏"‏‏.‏

Amra bint Abdurrahmon (rahimahalloh) (Oishadan) rivoyat qiladi: Paygʻambar ﷺ ning xotini Oisha unga (shuni) aytdiki: Bir marta Allohning Rasuli ﷺ u (Oisha) bilan birga edi va u (Oisha) — kimdir Hafsaning uyiga kirishga ruxsat soʻrayotganini — eshitdi. U: «Yo Rasululloh! Bu kishi sizning uyingizga kirishga ruxsat soʻramoqda», — dedi. Allohning Rasuli ﷺ: «Menimcha, u — falonchi (yaʼni Hafsaning sut amakisi). Qon-qarindoshlik sababli harom (man) qilingan narsa — unga mos sut-qarindoshlik sababli (ham) harom qilinadi», — deb javob berdi.Амра бинт Абдурраҳмон (раҳимаҳаллоҳ) (Оишадан) ривоят қилади: Пайғамбар ﷺ нинг хотини Оиша унга (шуни) айтдики: Бир марта Аллоҳнинг Расули ﷺ у (Оиша) билан бирга эди ва у (Оиша) — кимдир Ҳафсанинг уйига киришга рухсат сўраётганини — эшитди. У: «Ё Расулуллоҳ! Бу киши сизнинг уйингизга киришга рухсат сўрамоқда», — деди. Аллоҳнинг Расули ﷺ: «Менимча, у — фалончи (яъни Ҳафсанинг сут амакиси). Қон-қариндошлик сабабли ҳаром (ман) қилинган нарса — унга мос сут-қариндошлик сабабли (ҳам) ҳаром қилинади», — деб жавоб берди.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ الأَنْصَارِيُّ، قَالَ حَدَّثَنِي أَبِي، عَنْ ثُمَامَةَ، عَنْ أَنَسٍ، أَنَّ أَبَا بَكْرٍ ـ رضى الله عنه ـ لَمَّا اسْتُخْلِفَ بَعَثَهُ إِلَى الْبَحْرَيْنِ، وَكَتَبَ لَهُ هَذَا الْكِتَابَ وَخَتَمَهُ، وَكَانَ نَقْشُ الْخَاتَمِ ثَلاَثَةَ أَسْطُرٍ مُحَمَّدٌ سَطْرٌ، وَرَسُولُ سَطْرٌ، وَاللَّهِ سَطْرٌ‏.‏

Anas (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Abu Bakr xalifa boʻlganida, u (Anasni) Bahraynga yubordi va u uchun mana shu maktubni yozib, uni Paygʻambar ﷺ ning uzugi bilan muhrladi. Uzukda uchta satr oʻyilgan edi: ‹Muhammad› (degan soʻz) bir satrda, ‹Rasul› boshqa satrda va ‹Alloh› uchinchi satrda edi.Анас (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Абу Бакр халифа бўлганида, у (Анасни) Баҳрайнга юборди ва у учун мана шу мактубни ёзиб, уни Пайғамбар ﷺ нинг узуги билан муҳрлади. Узукда учта сатр ўйилган эди: ‹Муҳаммад› (деган сўз) бир сатрда, ‹Расул› бошқа сатрда ва ‹Аллоҳ› учинчи сатрда эди.

حَدَّثَنِي عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مُحَمَّدٍ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ الأَسَدِيُّ، حَدَّثَنَا عِيسَى بْنُ طَهْمَانَ، قَالَ أَخْرَجَ إِلَيْنَا أَنَسٌ نَعْلَيْنِ جَرْدَاوَيْنِ لَهُمَا قِبَالاَنِ، فَحَدَّثَنِي ثَابِتٌ الْبُنَانِيُّ بَعْدُ عَنْ أَنَسٍ أَنَّهُمَا نَعْلاَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم‏.‏

Iso ibn Tahmon (rahimahulloh) (Anasdan) rivoyat qiladi: Anas bizga — tuksiz va charm bogʻichlari (boʻlgan) ikkita eskirgan charm kovushni — chiqarib koʻrsatdi. Keyinroq Sobit al-Bunoniy menga aytdiki, Anas: «Ular — Paygʻambar ﷺ ning kovushlari edi», — degan.Исо ибн Таҳмон (раҳимаҳуллоҳ) (Анасдан) ривоят қилади: Анас бизга — туксиз ва чарм боғичлари (бўлган) иккита эскирган чарм ковушни — чиқариб кўрсатди. Кейинроқ Собит ал-Буноний менга айтдики, Анас: «Улар — Пайғамбар ﷺ нинг ковушлари эди», — деган.

حَدَّثَنِي مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْوَهَّابِ، حَدَّثَنَا أَيُّوبُ، عَنْ حُمَيْدِ بْنِ هِلاَلٍ، عَنْ أَبِي بُرْدَةَ، قَالَ أَخْرَجَتْ إِلَيْنَا عَائِشَةُ ـ رضى الله عنها ـ كِسَاءً مُلَبَّدًا وَقَالَتْ فِي هَذَا نُزِعَ رُوحُ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم‏.‏ وَزَادَ سُلَيْمَانُ عَنْ حُمَيْدٍ عَنْ أَبِي بُرْدَةَ قَالَ أَخْرَجَتْ إِلَيْنَا عَائِشَةُ إِزَارًا غَلِيظًا مِمَّا يُصْنَعُ بِالْيَمَنِ، وَكِسَاءً مِنْ هَذِهِ الَّتِي يَدْعُونَهَا الْمُلَبَّدَةَ‏.‏

Abu Burda (rahimahulloh) (Oishadan) rivoyat qiladi: Oisha bizga — yamoqli bir jun kiyimni — chiqarib koʻrsatib: «(Shunday boʻldiki,) Allohning Rasuli ﷺ ning joni — u shu (kiyim)ni kiygan holda — olindi», — dedi. Abu Burda qoʻshdi: «Oisha bizga — yamanliklar yasaydigan (kiyim) kabi qalin bir bel matosini hamda ‹mulabbada› deb ataladigan turdagi bir kiyimni (ham) chiqarib koʻrsatdi».Абу Бурда (раҳимаҳуллоҳ) (Оишадан) ривоят қилади: Оиша бизга — ямоқли бир жун кийимни — чиқариб кўрсатиб: «(Шундай бўлдики,) Аллоҳнинг Расули ﷺ нинг жони — у шу (кийим)ни кийган ҳолда — олинди», — деди. Абу Бурда қўшди: «Оиша бизга — яманликлар ясайдиган (кийим) каби қалин бир бел матосини ҳамда ‹мулаббада› деб аталадиган турдаги бир кийимни (ҳам) чиқариб кўрсатди».

حَدَّثَنَا عَبْدَانُ، عَنْ أَبِي حَمْزَةَ، عَنْ عَاصِمٍ، عَنِ ابْنِ سِيرِينَ، عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ ـ رضى الله عنه ـ أَنَّ قَدَحَ، النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم انْكَسَرَ، فَاتَّخَذَ مَكَانَ الشَّعْبِ سِلْسِلَةً مِنْ فِضَّةٍ‏.‏ قَالَ عَاصِمٌ رَأَيْتُ الْقَدَحَ وَشَرِبْتُ فِيهِ‏.‏

Anas ibn Molik (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Allohning Rasuli ﷺ ning kosasi singanida, u zot uni — yorigʻidan kumush sim bilan — biriktirdi (Rivoyatchi Osim: «Men oʻsha kosani koʻrdim va undan (suv) ichdim», — dedi).Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Аллоҳнинг Расули ﷺ нинг косаси синганида, у зот уни — ёриғидан кумуш сим билан — бириктирди (Ривоятчи Осим: «Мен ўша косани кўрдим ва ундан (сув) ичдим», — деди).

حَدَّثَنَا سَعِيدُ بْنُ مُحَمَّدٍ الْجَرْمِيُّ، حَدَّثَنَا يَعْقُوبُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، حَدَّثَنَا أَبِي أَنَّ الْوَلِيدَ بْنَ كَثِيرٍ، حَدَّثَهُ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَمْرِو بْنِ حَلْحَلَةَ الدُّؤَلِيِّ، حَدَّثَهُ أَنَّ ابْنَ شِهَابٍ حَدَّثَهُ أَنَّ عَلِيَّ بْنَ حُسَيْنٍ حَدَّثَهُ أَنَّهُمْ، حِينَ قَدِمُوا الْمَدِينَةَ مِنْ عِنْدِ يَزِيدَ بْنِ مُعَاوِيَةَ مَقْتَلَ حُسَيْنِ بْنِ عَلِيٍّ رَحْمَةُ اللَّهِ عَلَيْهِ لَقِيَهُ الْمِسْوَرُ بْنُ مَخْرَمَةَ فَقَالَ لَهُ هَلْ لَكَ إِلَىَّ مِنْ حَاجَةٍ تَأْمُرُنِي بِهَا فَقُلْتُ لَهُ لاَ‏.‏ فَقَالَ لَهُ فَهَلْ أَنْتَ مُعْطِيَّ سَيْفَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَإِنِّي أَخَافُ أَنْ يَغْلِبَكَ الْقَوْمُ عَلَيْهِ، وَايْمُ اللَّهِ، لَئِنْ أَعْطَيْتَنِيهِ لاَ يُخْلَصُ إِلَيْهِمْ أَبَدًا حَتَّى تُبْلَغَ نَفْسِي، إِنَّ عَلِيَّ بْنَ أَبِي طَالِبٍ خَطَبَ ابْنَةَ أَبِي جَهْلٍ عَلَى فَاطِمَةَ ـ عَلَيْهَا السَّلاَمُ ـ فَسَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَخْطُبُ النَّاسَ فِي ذَلِكَ عَلَى مِنْبَرِهِ هَذَا وَأَنَا يَوْمَئِذٍ مُحْتَلِمٌ فَقَالَ ‏"‏ إِنَّ فَاطِمَةَ مِنِّي، وَأَنَا أَتَخَوَّفُ أَنْ تُفْتَنَ فِي دِينِهَا ‏"‏‏.‏ ثُمَّ ذَكَرَ صِهْرًا لَهُ مِنْ بَنِي عَبْدِ شَمْسٍ، فَأَثْنَى عَلَيْهِ فِي مُصَاهَرَتِهِ إِيَّاهُ قَالَ ‏"‏ حَدَّثَنِي فَصَدَقَنِي، وَوَعَدَنِي فَوَفَى لِي، وَإِنِّي لَسْتُ أُحَرِّمُ حَلاَلاً وَلاَ أُحِلُّ حَرَامًا، وَلَكِنْ وَاللَّهِ لاَ تَجْتَمِعُ بِنْتُ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَبِنْتُ عَدُوِّ اللَّهِ أَبَدًا ‏"‏‏.‏

Ali ibn Husayn (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadi: Husayn ibn Ali (Alloh unga rahmat qilsin) shahid boʻlganidan keyin, ular Yazid ibn Muoviyaning (oldidan) qaytib, Madinaga yetganda, Misvar ibn Maxrama u (Ali ibn Husayn)ni uchratib, unga: «Senga biror ehtiyojing bormi, menga buyursang (bajaray)?» — dedi. Ali: «Yoʻq», — dedi. Misvar: «Allohning Rasuli ﷺ ning qilichini menga berasanmi? Chunki men — odamlar uni sendan kuch bilan tortib olishidan — qoʻrqaman. Allohga qasamki, agar uni menga bersang, ular — to men oʻlguncha — uni hech qachon (sendan) ola olmaydi», — dedi. Ali ibn Abu Tolib — Fotimaning ustiga — Abu Jahlning qiziga uylanishni talab qilganda, men Allohning Rasuli ﷺ ning shu munosabat bilan minbarda odamlar oldida xutba qilganini eshitganman — men oʻshanda balogʻat yoshiga yetgan edim. Allohning Rasuli ﷺ: «Fotima — mendan(dir) va men — uning dinida (rashk sababli) fitnaga (sinovga) qolishidan qoʻrqaman», — dedi. Soʻng Paygʻambar ﷺ — Abdushams qabilasidan boʻlgan — kuyovlaridan birini zikr qildi va uni yaxshi kuyov deb maqtab: «U nima desa — rost edi; u menga vaʼda berdi va vaʼdasini bajardi. Men halol narsani harom qilmayman va harom narsani halol qilmayman; lekin, Allohga qasamki, Allohning Rasuli ﷺ ning qizi va Allohning dushmanining (yaʼni Abu Jahlning) qizi hech qachon (bir kishining xotinlari sifatida) birga (jamlana) olmaydi», — dedi.Али ибн Ҳусайн (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинади: Ҳусайн ибн Али (Аллоҳ унга раҳмат қилсин) шаҳид бўлганидан кейин, улар Язид ибн Муовиянинг (олдидан) қайтиб, Мадинага етганда, Мисвар ибн Махрама у (Али ибн Ҳусайн)ни учратиб, унга: «Сенга бирор эҳтиёжинг борми, менга буюрсанг (бажарай)?» — деди. Али: «Йўқ», — деди. Мисвар: «Аллоҳнинг Расули ﷺ нинг қиличини менга берасанми? Чунки мен — одамлар уни сендан куч билан тортиб олишидан — қўрқаман. Аллоҳга қасамки, агар уни менга берсанг, улар — то мен ўлгунча — уни ҳеч қачон (сендан) ола олмайди», — деди. Али ибн Абу Толиб — Фотиманинг устига — Абу Жаҳлнинг қизига уйланишни талаб қилганда, мен Аллоҳнинг Расули ﷺ нинг шу муносабат билан минбарда одамлар олдида хутба қилганини эшитганман — мен ўшанда балоғат ёшига етган эдим. Аллоҳнинг Расули ﷺ: «Фотима — мендан(дир) ва мен — унинг динида (рашк сабабли) фитнага (синовга) қолишидан қўрқаман», — деди. Сўнг Пайғамбар ﷺ — Абдушамс қабиласидан бўлган — куёвларидан бирини зикр қилди ва уни яхши куёв деб мақтаб: «У нима деса — рост эди; у менга ваъда берди ва ваъдасини бажарди. Мен ҳалол нарсани ҳаром қилмайман ва ҳаром нарсани ҳалол қилмайман; лекин, Аллоҳга қасамки, Аллоҳнинг Расули ﷺ нинг қизи ва Аллоҳнинг душманининг (яъни Абу Жаҳлнинг) қизи ҳеч қачон (бир кишининг хотинлари сифатида) бирга (жамлана) олмайди», — деди.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ بْنُ سَعِيدٍ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سُوقَةَ، عَنْ مُنْذِرٍ، عَنِ ابْنِ الْحَنَفِيَّةِ، قَالَ لَوْ كَانَ عَلِيٌّ ـ رضى الله عنه ـ ذَاكِرًا عُثْمَانَ ـ رضى الله عنه ـ ذَكَرَهُ يَوْمَ جَاءَهُ نَاسٌ فَشَكَوْا سُعَاةَ عُثْمَانَ، فَقَالَ لِي عَلِيٌّ اذْهَبْ إِلَى عُثْمَانَ فَأَخْبِرْهُ أَنَّهَا صَدَقَةُ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم، فَمُرْ سُعَاتَكَ يَعْمَلُونَ فِيهَا‏.‏ فَأَتَيْتُهُ بِهَا فَقَالَ أَغْنِهَا عَنَّا‏.‏ فَأَتَيْتُ بِهَا عَلِيًّا فَأَخْبَرْتُهُ فَقَالَ ضَعْهَا حَيْثُ أَخَذْتَهَا‏.‏

Ibn Hanafiya (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadi: Agar Ali Usmon haqida biror yomon (gap) aytganida, u — baʼzi kishilar uning oldiga kelib, Usmonning zakot amaldorlaridan shikoyat qilgan kunni — zikr qilgan boʻlardi. Ali menga: «Usmonning oldiga borib, unga: ‹Bu hujjat — Allohning Rasuli ﷺ ning sadaqasini sarflash qoidalarini oʻz ichiga oladi; bas, zakot amaldorlaringga shunga muvofiq amal qilishni buyur›, — deb (ayt)», — dedi. Men hujjatni Usmonga olib bordim. Usmon: «Uni olib ket — chunki bizda unga ehtiyoj yoʻq», — dedi. Men u bilan Alining oldiga qaytib, buni unga xabar qildim. U: «Uni — qaerdan olgan boʻlsang, oʻsha joyga qoʻy», — dedi.Ибн Ҳанафия (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинади: Агар Али Усмон ҳақида бирор ёмон (гап) айтганида, у — баъзи кишилар унинг олдига келиб, Усмоннинг закот амалдорларидан шикоят қилган кунни — зикр қилган бўларди. Али менга: «Усмоннинг олдига бориб, унга: ‹Бу ҳужжат — Аллоҳнинг Расули ﷺ нинг садақасини сарфлаш қоидаларини ўз ичига олади; бас, закот амалдорларингга шунга мувофиқ амал қилишни буюр›, — деб (айт)», — деди. Мен ҳужжатни Усмонга олиб бордим. Усмон: «Уни олиб кет — чунки бизда унга эҳтиёж йўқ», — деди. Мен у билан Алининг олдига қайтиб, буни унга хабар қилдим. У: «Уни — қаэрдан олган бўлсанг, ўша жойга қўй», — деди.

قَالَ الْحُمَيْدِيُّ حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ سُوقَةَ، قَالَ سَمِعْتُ مُنْذِرًا الثَّوْرِيَّ، عَنِ ابْنِ الْحَنَفِيَّةِ، قَالَ أَرْسَلَنِي أَبِي، خُذْ هَذَا الْكِتَابَ فَاذْهَبْ بِهِ إِلَى عُثْمَانَ، فَإِنَّ فِيهِ أَمْرَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فِي الصَّدَقَةِ‏.‏

Muhammad ibn Suqa (Munzir as-Savriy orqali Ibn Hanafiyadan) rivoyat qiladi: Ibn Hanafiya: «Otam meni yuborib: ‹Bu maktubni Usmonga olib bor — chunki u Paygʻambar ﷺ ning sadaqa haqidagi buyruqlarini oʻz ichiga oladi›, — dedi», — degan.Муҳаммад ибн Суқа (Мунзир ас-Саврий орқали Ибн Ҳанафиядан) ривоят қилади: Ибн Ҳанафия: «Отам мени юбориб: ‹Бу мактубни Усмонга олиб бор — чунки у Пайғамбар ﷺ нинг садақа ҳақидаги буйруқларини ўз ичига олади›, — деди», — деган.

حَدَّثَنَا بَدَلُ بْنُ الْمُحَبَّرِ، أَخْبَرَنَا شُعْبَةُ، قَالَ أَخْبَرَنِي الْحَكَمُ، قَالَ سَمِعْتُ ابْنَ أَبِي لَيْلَى، حَدَّثَنَا عَلِيٌّ، أَنَّ فَاطِمَةَ ـ عَلَيْهَا السَّلاَمُ ـ اشْتَكَتْ مَا تَلْقَى مِنَ الرَّحَى مِمَّا تَطْحَنُ، فَبَلَغَهَا أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أُتِيَ بِسَبْىٍ، فَأَتَتْهُ تَسْأَلُهُ خَادِمًا فَلَمْ تُوَافِقْهُ، فَذَكَرَتْ لِعَائِشَةَ، فَجَاءَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم فَذَكَرَتْ ذَلِكَ عَائِشَةُ لَهُ، فَأَتَانَا وَقَدْ دَخَلْنَا مَضَاجِعَنَا، فَذَهَبْنَا لِنَقُومَ فَقَالَ ‏"‏ عَلَى مَكَانِكُمَا ‏"‏ حَتَّى وَجَدْتُ بَرْدَ قَدَمَيْهِ عَلَى صَدْرِي فَقَالَ ‏"‏ أَلاَ أَدُلُّكُمَا عَلَى خَيْرٍ مِمَّا سَأَلْتُمَاهُ، إِذَا أَخَذْتُمَا مَضَاجِعَكُمَا فَكَبِّرَا اللَّهَ أَرْبَعًا وَثَلاَثِينَ، وَاحْمَدَا ثَلاَثًا وَثَلاَثِينَ، وَسَبِّحَا ثَلاَثًا وَثَلاَثِينَ، فَإِنَّ ذَلِكَ خَيْرٌ لَكُمَا مِمَّا سَأَلْتُمَاهُ ‏"‏‏.‏

Ali (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Fotima — qoʻl tegirmoni va (un) tortishdan chekkan (mashaqqati)dan shikoyat qildi — Allohning Rasuli ﷺ ga oʻljadan baʼzi choʻrilar keltirilgani xabarini olganda. U (Fotima) undan bir xizmatkor (choʻri) soʻrash uchun uning oldiga bordi, lekin uni topa olmadi va Oishaga oʻz ehtiyojini aytdi. Paygʻambar ﷺ kelganda, Oisha buni unga xabar qildi. Paygʻambar ﷺ — biz toʻshaklarimizga (yotgan) paytimizda — uyimizga keldi. (Paygʻambarni koʻrib) biz turmoqchi boʻldik, lekin u zot: «Joylaringizda qolinglar», — dedi. Men Paygʻambarning oyoqlarining salqinligini koʻkragimda sezdim. Soʻng u zot: «Sizlarga — soʻraganingizdan koʻra yaxshiroq narsani — aytaymi? Toʻshaklaringizga (yotgani) borganingizda: ‹Allohu akbar (Alloh — Eng Ulugʻ)› — 34 marta; ‹Alhamdulilloh (barcha hamdlar Allohga xos)› — 33 marta; va ‹Subhanalloh (Alloh pok)› — 33 marta — denglar. Bu siz uchun — soʻraganingizdan yaxshiroq», — dedi.Али (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Фотима — қўл тегирмони ва (ун) тортишдан чеккан (машаққати)дан шикоят қилди — Аллоҳнинг Расули ﷺ га ўлжадан баъзи чўрилар келтирилгани хабарини олганда. У (Фотима) ундан бир хизматкор (чўри) сўраш учун унинг олдига борди, лекин уни топа олмади ва Оишага ўз эҳтиёжини айтди. Пайғамбар ﷺ келганда, Оиша буни унга хабар қилди. Пайғамбар ﷺ — биз тўшакларимизга (ётган) пайтимизда — уйимизга келди. (Пайғамбарни кўриб) биз турмоқчи бўлдик, лекин у зот: «Жойларингизда қолинглар», — деди. Мен Пайғамбарнинг оёқларининг салқинлигини кўкрагимда сездим. Сўнг у зот: «Сизларга — сўраганингиздан кўра яхшироқ нарсани — айтайми? Тўшакларингизга (ётгани) борганингизда: ‹Аллоҳу акбар (Аллоҳ — Энг Улуғ)› — 34 марта; ‹Алҳамдулиллоҳ (барча ҳамдлар Аллоҳга хос)› — 33 марта; ва ‹Субҳаналлоҳ (Аллоҳ пок)› — 33 марта — денглар. Бу сиз учун — сўраганингиздан яхшироқ», — деди.

حَدَّثَنَا أَبُو الْوَلِيدِ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنْ سُلَيْمَانَ، وَمَنْصُورٍ، وَقَتَادَةَ، سَمِعُوا سَالِمَ بْنَ أَبِي الْجَعْدِ، عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ ـ رضى الله عنهما ـ قَالَ وُلِدَ لِرَجُلٍ مِنَّا مِنَ الأَنْصَارِ غُلاَمٌ، فَأَرَادَ أَنْ يُسَمِّيَهُ مُحَمَّدًا ـ قَالَ شُعْبَةُ فِي حَدِيثِ مَنْصُورٍ إِنَّ الأَنْصَارِيَّ قَالَ حَمَلْتُهُ عَلَى عُنُقِي فَأَتَيْتُ بِهِ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم‏.‏ وَفِي حَدِيثِ سُلَيْمَانَ وُلِدَ لَهُ غُلاَمٌ، فَأَرَادَ أَنْ يُسَمِّيَهُ مُحَمَّدًا ـ قَالَ ‏"‏ سَمُّوا بِاسْمِي، وَلاَ تَكَنَّوْا بِكُنْيَتِي، فَإِنِّي إِنَّمَا جُعِلْتُ قَاسِمًا أَقْسِمُ بَيْنَكُمْ ‏"‏‏.‏ وَقَالَ حُصَيْنٌ ‏"‏ بُعِثْتُ قَاسِمًا أَقْسِمُ بَيْنَكُمْ ‏"‏‏.‏ قَالَ عَمْرٌو أَخْبَرَنَا شُعْبَةُ عَنْ قَتَادَةَ قَالَ سَمِعْتُ سَالِمًا عَنْ جَابِرٍ أَرَادَ أَنْ يُسَمِّيَهُ الْقَاسِمَ فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ سَمُّوا بِاسْمِي وَلاَ تَكْتَنُوا بِكُنْيَتِي ‏"‏‏.‏

Jobir ibn Abdulloh (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Bizning kishilarimizdan — ansorlardan — biriga bir oʻgʻil tugʻildi va u unga Muhammad deb ism qoʻymoqchi boʻldi. Soʻng ansoriy kishi: «Men bolani Paygʻambar ﷺ ning oldiga olib bordim. Paygʻambar ﷺ: ‹Farzandingga mening ismim bilan ism qoʻy, lekin (ularni) mening kunyam bilan atama — chunki men sizlar orasida (oʻlja va boshqalarni) taqsimlash uchun Qosim (yaʼni taqsimlovchi) qilinganman›, — dedi», — dedi. Rivoyatchi Husayn aytdiki, Paygʻambar ﷺ: «Men sizlar orasida (narsalarni) taqsimlash uchun Qosim (taqsimlovchi) sifatida yuborilganman», — dedi (Rivoyatchi Solim aytdiki, u Jobirning shunday deganini eshitgan: oʻsha kishi bolaga al-Qosim deb ism qoʻymoqchi boʻldi, lekin Paygʻambar ﷺ: «(Oʻgʻillaringizni) mening ismim bilan atanglar, lekin (ularni) mening kunyam bilan atamanglar», — dedi).Жобир ибн Абдуллоҳ (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Бизнинг кишиларимиздан — ансорлардан — бирига бир ўғил туғилди ва у унга Муҳаммад деб исм қўймоқчи бўлди. Сўнг ансорий киши: «Мен болани Пайғамбар ﷺ нинг олдига олиб бордим. Пайғамбар ﷺ: ‹Фарзандингга менинг исмим билан исм қўй, лекин (уларни) менинг куням билан атама — чунки мен сизлар орасида (ўлжа ва бошқаларни) тақсимлаш учун Қосим (яъни тақсимловчи) қилинганман›, — деди», — деди. Ривоятчи Ҳусайн айтдики, Пайғамбар ﷺ: «Мен сизлар орасида (нарсаларни) тақсимлаш учун Қосим (тақсимловчи) сифатида юборилганман», — деди (Ривоятчи Солим айтдики, у Жобирнинг шундай деганини эшитган: ўша киши болага ал-Қосим деб исм қўймоқчи бўлди, лекин Пайғамбар ﷺ: «(Ўғилларингизни) менинг исмим билан атанглар, лекин (уларни) менинг куням билан атаманглар», — деди).

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يُوسُفَ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنِ الأَعْمَشِ، عَنْ سَالِمِ بْنِ أَبِي الْجَعْدِ، عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ الأَنْصَارِيِّ، قَالَ وُلِدَ لِرَجُلٍ مِنَّا غُلاَمٌ فَسَمَّاهُ الْقَاسِمَ فَقَالَتِ الأَنْصَارُ لاَ نَكْنِيكَ أَبَا الْقَاسِمِ وَلاَ نُنْعِمُكَ عَيْنًا، فَأَتَى النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ وُلِدَ لِي غُلاَمٌ، فَسَمَّيْتُهُ الْقَاسِمَ فَقَالَتِ الأَنْصَارُ لاَ نَكْنِيكَ أَبَا الْقَاسِمِ وَلاَ نُنْعِمُكَ عَيْنًا‏.‏ فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ أَحْسَنَتِ الأَنْصَارُ، سَمُّوا بِاسْمِي، وَلاَ تَكَنَّوْا بِكُنْيَتِي، فَإِنَّمَا أَنَا قَاسِمٌ ‏"‏‏.‏

Jobir ibn Abdulloh al-Ansoriy (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Bizning oramizdagi bir kishi bir oʻgʻil koʻrdi va unga al-Qosim deb ism qoʻydi. Shunda ansorlar (oʻsha kishiga): «Biz seni hech qachon Abulqosim deb atamaymiz va seni bu muborak laqab bilan rozi qilmaymiz», — dedi. Bas, u Paygʻambar ﷺ ning oldiga borib: «Yo Rasululloh! Men bir oʻgʻil koʻrdim va unga al-Qosim deb ism qoʻydim; ansorlar esa: ‹Biz seni hech qachon Abulqosim deb atamaymiz va seni bu laqab bilan rozi qilmaymiz›, — dedi», — dedi. Paygʻambar ﷺ: «Ansorlar yaxshi qilibdi. Mening ismim bilan atanglar, lekin mening kunyam bilan atamanglar — chunki men — Qosim(man)», — dedi.Жобир ибн Абдуллоҳ ал-Ансорий (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Бизнинг орамиздаги бир киши бир ўғил кўрди ва унга ал-Қосим деб исм қўйди. Шунда ансорлар (ўша кишига): «Биз сени ҳеч қачон Абулқосим деб атамаймиз ва сени бу муборак лақаб билан рози қилмаймиз», — деди. Бас, у Пайғамбар ﷺ нинг олдига бориб: «Ё Расулуллоҳ! Мен бир ўғил кўрдим ва унга ал-Қосим деб исм қўйдим; ансорлар эса: ‹Биз сени ҳеч қачон Абулқосим деб атамаймиз ва сени бу лақаб билан рози қилмаймиз›, — деди», — деди. Пайғамбар ﷺ: «Ансорлар яхши қилибди. Менинг исмим билан атанглар, лекин менинг куням билан атаманглар — чунки мен — Қосим(ман)», — деди.

حَدَّثَنَا حِبَّانُ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ اللَّهِ، عَنْ يُونُسَ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ حُمَيْدِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، أَنَّهُ سَمِعَ مُعَاوِيَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ مَنْ يُرِدِ اللَّهُ بِهِ خَيْرًا يُفَقِّهْهُ فِي الدِّينِ، وَاللَّهُ الْمُعْطِي وَأَنَا الْقَاسِمُ، وَلاَ تَزَالُ هَذِهِ الأُمَّةُ ظَاهِرِينَ عَلَى مَنْ خَالَفَهُمْ حَتَّى يَأْتِيَ أَمْرُ اللَّهِ وَهُمْ ظَاهِرُونَ ‏"‏‏.‏

Muoviya (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Allohning Rasuli ﷺ: «Agar Alloh biror kishiga yaxshilik (xohlasa), uni dinda (yaʼni Islomda) chuqur bilimli qiladi; Alloh — beruvchi(dir), men esa — Qosim (yaʼni taqsimlovchi)man; va bu (musulmon) ummat — Allohning amri kelguncha — oʻz raqiblari ustidan gʻolib boʻlib qoladi va ular hamon gʻolib boʻladi», — dedi.Муовия (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Аллоҳнинг Расули ﷺ: «Агар Аллоҳ бирор кишига яхшилик (хоҳласа), уни динда (яъни Исломда) чуқур билимли қилади; Аллоҳ — берувчи(дир), мен эса — Қосим (яъни тақсимловчи)ман; ва бу (мусулмон) уммат — Аллоҳнинг амри келгунча — ўз рақиблари устидан ғолиб бўлиб қолади ва улар ҳамон ғолиб бўлади», — деди.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ سِنَانٍ، حَدَّثَنَا فُلَيْحٌ، حَدَّثَنَا هِلاَلٌ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِي عَمْرَةَ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ـ رضى الله عنه ـ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ مَا أُعْطِيكُمْ وَلاَ أَمْنَعُكُمْ، أَنَا قَاسِمٌ أَضَعُ حَيْثُ أُمِرْتُ ‏"‏‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Allohning Rasuli ﷺ: «Men sizlarga (biror narsa) bermayman ham, sizlardan (biror narsani) man qilmayman ham; men faqat taqsimlovchi (Qosim)man va men — buyurilganidek — beraman», — dedi.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Аллоҳнинг Расули ﷺ: «Мен сизларга (бирор нарса) бермайман ҳам, сизлардан (бирор нарсани) ман қилмайман ҳам; мен фақат тақсимловчи (Қосим)ман ва мен — буюрилганидек — бераман», — деди.

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ يَزِيدَ، حَدَّثَنَا سَعِيدُ بْنُ أَبِي أَيُّوبَ، قَالَ حَدَّثَنِي أَبُو الأَسْوَدِ، عَنِ ابْنِ أَبِي عَيَّاشٍ ـ وَاسْمُهُ نُعْمَانُ ـ عَنْ خَوْلَةَ الأَنْصَارِيَّةِ ـ رضى الله عنها ـ قَالَتْ سَمِعْتُ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏"‏ إِنَّ رِجَالاً يَتَخَوَّضُونَ فِي مَالِ اللَّهِ بِغَيْرِ حَقٍّ، فَلَهُمُ النَّارُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ ‏"‏‏.‏

Xavla al-Ansoriya (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: Men Allohning Rasuli ﷺ ning shunday deganini eshitdim: «Baʼzi odamlar Allohning molini (yaʼni musulmonlarning molini) nohaq (yoʻsinda) sarflaydi; bunday odamlar Qiyomat kuni doʻzaxga (solinadi)».Хавла ал-Ансория (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: Мен Аллоҳнинг Расули ﷺ нинг шундай деганини эшитдим: «Баъзи одамлар Аллоҳнинг молини (яъни мусулмонларнинг молини) ноҳақ (йўсинда) сарфлайди; бундай одамлар Қиёмат куни дўзахга (солинади)».

حَدَّثَنَا مُسَدَّدٌ، حَدَّثَنَا خَالِدٌ، حَدَّثَنَا حُصَيْنٌ، عَنْ عَامِرٍ، عَنْ عُرْوَةَ الْبَارِقِيِّ ـ رضى الله عنه ـ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ الْخَيْلُ مَعْقُودٌ فِي نَوَاصِيهَا الْخَيْرُ الأَجْرُ وَالْمَغْنَمُ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ ‏"‏‏.‏

Urva al-Boriqiy (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Paygʻambar ﷺ: «Otlar — Qiyomat kunigacha — doimo yaxshilik manbai(dir), yaʼni (oxiratdagi) savob va oʻlja (manbai)», — dedi.Урва ал-Бориқий (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Пайғамбар ﷺ: «Отлар — Қиёмат кунигача — доимо яхшилик манбаи(дир), яъни (охиратдаги) савоб ва ўлжа (манбаи)», — деди.

حَدَّثَنَا أَبُو الْيَمَانِ، أَخْبَرَنَا شُعَيْبٌ، حَدَّثَنَا أَبُو الزِّنَادِ، عَنِ الأَعْرَجِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ـ رضى الله عنه أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ إِذَا هَلَكَ كِسْرَى فَلاَ كِسْرَى بَعْدَهُ، وَإِذَا هَلَكَ قَيْصَرُ فَلاَ قَيْصَرَ بَعْدَهُ، وَالَّذِي نَفْسِي بِيَدِهِ، لَتُنْفِقُنَّ كُنُوزَهُمَا فِي سَبِيلِ اللَّهِ ‏"‏‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Allohning Rasuli ﷺ: «Kisro halok boʻlsa, undan keyin (boshqa) Kisro boʻlmaydi; Qaysar halok boʻlsa, undan keyin (boshqa) Qaysar boʻlmaydi. Jonim qoʻlida boʻlgan Zotga qasamki, sizlar ularning xazinalarini Alloh yoʻlida sarflaysiz», — dedi.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Аллоҳнинг Расули ﷺ: «Кисро ҳалок бўлса, ундан кейин (бошқа) Кисро бўлмайди; Қайсар ҳалок бўлса, ундан кейин (бошқа) Қайсар бўлмайди. Жоним қўлида бўлган Зотга қасамки, сизлар уларнинг хазиналарини Аллоҳ йўлида сарфлайсиз», — деди.

حَدَّثَنَا إِسْحَاقُ، سَمِعَ جَرِيرًا، عَنْ عَبْدِ الْمَلِكِ، عَنْ جَابِرِ بْنِ سَمُرَةَ ـ رضى الله عنه ـ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ إِذَا هَلَكَ كِسْرَى فَلاَ كِسْرَى بَعْدَهُ، وَإِذَا هَلَكَ قَيْصَرُ فَلاَ قَيْصَرَ بَعْدَهُ، وَالَّذِي نَفْسِي بِيَدِهِ، لَتُنْفَقَنَّ كُنُوزُهُمَا فِي سَبِيلِ اللَّهِ ‏"‏‏.‏

Jobir ibn Samura (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Allohning Rasuli ﷺ: «Kisro halok boʻlsa, undan keyin (boshqa) Kisro boʻlmaydi; Qaysar halok boʻlsa, undan keyin (boshqa) Qaysar boʻlmaydi. Jonim qoʻlida boʻlgan Zotga qasamki, sizlar ularning xazinalarini Alloh yoʻlida sarflaysiz», — dedi.Жобир ибн Самура (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Аллоҳнинг Расули ﷺ: «Кисро ҳалок бўлса, ундан кейин (бошқа) Кисро бўлмайди; Қайсар ҳалок бўлса, ундан кейин (бошқа) Қайсар бўлмайди. Жоним қўлида бўлган Зотга қасамки, сизлар уларнинг хазиналарини Аллоҳ йўлида сарфлайсиз», — деди.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ سِنَانٍ، حَدَّثَنَا هُشَيْمٌ، أَخْبَرَنَا سَيَّارٌ، حَدَّثَنَا يَزِيدُ الْفَقِيرُ، حَدَّثَنَا جَابِرُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ ـ رضى الله عنهما ـ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ أُحِلَّتْ لِي الْغَنَائِمُ ‏"‏‏.‏

Jobir ibn Abdulloh (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Allohning Rasuli ﷺ: «Menga oʻlja halol qilindi», — dedi.Жобир ибн Абдуллоҳ (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Аллоҳнинг Расули ﷺ: «Менга ўлжа ҳалол қилинди», — деди.

حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ، قَالَ حَدَّثَنِي مَالِكٌ، عَنْ أَبِي الزِّنَادِ، عَنِ الأَعْرَجِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ـ رضى الله عنه ـ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ تَكَفَّلَ اللَّهُ لِمَنْ جَاهَدَ فِي سَبِيلِهِ، لاَ يُخْرِجُهُ إِلاَّ الْجِهَادُ فِي سَبِيلِهِ وَتَصْدِيقُ كَلِمَاتِهِ، بِأَنْ يُدْخِلَهُ الْجَنَّةَ، أَوْ يَرْجِعَهُ إِلَى مَسْكَنِهِ الَّذِي خَرَجَ مِنْهُ ‏{‏مَعَ مَا نَالَ‏}‏ مِنْ أَجْرٍ أَوْ غَنِيمَةٍ ‏"‏‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Allohning Rasuli ﷺ: «Alloh — Oʻz yoʻlida jihod qiluvchi va (uyidan) chiqishiga sabab — faqat Uning yoʻlida jihod hamda Uning kalimasiga (soʻziga) iymon boʻlgan — kishiga kafolat beradiki, Alloh uni (shahid boʻlsa) jannatga kiritadi yoki — chiqqan joyiga — savob va oʻljadan qoʻlga kiritgani bilan qaytaradi», — dedi.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Аллоҳнинг Расули ﷺ: «Аллоҳ — Ўз йўлида жиҳод қилувчи ва (уйидан) чиқишига сабаб — фақат Унинг йўлида жиҳод ҳамда Унинг калимасига (сўзига) иймон бўлган — кишига кафолат берадики, Аллоҳ уни (шаҳид бўлса) жаннатга киритади ёки — чиққан жойига — савоб ва ўлжадан қўлга киритгани билан қайтаради», — деди.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْعَلاَءِ، حَدَّثَنَا ابْنُ الْمُبَارَكِ، عَنْ مَعْمَرٍ، عَنْ هَمَّامِ بْنِ مُنَبِّهٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ـ رضى الله عنه ـ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ غَزَا نَبِيٌّ مِنَ الأَنْبِيَاءِ فَقَالَ لِقَوْمِهِ لاَ يَتْبَعْنِي رَجُلٌ مَلَكَ بُضْعَ امْرَأَةٍ وَهْوَ يُرِيدُ أَنْ يَبْنِيَ بِهَا وَلَمَّا يَبْنِ بِهَا، وَلاَ أَحَدٌ بَنَى بُيُوتًا وَلَمْ يَرْفَعْ سُقُوفَهَا، وَلاَ أَحَدٌ اشْتَرَى غَنَمًا أَوْ خَلِفَاتٍ وَهْوَ يَنْتَظِرُ وِلاَدَهَا‏.‏ فَغَزَا فَدَنَا مِنَ الْقَرْيَةِ صَلاَةَ الْعَصْرِ أَوْ قَرِيبًا مِنْ ذَلِكَ فَقَالَ لِلشَّمْسِ إِنَّكِ مَأْمُورَةٌ وَأَنَا مَأْمُورٌ، اللَّهُمَّ احْبِسْهَا عَلَيْنَا‏.‏ فَحُبِسَتْ، حَتَّى فَتَحَ اللَّهُ عَلَيْهِ، فَجَمَعَ الْغَنَائِمَ، فَجَاءَتْ ـ يَعْنِي النَّارَ ـ لِتَأْكُلَهَا، فَلَمْ تَطْعَمْهَا، فَقَالَ إِنَّ فِيكُمْ غُلُولاً، فَلْيُبَايِعْنِي مِنْ كُلِّ قَبِيلَةٍ رَجُلٌ‏.‏ فَلَزِقَتْ يَدُ رَجُلٍ بِيَدِهِ فَقَالَ فِيكُمُ الْغُلُولُ‏.‏ فَلْتُبَايِعْنِي قَبِيلَتُكَ، فَلَزِقَتْ يَدُ رَجُلَيْنِ أَوْ ثَلاَثَةٍ بِيَدِهِ فَقَالَ فِيكُمُ الْغُلُولُ، فَجَاءُوا بِرَأْسٍ مِثْلِ رَأْسِ بَقَرَةٍ مِنَ الذَّهَبِ فَوَضَعُوهَا، فَجَاءَتِ النَّارُ فَأَكَلَتْهَا، ثُمَّ أَحَلَّ اللَّهُ لَنَا الْغَنَائِمَ، رَأَى ضَعْفَنَا وَعَجْزَنَا فَأَحَلَّهَا لَنَا ‏"‏‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Paygʻambar ﷺ: «Paygʻambarlardan bir Paygʻambar muqaddas harbiy yurish (jihod) qildi va u oʻz izdoshlariga: ‹Bir ayolga uylangan va u bilan (hali) qovushmoqchi boʻlib, buni hali qilmagan kishi — men bilan birga bormasin; uy qurgan, lekin uning tomini bitkazmagan kishi (ham); qoʻylari yoki urgʻochi tuyalari boʻlib, ularning bolalashini kutayotgan kishi (ham bormasin)›, — dedi. Bas, paygʻambar yurishni amalga oshirdi va u asr namozi vaqtida (yoki unga yaqin paytda) oʻsha shaharga yetganda, quyoshga: ‹Ey quyosh! Sen Allohning amri ostidasan va men (ham) Allohning amri ostidaman. Allohim! Uni (yaʼni quyoshni) botishdan toʻxtat›, — dedi. Bas, u (quyosh) — Alloh uni gʻolib qilguncha — toʻxtatildi. Soʻng u oʻljani toʻpladi va olov — uni yondirish uchun — keldi, lekin uni yondirmadi. U (paygʻambar oʻz kishilariga): ‹Sizlardan baʼzilaringiz oʻljadan biror narsa oʻgʻirlagan. Bas, har qabiladan bir kishi — men bilan qoʻl berib koʻrishib — bayʼat bersin›, — dedi. (Ular shunday qildi va) bir kishining qoʻli ularning paygʻambari qoʻliga yopishib qoldi. Soʻng oʻsha paygʻambar (u kishiga): ‹Oʻgʻrilikni sening qavming qilgan. Bas, qabilangning barcha kishilari — men bilan qoʻl berib koʻrishib — bayʼat bersin›, — dedi. Ikki yoki uch kishining qoʻli ularning paygʻambari qoʻliga yopishib qoldi va u: ‹Oʻgʻrilikni sizlar qilgansiz›, — dedi. Soʻng ular — sigirning boshidek — bir oltin boshni keltirib, uni oʻsha yerga qoʻydi va olov kelib, oʻljani yeb (kuydirib) yubordi. Paygʻambar ﷺ qoʻshdi: ‹Soʻng Alloh bizning zaifligimiz va ojizligimizni koʻrdi, bas, U bizga oʻljani halol qildi›», — dedi.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Пайғамбар ﷺ: «Пайғамбарлардан бир Пайғамбар муқаддас ҳарбий юриш (жиҳод) қилди ва у ўз издошларига: ‹Бир аёлга уйланган ва у билан (ҳали) қовушмоқчи бўлиб, буни ҳали қилмаган киши — мен билан бирга бормасин; уй қурган, лекин унинг томини битказмаган киши (ҳам); қўйлари ёки урғочи туялари бўлиб, уларнинг болалашини кутаётган киши (ҳам бормасин)›, — деди. Бас, пайғамбар юришни амалга оширди ва у аср намози вақтида (ёки унга яқин пайтда) ўша шаҳарга етганда, қуёшга: ‹Эй қуёш! Сен Аллоҳнинг амри остидасан ва мен (ҳам) Аллоҳнинг амри остидаман. Аллоҳим! Уни (яъни қуёшни) ботишдан тўхтат›, — деди. Бас, у (қуёш) — Аллоҳ уни ғолиб қилгунча — тўхтатилди. Сўнг у ўлжани тўплади ва олов — уни ёндириш учун — келди, лекин уни ёндирмади. У (пайғамбар ўз кишиларига): ‹Сизлардан баъзиларингиз ўлжадан бирор нарса ўғирлаган. Бас, ҳар қабиладан бир киши — мен билан қўл бериб кўришиб — байъат берсин›, — деди. (Улар шундай қилди ва) бир кишининг қўли уларнинг пайғамбари қўлига ёпишиб қолди. Сўнг ўша пайғамбар (у кишига): ‹Ўғриликни сенинг қавминг қилган. Бас, қабилангнинг барча кишилари — мен билан қўл бериб кўришиб — байъат берсин›, — деди. Икки ёки уч кишининг қўли уларнинг пайғамбари қўлига ёпишиб қолди ва у: ‹Ўғриликни сизлар қилгансиз›, — деди. Сўнг улар — сигирнинг бошидек — бир олтин бошни келтириб, уни ўша ерга қўйди ва олов келиб, ўлжани еб (куйдириб) юборди. Пайғамбар ﷺ қўшди: ‹Сўнг Аллоҳ бизнинг заифлигимиз ва ожизлигимизни кўрди, бас, У бизга ўлжани ҳалол қилди›», — деди.

حَدَّثَنَا صَدَقَةُ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ، عَنْ مَالِكٍ، عَنْ زَيْدِ بْنِ أَسْلَمَ، عَنْ أَبِيهِ، قَالَ قَالَ عُمَرُ ـ رضى الله عنه لَوْلاَ آخِرُ الْمُسْلِمِينَ مَا فَتَحْتُ قَرْيَةً إِلاَّ قَسَمْتُهَا بَيْنَ أَهْلِهَا كَمَا قَسَمَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم خَيْبَرَ‏.‏

Aslam (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadi: Umar: «Agar hali dunyoga kelmagan (boʻlajak) musulmonlar boʻlmaganida, men fath qilgan har bir shaharning (yerini) — Paygʻambar ﷺ Xaybar yerini taqsimlaganidek — jangchilar orasida taqsimlagan boʻlardim», — dedi.Аслам (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинади: Умар: «Агар ҳали дунёга келмаган (бўлажак) мусулмонлар бўлмаганида, мен фатҳ қилган ҳар бир шаҳарнинг (ерини) — Пайғамбар ﷺ Хайбар ерини тақсимлаганидек — жангчилар орасида тақсимлаган бўлардим», — деди.

حَدَّثَنِي مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا غُنْدَرٌ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنْ عَمْرٍو، قَالَ سَمِعْتُ أَبَا وَائِلٍ، قَالَ حَدَّثَنَا أَبُو مُوسَى الأَشْعَرِيُّ ـ رضى الله عنه ـ قَالَ قَالَ أَعْرَابِيٌّ لِلنَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم الرَّجُلُ يُقَاتِلُ لِلْمَغْنَمِ، وَالرَّجُلُ يُقَاتِلُ لِيُذْكَرَ، وَيُقَاتِلُ لِيُرَى مَكَانُهُ، مَنْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ فَقَالَ ‏"‏ مَنْ قَاتَلَ لِتَكُونَ كَلِمَةُ اللَّهِ هِيَ الْعُلْيَا فَهْوَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ ‏"‏‏.‏

Abu Muso al-Ashʼariy (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Bir badaviy Paygʻambar ﷺ dan: «Bir kishi oʻlja uchun jang qilishi mumkin, boshqasi — odamlar uni tilga olishi (maqtashi) uchun, uchinchisi esa — oʻz mavqeini (yaʼni jasoratini) koʻrsatish uchun jang qilishi mumkin; bularning qaysi biri Alloh yoʻlidagi jang hisoblanadi?» — deb soʻradi. Paygʻambar ﷺ: «Kim — Allohning kalimasi (yaʼni Islom) oliy (ustun) boʻlishi uchun — jang qilsa, u Alloh yoʻlida jang qiladi», — dedi.Абу Мусо ал-Ашъарий (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Бир бадавий Пайғамбар ﷺ дан: «Бир киши ўлжа учун жанг қилиши мумкин, бошқаси — одамлар уни тилга олиши (мақташи) учун, учинчиси эса — ўз мавқеини (яъни жасоратини) кўрсатиш учун жанг қилиши мумкин; буларнинг қайси бири Аллоҳ йўлидаги жанг ҳисобланади?» — деб сўради. Пайғамбар ﷺ: «Ким — Аллоҳнинг калимаси (яъни Ислом) олий (устун) бўлиши учун — жанг қилса, у Аллоҳ йўлида жанг қилади», — деди.

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عَبْدِ الْوَهَّابِ، حَدَّثَنَا حَمَّادُ بْنُ زَيْدٍ، عَنْ أَيُّوبَ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي مُلَيْكَةَ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم أُهْدِيَتْ لَهُ أَقْبِيَةٌ مِنْ دِيبَاجٍ مُزَرَّرَةٌ بِالذَّهَبِ، فَقَسَمَهَا فِي نَاسٍ مِنْ أَصْحَابِهِ، وَعَزَلَ مِنْهَا وَاحِدًا لِمَخْرَمَةَ بْنِ نَوْفَلٍ، فَجَاءَ وَمَعَهُ ابْنُهُ الْمِسْوَرُ بْنُ مَخْرَمَةَ، فَقَامَ عَلَى الْبَابِ فَقَالَ ادْعُهُ لِي‏.‏ فَسَمِعَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم صَوْتَهُ فَأَخَذَ قَبَاءً فَتَلَقَّاهُ بِهِ وَاسْتَقْبَلَهُ بِأَزْرَارِهِ فَقَالَ ‏"‏ يَا أَبَا الْمِسْوَرِ، خَبَأْتُ هَذَا لَكَ، يَا أَبَا الْمِسْوَرِ، خَبَأْتُ هَذَا لَكَ ‏"‏‏.‏ وَكَانَ فِي خُلُقِهِ شِدَّةٌ‏.‏ وَرَوَاهُ ابْنُ عُلَيَّةَ عَنْ أَيُّوبَ‏.‏ قَالَ حَاتِمُ بْنُ وَرْدَانَ حَدَّثَنَا أَيُّوبُ عَنِ ابْنِ أَبِي مُلَيْكَةَ عَنِ الْمِسْوَرِ قَدِمَتْ عَلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم أَقْبِيَةٌ‏.‏ تَابَعَهُ اللَّيْثُ عَنِ ابْنِ أَبِي مُلَيْكَةَ‏.‏

Abdulloh ibn Abu Mulayka (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadi: Paygʻambar ﷺ ga — oltin tugmali baʼzi ipak choponlar — taqdim qilindi. U zot ularni sahobalari orasida taqsimladi va bittasini Maxrama ibn Navfal uchun (alohida) qoldirdi. Keyinroq Maxrama oʻgʻli Misvar ibn Maxrama bilan kelib, darvoza yonida turib (oʻgʻliga): «Uni (yaʼni Paygʻambarni) mening oldimga chaqir», — dedi. Paygʻambar ﷺ uning ovozini eshitib, bir ipak choponni olib, uni unga keltirdi va oʻsha oltin tugmalarni uning oldiga qoʻyib: «Ey Abulmisvar! Men buni sen uchun (alohida) qoldirdim! Ey Abulmisvar! Men buni sen uchun (alohida) qoldirdim!» — dedi. Maxrama — qoʻrs (badjahl) kishi edi.Абдуллоҳ ибн Абу Мулайка (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинади: Пайғамбар ﷺ га — олтин тугмали баъзи ипак чопонлар — тақдим қилинди. У зот уларни саҳобалари орасида тақсимлади ва биттасини Махрама ибн Навфал учун (алоҳида) қолдирди. Кейинроқ Махрама ўғли Мисвар ибн Махрама билан келиб, дарвоза ёнида туриб (ўғлига): «Уни (яъни Пайғамбарни) менинг олдимга чақир», — деди. Пайғамбар ﷺ унинг овозини эшитиб, бир ипак чопонни олиб, уни унга келтирди ва ўша олтин тугмаларни унинг олдига қўйиб: «Эй Абулмисвар! Мен буни сен учун (алоҳида) қолдирдим! Эй Абулмисвар! Мен буни сен учун (алоҳида) қолдирдим!» — деди. Махрама — қўрс (баджаҳл) киши эди.

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ أَبِي الأَسْوَدِ، حَدَّثَنَا مُعْتَمِرٌ، عَنْ أَبِيهِ، قَالَ سَمِعْتُ أَنَسَ بْنَ مَالِكٍ ـ رضى الله عنه ـ يَقُولُ كَانَ الرَّجُلُ يَجْعَلُ لِلنَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم النَّخَلاَتِ حَتَّى افْتَتَحَ قُرَيْظَةَ وَالنَّضِيرَ، فَكَانَ بَعْدَ ذَلِكَ يَرُدُّ عَلَيْهِمْ‏.‏

Anas ibn Molik (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Odamlar — to u zot Bani Qurayza va Bani Nazirni fath qilguncha — Paygʻambar ﷺ ga oʻz xurmo (daraxt)laridan baʼzilarini (sovgʻa qilib) berar edi; (fathdan) keyin u zot ularning yaxshiliklarini (inʼomlarini) qaytara boshladi.Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Одамлар — то у зот Бани Қурайза ва Бани Назирни фатҳ қилгунча — Пайғамбар ﷺ га ўз хурмо (дарахт)ларидан баъзиларини (совға қилиб) берар эди; (фатҳдан) кейин у зот уларнинг яхшиликларини (инъомларини) қайтара бошлади.

حَدَّثَنَا إِسْحَاقُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، قَالَ قُلْتُ لأَبِي أُسَامَةَ أَحَدَّثَكُمْ هِشَامُ بْنُ عُرْوَةَ عَنْ أَبِيهِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الزُّبَيْرِ قَالَ لَمَّا وَقَفَ الزُّبَيْرُ يَوْمَ الْجَمَلِ دَعَانِي، فَقُمْتُ إِلَى جَنْبِهِ فَقَالَ يَا بُنَىِّ، إِنَّهُ لاَ يُقْتَلُ الْيَوْمَ إِلاَّ ظَالِمٌ أَوْ مَظْلُومٌ، وَإِنِّي لاَ أُرَانِي إِلاَّ سَأُقْتَلُ الْيَوْمَ مَظْلُومًا، وَإِنَّ مِنْ أَكْبَرِ هَمِّي لَدَيْنِي، أَفَتُرَى يُبْقِي دَيْنُنَا مِنْ مَالِنَا شَيْئًا فَقَالَ يَا بُنَىِّ بِعْ مَالَنَا فَاقْضِ دَيْنِي‏.‏ وَأَوْصَى بِالثُّلُثِ، وَثُلُثِهِ لِبَنِيهِ، يَعْنِي عَبْدَ اللَّهِ بْنَ الزُّبَيْرِ يَقُولُ ثُلُثُ الثُّلُثِ، فَإِنْ فَضَلَ مِنْ مَالِنَا فَضْلٌ بَعْدَ قَضَاءِ الدَّيْنِ شَىْءٌ فَثُلُثُهُ لِوَلَدِكَ‏.‏ قَالَ هِشَامٌ وَكَانَ بَعْضُ وَلَدِ عَبْدِ اللَّهِ قَدْ وَازَى بَعْضَ بَنِي الزُّبَيْرِ خُبَيْبٌ وَعَبَّادٌ، وَلَهُ يَوْمَئِذٍ تِسْعَةُ بَنِينَ وَتِسْعُ بَنَاتٍ‏.‏ قَالَ عَبْدُ اللَّهِ فَجَعَلَ يُوصِينِي بِدَيْنِهِ وَيَقُولُ يَا بُنَىِّ، إِنْ عَجَزْتَ عَنْهُ فِي شَىْءٍ فَاسْتَعِنْ عَلَيْهِ مَوْلاَىَ‏.‏ قَالَ فَوَاللَّهِ مَا دَرَيْتُ مَا أَرَادَ حَتَّى قُلْتُ يَا أَبَتِ مَنْ مَوْلاَكَ قَالَ اللَّهُ‏.‏ قَالَ فَوَاللَّهِ مَا وَقَعْتُ فِي كُرْبَةٍ مِنْ دَيْنِهِ إِلاَّ قُلْتُ يَا مَوْلَى الزُّبَيْرِ، اقْضِ عَنْهُ دَيْنَهُ‏.‏ فَيَقْضِيهِ، فَقُتِلَ الزُّبَيْرُ ـ رضى الله عنه ـ وَلَمْ يَدَعْ دِينَارًا وَلاَ دِرْهَمًا، إِلاَّ أَرَضِينَ مِنْهَا الْغَابَةُ، وَإِحْدَى عَشْرَةَ دَارًا بِالْمَدِينَةِ، وَدَارَيْنِ بِالْبَصْرَةِ، وَدَارًا بِالْكُوفَةِ، وَدَارًا بِمِصْرَ‏.‏ قَالَ وَإِنَّمَا كَانَ دَيْنُهُ الَّذِي عَلَيْهِ أَنَّ الرَّجُلَ كَانَ يَأْتِيهِ بِالْمَالِ فَيَسْتَوْدِعُهُ إِيَّاهُ فَيَقُولُ الزُّبَيْرُ لاَ وَلَكِنَّهُ سَلَفٌ، فَإِنِّي أَخْشَى عَلَيْهِ الضَّيْعَةَ، وَمَا وَلِيَ إِمَارَةً قَطُّ وَلاَ جِبَايَةَ خَرَاجٍ وَلاَ شَيْئًا، إِلاَّ أَنْ يَكُونَ فِي غَزْوَةٍ مَعَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم أَوْ مَعَ أَبِي بَكْرٍ وَعُمَرَ وَعُثْمَانَ ـ رضى الله عنهم ـ قَالَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الزُّبَيْرِ فَحَسَبْتُ مَا عَلَيْهِ مِنَ الدَّيْنِ فَوَجَدْتُهُ أَلْفَىْ أَلْفٍ وَمِائَتَىْ أَلْفٍ قَالَ فَلَقِيَ حَكِيمُ بْنُ حِزَامٍ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ الزُّبَيْرِ فَقَالَ يَا ابْنَ أَخِي، كَمْ عَلَى أَخِي مِنَ الدَّيْنِ فَكَتَمَهُ‏.‏ فَقَالَ مِائَةُ أَلْفٍ‏.‏ فَقَالَ حَكِيمٌ وَاللَّهِ مَا أُرَى أَمْوَالَكُمْ تَسَعُ لِهَذِهِ‏.‏ فَقَالَ لَهُ عَبْدُ اللَّهِ أَفَرَأَيْتَكَ إِنْ كَانَتْ أَلْفَىْ أَلْفٍ وَمِائَتَىْ أَلْفٍ قَالَ مَا أُرَاكُمْ تُطِيقُونَ هَذَا، فَإِنْ عَجَزْتُمْ عَنْ شَىْءٍ مِنْهُ فَاسْتَعِينُوا بِي‏.‏ قَالَ وَكَانَ الزُّبَيْرُ اشْتَرَى الْغَابَةَ بِسَبْعِينَ وَمِائَةِ أَلْفٍ، فَبَاعَهَا عَبْدُ اللَّهِ بِأَلْفِ أَلْفٍ وَسِتِّمِائَةِ أَلْفٍ ثُمَّ قَامَ فَقَالَ مَنْ كَانَ لَهُ عَلَى الزُّبَيْرِ حَقٌّ فَلْيُوَافِنَا بِالْغَابَةِ، فَأَتَاهُ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ جَعْفَرٍ، وَكَانَ لَهُ عَلَى الزُّبَيْرِ أَرْبَعُمِائَةِ أَلْفٍ فَقَالَ لِعَبْدِ اللَّهِ إِنْ شِئْتُمْ تَرَكْتُهَا لَكُمْ‏.‏ قَالَ عَبْدُ اللَّهِ لاَ‏.‏ قَالَ فَإِنْ شِئْتُمْ جَعَلْتُمُوهَا فِيمَا تُؤَخِّرُونَ إِنْ أَخَّرْتُمْ‏.‏ فَقَالَ عَبْدُ اللَّهِ لاَ‏.‏ قَالَ قَالَ فَاقْطَعُوا لِي قِطْعَةً‏.‏ فَقَالَ عَبْدُ اللَّهِ لَكَ مِنْ هَا هُنَا إِلَى هَا هُنَا‏.‏ قَالَ فَبَاعَ مِنْهَا فَقَضَى دَيْنَهُ فَأَوْفَاهُ، وَبَقِيَ مِنْهَا أَرْبَعَةُ أَسْهُمٍ وَنِصْفٌ، فَقَدِمَ عَلَى مُعَاوِيَةَ وَعِنْدَهُ عَمْرُو بْنُ عُثْمَانَ وَالْمُنْذِرُ بْنُ الزُّبَيْرِ وَابْنُ زَمْعَةَ فَقَالَ لَهُ مُعَاوِيَةُ كَمْ قُوِّمَتِ الْغَابَةُ قَالَ كُلُّ سَهْمٍ مِائَةَ أَلْفٍ‏.‏ قَالَ كَمْ بَقِيَ قَالَ أَرْبَعَةُ أَسْهُمٍ وَنِصْفٌ‏.‏ قَالَ الْمُنْذِرُ بْنُ الزُّبَيْرِ قَدْ أَخَذْتُ سَهْمًا بِمِائَةِ أَلْفٍ‏.‏ قَالَ عَمْرُو بْنُ عُثْمَانَ قَدْ أَخَذْتُ سَهْمًا بِمِائَةِ أَلْفٍ‏.‏ وَقَالَ ابْنُ زَمْعَةَ قَدْ أَخَذْتُ سَهْمًا بِمِائَةِ أَلْفٍ‏.‏ فَقَالَ مُعَاوِيَةُ كَمْ بَقِيَ فَقَالَ سَهْمٌ وَنِصْفٌ‏.‏ قَالَ أَخَذْتُهُ بِخَمْسِينَ وَمِائَةِ أَلْفٍ‏.‏ قَالَ وَبَاعَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ جَعْفَرٍ نَصِيبَهُ مِنْ مُعَاوِيَةَ بِسِتِّمِائَةِ أَلْفٍ، فَلَمَّا فَرَغَ ابْنُ الزُّبَيْرِ مِنْ قَضَاءِ دَيْنِهِ قَالَ بَنُو الزُّبَيْرِ اقْسِمْ بَيْنَنَا مِيرَاثَنَا‏.‏ قَالَ لاَ، وَاللَّهِ لاَ أَقْسِمُ بَيْنَكُمْ حَتَّى أُنَادِيَ بِالْمَوْسِمِ أَرْبَعَ سِنِينَ أَلاَ مَنْ كَانَ لَهُ عَلَى الزُّبَيْرِ دَيْنٌ فَلْيَأْتِنَا فَلْنَقْضِهِ‏.‏ قَالَ فَجَعَلَ كَلَّ سَنَةٍ يُنَادِي بِالْمَوْسِمِ، فَلَمَّا مَضَى أَرْبَعُ سِنِينَ قَسَمَ بَيْنَهُمْ قَالَ فَكَانَ لِلزُّبَيْرِ أَرْبَعُ نِسْوَةٍ، وَرَفَعَ الثُّلُثَ، فَأَصَابَ كُلَّ امْرَأَةٍ أَلْفُ أَلْفٍ وَمِائَتَا أَلْفٍ، فَجَمِيعُ مَالِهِ خَمْسُونَ أَلْفَ أَلْفٍ وَمِائَتَا أَلْفٍ‏.‏

Abdulloh ibn Zubayr (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Zubayr Jamal jangida (oʻrnidan) turganda, u meni chaqirdi va men uning yonida turdim; u menga: «Ey oʻgʻlim! Bugun (kimdir) — yo zolim, yo mazlum sifatida — oʻldiriladi. Men oʻzimni mazlum sifatida oʻldirilaman deb koʻraman. Eng katta tashvishim — qarzlarim. Sen nima deb oʻylaysan, agar qarzlarni toʻlasak, pulimizdan bizga biror narsa qoladimi?» — dedi. Zubayr qoʻshdi: «Ey oʻgʻlim! Mulkimizni sotib, qarzlarimni toʻla». Soʻng Zubayr mulkining uchdan birini vasiyat qildi va oʻsha (uchdan bir) qismning uchdan birini oʻgʻillariga — yaʼni Abdullohning oʻgʻillariga — vasiyat qildi. U: «Uchdan birning uchdan biri. Agar qarzlar toʻlangandan keyin biror mulk qolsa, (qolganning uchdan birining) uchdan biri sening oʻgʻillaringga berilsin», — dedi (Rivoyatchi Hishom qoʻshdi: «Abdullohning baʼzi oʻgʻillari Zubayrning oʻgʻillari bilan tengdosh edi — masalan, Xubayb va Abbos. Abdullohning oʻshanda toʻqqiz oʻgʻli va toʻqqiz qizi bor edi»). (Rivoyatchi Abdulloh qoʻshdi:) Otam (Zubayr) — qarzlariga eʼtiborimni qaratib: «Agar sen qarzlarning bir qismini toʻlay olmasang, mening Xojam (Mavlom)dan yordam soʻra», — der edi. Allohga qasamki! Men — ‹Otajon! Sizning Xojangiz kim?› — deb soʻragunimcha, u nimani nazarda tutganini tushunmadim. U: «Alloh (mening Xojam)», — dedi. Allohga qasamki, qachon men uning qarzlari borasida biror qiyinchilikka duch kelsam, ‹Ey Zubayrning Xojasi! Uning qarzini uning nomidan toʻla›, — der edim va Alloh (menga) uni toʻlashga (yordam berardi). Zubayr — na dinor, na dirham qoldirib (vafot etdi); faqat ikki parcha yer — biri Gʻoba (deb atalardi), Madinada oʻn bitta uy, Basrada ikkita, Kufada bitta va Misrda bitta (uy) qoldirdi. Aslida, uning zimmasidagi qarzning manbai shuki — agar kimdir unga biror pulni omonat (sifatida saqlash) uchun keltirsa, Zubayr: ‹Yoʻq, (men uni omonat sifatida saqlamayman), balki uni qarz sifatida olaman — chunki men uning yoʻqolib qolishidan qoʻrqaman›, — der edi. Zubayr hech qachon hokim yoki xiroj (soliq) yigʻuvchi yoki shunga oʻxshash biror (lavozimga) tayinlanmagan edi; balki u oʻz molini — Paygʻambar ﷺ, Abu Bakr, Umar va Usmon bilan birga ishtirok etgan muqaddas janglarda (qoʻlga kiritgan oʻljadan) — toʻplagan edi. (Abdulloh ibn Zubayr qoʻshdi:) Men uning qarzini sanaganimda, u ikki million ikki yuz ming (dirham) boʻlib chiqdi. (Rivoyatchi qoʻshdi:) Hakim ibn Hizom Abdulloh ibn Zubayrni uchratib: «Ey jiyanim! Akamning qarzi qancha?» — deb soʻradi. Abdulloh uni sir saqlab: «Yuz ming», — dedi. Hakim: «Allohga qasamki! Menimcha, mulking buni qoplamaydi», — dedi. Shunda Abdulloh unga: «Agar u ikki million ikki yuz ming boʻlsachi?» — dedi. Hakim: «Menimcha, sen buni toʻlay olmaysan; bas, agar uning hammasini toʻlay olmasang, men senga yordam beraman», — dedi. Zubayr Gʻobani allaqachon bir yuz yetmish mingga sotib olgan edi. Abdulloh uni bir million olti yuz mingga sotdi. Soʻng u odamlarni chaqirib: «Zubayrda biror pul haqqi (talabi) boʻlgan har bir kishi bizning oldimizga — Gʻobaga kelsin», — dedi. Uning oldiga Abdulloh ibn Jaʼfar keldi — Zubayr unga toʻrt yuz ming qarzdor edi. U Abdulloh ibn Zubayrga: «Agar xohlasang, men senga qarzni kechaman», — dedi. Abdulloh (ibn Zubayr): «Yoʻq», — dedi. Soʻng Ibn Jaʼfar: «Agar xohlasang, (toʻlovni) keyinga qoldirishing mumkin», — dedi. Ibn Zubayr: «Yoʻq», — dedi. Abdulloh ibn Jaʼfar: «Unday boʻlsa, menga bir parcha yer ber», — dedi. Abdulloh ibn Zubayr (unga): «Mana shu joydan mana shu joygacha boʻlgan yer — seniki», — dedi. Bas, Abdulloh ibn Zubayr mulkning (jumladan uylarning) baʼzilarini sotib, qarzini toʻliq toʻladi va yerdan (yaʼni Gʻobadan) toʻrt yarim ulushni saqlab qoldi. Soʻng u Muoviyaning oldiga bordi — Amr ibn Usmon, Munzir ibn Zubayr va Ibn Zamʼa u bilan oʻtirgan edi. Muoviya: «Gʻobani qancha narxga baholading?» — dedi. U: «Har bir ulushni yuz mingga», — dedi. Muoviya: «Necha ulush qolgan?» — dedi. Abdulloh: «Toʻrt yarim ulush», — dedi. Munzir ibn Zubayr: «Men bir ulushni yuz mingga sotib olmoqchiman», — dedi. Amr ibn Usmon: «Men bir ulushni yuz mingga sotib olmoqchiman», — dedi. Ibn Zamʼa: «Men bir ulushni yuz mingga sotib olmoqchiman», — dedi. Muoviya: «Endi qancha qoldi?» — dedi. Abdulloh: «Bir yarim ulush», — dedi. Muoviya: «Men uni bir yuz ellik mingga sotib olmoqchiman», — dedi. Abdulloh oʻz ulushini (ham) Muoviyaga olti yuz mingga sotdi. Ibn Zubayr barcha qarzlarni toʻlab boʻlganda, Zubayrning oʻgʻillari unga: «Merosimizni biz orasida taqsimla», — dedi. U: «Yoʻq, Allohga qasamki, men — toʻrtta ketma-ket haj mavsumida: ‹Zubayrda pul haqqi boʻlganlar kelsin — biz ularga qarzini toʻlaylik›, — deb eʼlon qilmagunimcha — uni sizlar orasida taqsimlamayman», — dedi. Bas, u har haj mavsumida buni ommaga eʼlon qila boshladi va toʻrt yil oʻtganda, merosni vorislar orasida taqsimladi. Zubayrning toʻrtta xotini bor edi va mulkning uchdan biri (vasiyat boʻyicha) chiqarib tashlangandan keyin, uning har bir xotini bir million ikki yuz ming (dirham) oldi. Demak, uning mulkining umumiy miqdori ellik million ikki yuz ming (dirham) edi.Абдуллоҳ ибн Зубайр (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Зубайр Жамал жангида (ўрнидан) турганда, у мени чақирди ва мен унинг ёнида турдим; у менга: «Эй ўғлим! Бугун (кимдир) — ё золим, ё мазлум сифатида — ўлдирилади. Мен ўзимни мазлум сифатида ўлдириламан деб кўраман. Энг катта ташвишим — қарзларим. Сен нима деб ўйлайсан, агар қарзларни тўласак, пулимиздан бизга бирор нарса қоладими?» — деди. Зубайр қўшди: «Эй ўғлим! Мулкимизни сотиб, қарзларимни тўла». Сўнг Зубайр мулкининг учдан бирини васият қилди ва ўша (учдан бир) қисмнинг учдан бирини ўғилларига — яъни Абдуллоҳнинг ўғилларига — васият қилди. У: «Учдан бирнинг учдан бири. Агар қарзлар тўлангандан кейин бирор мулк қолса, (қолганнинг учдан бирининг) учдан бири сенинг ўғилларингга берилсин», — деди (Ривоятчи Ҳишом қўшди: «Абдуллоҳнинг баъзи ўғиллари Зубайрнинг ўғиллари билан тенгдош эди — масалан, Хубайб ва Аббос. Абдуллоҳнинг ўшанда тўққиз ўғли ва тўққиз қизи бор эди»). (Ривоятчи Абдуллоҳ қўшди:) Отам (Зубайр) — қарзларига эътиборимни қаратиб: «Агар сен қарзларнинг бир қисмини тўлай олмасанг, менинг Хожам (Мавлом)дан ёрдам сўра», — дер эди. Аллоҳга қасамки! Мен — ‹Отажон! Сизнинг Хожангиз ким?› — деб сўрагунимча, у нимани назарда тутганини тушунмадим. У: «Аллоҳ (менинг Хожам)», — деди. Аллоҳга қасамки, қачон мен унинг қарзлари борасида бирор қийинчиликка дуч келсам, ‹Эй Зубайрнинг Хожаси! Унинг қарзини унинг номидан тўла›, — дер эдим ва Аллоҳ (менга) уни тўлашга (ёрдам берарди). Зубайр — на динор, на дирҳам қолдириб (вафот этди); фақат икки парча ер — бири Ғоба (деб аталарди), Мадинада ўн битта уй, Басрада иккита, Куфада битта ва Мисрда битта (уй) қолдирди. Аслида, унинг зиммасидаги қарзнинг манбаи шуки — агар кимдир унга бирор пулни омонат (сифатида сақлаш) учун келтирса, Зубайр: ‹Йўқ, (мен уни омонат сифатида сақламайман), балки уни қарз сифатида оламан — чунки мен унинг йўқолиб қолишидан қўрқаман›, — дер эди. Зубайр ҳеч қачон ҳоким ёки хирож (солиқ) йиғувчи ёки шунга ўхшаш бирор (лавозимга) тайинланмаган эди; балки у ўз молини — Пайғамбар ﷺ, Абу Бакр, Умар ва Усмон билан бирга иштирок этган муқаддас жангларда (қўлга киритган ўлжадан) — тўплаган эди. (Абдуллоҳ ибн Зубайр қўшди:) Мен унинг қарзини санаганимда, у икки миллион икки юз минг (дирҳам) бўлиб чиқди. (Ривоятчи қўшди:) Ҳаким ибн Ҳизом Абдуллоҳ ибн Зубайрни учратиб: «Эй жияним! Акамнинг қарзи қанча?» — деб сўради. Абдуллоҳ уни сир сақлаб: «Юз минг», — деди. Ҳаким: «Аллоҳга қасамки! Менимча, мулкинг буни қопламайди», — деди. Шунда Абдуллоҳ унга: «Агар у икки миллион икки юз минг бўлсачи?» — деди. Ҳаким: «Менимча, сен буни тўлай олмайсан; бас, агар унинг ҳаммасини тўлай олмасанг, мен сенга ёрдам бераман», — деди. Зубайр Ғобани аллақачон бир юз етмиш мингга сотиб олган эди. Абдуллоҳ уни бир миллион олти юз мингга сотди. Сўнг у одамларни чақириб: «Зубайрда бирор пул ҳаққи (талаби) бўлган ҳар бир киши бизнинг олдимизга — Ғобага келсин», — деди. Унинг олдига Абдуллоҳ ибн Жаъфар келди — Зубайр унга тўрт юз минг қарздор эди. У Абдуллоҳ ибн Зубайрга: «Агар хоҳласанг, мен сенга қарзни кечаман», — деди. Абдуллоҳ (ибн Зубайр): «Йўқ», — деди. Сўнг Ибн Жаъфар: «Агар хоҳласанг, (тўловни) кейинга қолдиришинг мумкин», — деди. Ибн Зубайр: «Йўқ», — деди. Абдуллоҳ ибн Жаъфар: «Ундай бўлса, менга бир парча ер бер», — деди. Абдуллоҳ ибн Зубайр (унга): «Мана шу жойдан мана шу жойгача бўлган ер — сеники», — деди. Бас, Абдуллоҳ ибн Зубайр мулкнинг (жумладан уйларнинг) баъзиларини сотиб, қарзини тўлиқ тўлади ва ердан (яъни Ғобадан) тўрт ярим улушни сақлаб қолди. Сўнг у Муовиянинг олдига борди — Амр ибн Усмон, Мунзир ибн Зубайр ва Ибн Замъа у билан ўтирган эди. Муовия: «Ғобани қанча нархга баҳоладинг?» — деди. У: «Ҳар бир улушни юз мингга», — деди. Муовия: «Неча улуш қолган?» — деди. Абдуллоҳ: «Тўрт ярим улуш», — деди. Мунзир ибн Зубайр: «Мен бир улушни юз мингга сотиб олмоқчиман», — деди. Амр ибн Усмон: «Мен бир улушни юз мингга сотиб олмоқчиман», — деди. Ибн Замъа: «Мен бир улушни юз мингга сотиб олмоқчиман», — деди. Муовия: «Энди қанча қолди?» — деди. Абдуллоҳ: «Бир ярим улуш», — деди. Муовия: «Мен уни бир юз эллик мингга сотиб олмоқчиман», — деди. Абдуллоҳ ўз улушини (ҳам) Муовияга олти юз мингга сотди. Ибн Зубайр барча қарзларни тўлаб бўлганда, Зубайрнинг ўғиллари унга: «Меросимизни биз орасида тақсимла», — деди. У: «Йўқ, Аллоҳга қасамки, мен — тўртта кетма-кет ҳаж мавсумида: ‹Зубайрда пул ҳаққи бўлганлар келсин — биз уларга қарзини тўлайлик›, — деб эълон қилмагунимча — уни сизлар орасида тақсимламайман», — деди. Бас, у ҳар ҳаж мавсумида буни оммага эълон қила бошлади ва тўрт йил ўтганда, меросни ворислар орасида тақсимлади. Зубайрнинг тўртта хотини бор эди ва мулкнинг учдан бири (васият бўйича) чиқариб ташлангандан кейин, унинг ҳар бир хотини бир миллион икки юз минг (дирҳам) олди. Демак, унинг мулкининг умумий миқдори эллик миллион икки юз минг (дирҳам) эди.

حَدَّثَنَا مُوسَى، حَدَّثَنَا أَبُو عَوَانَةَ، حَدَّثَنَا عُثْمَانُ بْنُ مَوْهَبٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ ـ رضى الله عنهما ـ قَالَ إِنَّمَا تَغَيَّبَ عُثْمَانُ عَنْ بَدْرٍ، فَإِنَّهُ كَانَتْ تَحْتَهُ بِنْتُ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَكَانَتْ مَرِيضَةً‏.‏ فَقَالَ لَهُ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ إِنَّ لَكَ أَجْرَ رَجُلٍ مِمَّنْ شَهِدَ بَدْرًا وَسَهْمَهُ ‏"‏‏.‏

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Usmon Badr jangiga qoʻshilmadi — chunki u Allohning Rasuli ﷺ ning qizlaridan biriga uylangan edi va u (qiz) kasal edi. Bas, Paygʻambar ﷺ unga: «Sen — Badr jangida qatnashgan kishining savobi va ulushiga oʻxshash — savob va (oʻljadan) ulush olasan», — dedi.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Усмон Бадр жангига қўшилмади — чунки у Аллоҳнинг Расули ﷺ нинг қизларидан бирига уйланган эди ва у (қиз) касал эди. Бас, Пайғамбар ﷺ унга: «Сен — Бадр жангида қатнашган кишининг савоби ва улушига ўхшаш — савоб ва (ўлжадан) улуш оласан», — деди.

حَدَّثَنَا سَعِيدُ بْنُ عُفَيْرٍ، قَالَ حَدَّثَنِي اللَّيْثُ، قَالَ حَدَّثَنِي عُقَيْلٌ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، قَالَ وَزَعَمَ عُرْوَةُ أَنَّ مَرْوَانَ بْنَ الْحَكَمِ، وَمِسْوَرَ بْنَ مَخْرَمَةَ، أَخْبَرَاهُ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ حِينَ جَاءَهُ وَفْدُ هَوَازِنَ مُسْلِمِينَ، فَسَأَلُوهُ أَنْ يَرُدَّ إِلَيْهِمْ أَمْوَالَهُمْ وَسَبْيَهُمْ فَقَالَ لَهُمْ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ أَحَبُّ الْحَدِيثِ إِلَىَّ أَصْدَقُهُ، فَاخْتَارُوا إِحْدَى الطَّائِفَتَيْنِ إِمَّا السَّبْىَ وَإِمَّا الْمَالَ، وَقَدْ كُنْتُ اسْتَأْنَيْتُ بِهِمْ ‏"‏‏.‏ وَقَدْ كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم انْتَظَرَ آخِرَهُمْ بِضْعَ عَشْرَةَ لَيْلَةً، حِينَ قَفَلَ مِنَ الطَّائِفِ، فَلَمَّا تَبَيَّنَ لَهُمْ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم غَيْرُ رَادٍّ إِلَيْهِمْ إِلاَّ إِحْدَى الطَّائِفَتَيْنِ‏.‏ قَالُوا فَإِنَّا نَخْتَارُ سَبْيَنَا، فَقَامَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِي الْمُسْلِمِينَ فَأَثْنَى عَلَى اللَّهِ بِمَا هُوَ أَهْلُهُ ثُمَّ قَالَ ‏"‏ أَمَّا بَعْدُ، فَإِنَّ إِخْوَانَكُمْ هَؤُلاَءِ قَدْ جَاءُونَا تَائِبِينَ، وَإِنِّي قَدْ رَأَيْتُ أَنْ أَرُدَّ إِلَيْهِمْ سَبْيَهُمْ، مَنْ أَحَبَّ أَنْ يُطَيِّبَ فَلْيَفْعَلْ، وَمَنْ أَحَبَّ مِنْكُمْ أَنْ يَكُونَ عَلَى حَظِّهِ حَتَّى نُعْطِيَهُ إِيَّاهُ مِنْ أَوَّلِ مَا يُفِيءُ اللَّهُ عَلَيْنَا فَلْيَفْعَلْ ‏"‏‏.‏ فَقَالَ النَّاسُ قَدْ طَيَّبْنَا ذَلِكَ يَا رَسُولَ اللَّهِ لَهُمْ‏.‏ فَقَالَ لَهُمْ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ إِنَّا لاَ نَدْرِي مَنْ أَذِنَ مِنْكُمْ فِي ذَلِكَ مِمَّنْ لَمْ يَأْذَنْ، فَارْجِعُوا حَتَّى يَرْفَعَ إِلَيْنَا عُرَفَاؤُكُمْ أَمْرَكُمْ ‏"‏ فَرَجَعَ النَّاسُ، فَكَلَّمَهُمْ عُرَفَاؤُهُمْ، ثُمَّ رَجَعُوا إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَأَخْبَرُوهُ أَنَّهُمْ قَدْ طَيَّبُوا فَأَذِنُوا‏.‏ فَهَذَا الَّذِي بَلَغَنَا عَنْ سَبْىِ هَوَازِنَ‏.‏

Marvon ibn Hakam va Misvar ibn Maxrama (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Havozin vakillari — Islomni qabul qilganlaridan keyin — Allohning Rasuli ﷺ ning oldiga kelib, mulklari va asirlarini oʻzlariga qaytarishini soʻraganda, Allohning Rasuli ﷺ: «Men uchun eng yaxshi soʻz — eng rost(i). Bas, sizlar ikki (narsa)dan birini tanlashingiz mumkin: asirlarmi yoki mol; chunki men ularning taqsimotini kechiktirdim», — dedi. Allohning Rasuli ﷺ — Toifdan qaytganida — ularni oʻn kundan ortiq kutgan edi. Bas, oʻsha odamlar — Allohning Rasuli ﷺ ularga ikki (narsa)dan biridan boshqasini qaytarmasligini — bilganda: «Biz asirlarimizni tanlaymiz», — dedi. Allohning Rasuli ﷺ musulmonlar orasida (oʻrnidan) turib, Allohga loyiq (hamd bilan) Uni ulugʻlab: «Ammo baʼdu! Sizlarning bu birodaringiz tavba qilib bizning oldimizga keldi va men — ularning asirlarini ularga qaytarishni — maʼqul koʻraman. Bas, sizlardan kim buni — yaxshilik sifatida — qilishni xohlasa, qilsin; sizlardan kim oʻz ulushini saqlab qolishni xohlasa, oʻz asirlarini (qaytarishga) bersin va biz uni — Alloh bizga beradigan eng birinchi fayʼdan (yaʼni jangsiz olingan oʻljadan) — toʻlaymiz», — dedi. Shunda barcha odamlar: «Yo Rasululloh! Biz buni (yaʼni asirlarni qaytarishni) ixtiyoriy ravishda maʼqul koʻrdik», — dedi. Soʻng Allohning Rasuli ﷺ ularga: «Men sizlardan kim bunga rozi boʻldi va kim boʻlmadi — bilmayman. Sizlar qaytib boringlar va sardorlaringiz menga sizlarning roziligingizni xabar qilsin», — dedi. Odamlar qaytib bordi va sardorlari ular bilan gaplashdi, soʻng Allohning Rasuli ﷺ ning oldiga kelib: «Barcha odamlar buni ixtiyoriy ravishda maʼqul koʻrdi va asirlarni (toʻlovsiz) qaytarishga ruxsat berdi», — dedi (Rivoyatchi Zuhriy: «Havozin asirlari haqida bizga yetib kelgani — mana shu», — dedi).Марвон ибн Ҳакам ва Мисвар ибн Махрама (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Ҳавозин вакиллари — Исломни қабул қилганларидан кейин — Аллоҳнинг Расули ﷺ нинг олдига келиб, мулклари ва асирларини ўзларига қайтаришини сўраганда, Аллоҳнинг Расули ﷺ: «Мен учун энг яхши сўз — энг рост(и). Бас, сизлар икки (нарса)дан бирини танлашингиз мумкин: асирларми ёки мол; чунки мен уларнинг тақсимотини кечиктирдим», — деди. Аллоҳнинг Расули ﷺ — Тоифдан қайтганида — уларни ўн кундан ортиқ кутган эди. Бас, ўша одамлар — Аллоҳнинг Расули ﷺ уларга икки (нарса)дан биридан бошқасини қайтармаслигини — билганда: «Биз асирларимизни танлаймиз», — деди. Аллоҳнинг Расули ﷺ мусулмонлар орасида (ўрнидан) туриб, Аллоҳга лойиқ (ҳамд билан) Уни улуғлаб: «Аммо баъду! Сизларнинг бу биродарингиз тавба қилиб бизнинг олдимизга келди ва мен — уларнинг асирларини уларга қайтаришни — маъқул кўраман. Бас, сизлардан ким буни — яхшилик сифатида — қилишни хоҳласа, қилсин; сизлардан ким ўз улушини сақлаб қолишни хоҳласа, ўз асирларини (қайтаришга) берсин ва биз уни — Аллоҳ бизга берадиган энг биринчи файъдан (яъни жангсиз олинган ўлжадан) — тўлаймиз», — деди. Шунда барча одамлар: «Ё Расулуллоҳ! Биз буни (яъни асирларни қайтаришни) ихтиёрий равишда маъқул кўрдик», — деди. Сўнг Аллоҳнинг Расули ﷺ уларга: «Мен сизлардан ким бунга рози бўлди ва ким бўлмади — билмайман. Сизлар қайтиб боринглар ва сардорларингиз менга сизларнинг розилигингизни хабар қилсин», — деди. Одамлар қайтиб борди ва сардорлари улар билан гаплашди, сўнг Аллоҳнинг Расули ﷺ нинг олдига келиб: «Барча одамлар буни ихтиёрий равишда маъқул кўрди ва асирларни (тўловсиз) қайтаришга рухсат берди», — деди (Ривоятчи Зуҳрий: «Ҳавозин асирлари ҳақида бизга етиб келгани — мана шу», — деди).

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عَبْدِ الْوَهَّابِ، حَدَّثَنَا حَمَّادٌ، حَدَّثَنَا أَيُّوبُ، عَنْ أَبِي قِلاَبَةَ، قَالَ وَحَدَّثَنِي الْقَاسِمُ بْنُ عَاصِمٍ الْكُلَيْبِيُّ ـ وَأَنَا لِحَدِيثِ الْقَاسِمِ، أَحْفَظُ ـ عَنْ زَهْدَمٍ، قَالَ كُنَّا عِنْدَ أَبِي مُوسَى، فَأُتِيَ ذَكَرَ دَجَاجَةً وَعِنْدَهُ رَجُلٌ مِنْ بَنِي تَيْمِ اللَّهِ أَحْمَرُ كَأَنَّهُ مِنَ الْمَوَالِي، فَدَعَاهُ لِلطَّعَامِ فَقَالَ إِنِّي رَأَيْتُهُ يَأْكُلُ شَيْئًا، فَقَذِرْتُهُ، فَحَلَفْتُ لاَ آكُلُ‏.‏ فَقَالَ هَلُمَّ فَلأُحَدِّثْكُمْ عَنْ ذَاكَ، إِنِّي أَتَيْتُ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم فِي نَفَرٍ مِنَ الأَشْعَرِيِّينَ نَسْتَحْمِلُهُ فَقَالَ ‏"‏ وَاللَّهِ لاَ أَحْمِلُكُمْ، وَمَا عِنْدِي مَا أَحْمِلُكُمْ ‏"‏‏.‏ وَأُتِيَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بِنَهْبِ إِبِلٍ، فَسَأَلَ عَنَّا فَقَالَ ‏"‏ أَيْنَ النَّفَرُ الأَشْعَرِيُّونَ ‏"‏‏.‏ فَأَمَرَ لَنَا بِخَمْسِ ذَوْدٍ غُرِّ الذُّرَى، فَلَمَّا انْطَلَقْنَا قُلْنَا مَا صَنَعْنَا لاَ يُبَارَكُ لَنَا، فَرَجَعْنَا إِلَيْهِ فَقُلْنَا إِنَّا سَأَلْنَاكَ أَنْ تَحْمِلَنَا، فَحَلَفْتَ أَنْ لاَ تَحْمِلَنَا أَفَنَسِيتَ قَالَ ‏"‏ لَسْتُ أَنَا حَمَلْتُكُمْ، وَلَكِنَّ اللَّهَ حَمَلَكُمْ، وَإِنِّي وَاللَّهِ إِنْ شَاءَ اللَّهُ لاَ أَحْلِفُ عَلَى يَمِينٍ فَأَرَى غَيْرَهَا خَيْرًا مِنْهَا إِلاَّ أَتَيْتُ الَّذِي هُوَ خَيْرٌ وَتَحَلَّلْتُهَا ‏"‏‏.‏

Zahdam (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadi: Bir marta biz Abu Musoning uyida edik va u — pishirilgan tovuq (goʻshti) boʻlgan bir taom keltirdi. U yerda — Bani Taymulloh qabilasidan, goʻyo vizantiya asirlaridan boʻlganidek qizil yuzli — bir kishi bor edi. Abu Muso uni taomdan (yeyishga) taklif qildi, lekin u (uzr soʻrab): «Men tovuqlarning iflos narsalarni yeyotganini koʻrdim, shuning uchun ularni yeyishdan qattiq nafratlandim va tovuq yemaslikka qasam ichdim», — dedi. Abu Muso: «Beri kel, men senga bu masalani (yaʼni qasamni qanday buzishni) aytaman. Men Ashʼariylardan bir guruh bilan birga Paygʻambar ﷺ ning oldiga borib, undan bizni ulov (uloglar) bilan taʼminlashini soʻradim. U zot: ‹Allohga qasamki, men sizlarni hech qanday ulov bilan taʼminlamayman va menda sizlarni mindiradigan hech narsa yoʻq›, — dedi. Soʻng Allohning Rasuli ﷺ ga baʼzi tuyalar oʻlja sifatida keltirildi va u zot bizni (soʻrab): ‹Ashʼariylar guruhi qani?› — dedi. Soʻng u zot bizga — oʻrkachlari oq — beshta tuya berilishini buyurdi. Biz yoʻlga chiqqanimizda: ‹Biz nima qildik? Biz (berilgan narsa bilan) hech qachon barakat topmaymiz (chunki Paygʻambar qasam ichgan edi)›, — dedik. Bas, biz Paygʻambar ﷺ ning oldiga qaytib: ‹Biz sizdan bizni ulov bilan taʼminlashingizni soʻradik, lekin siz — bizni hech qanday ulov bilan taʼminlamaslikka — qasam ichdingiz. (Tuyalarni berganingizda qasamingizni) unutdingizmi?› — dedik. U zot: ‹Men sizlarni ulov bilan taʼminlamadim, balki Alloh sizlarni u bilan taʼminladi; va Allohga qasamki, Alloh xohlasa, men biror ishni qilishga qasam ichib, soʻng undan boshqa (ish)ni qilish foydaliroq ekanini bilsam, men yaxshiroq boʻlgan ishni qilaman va qasamim uchun kafforat beraman›, — dedi», — dedi.Заҳдам (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинади: Бир марта биз Абу Мусонинг уйида эдик ва у — пиширилган товуқ (гўшти) бўлган бир таом келтирди. У ерда — Бани Таймуллоҳ қабиласидан, гўё византия асирларидан бўлганидек қизил юзли — бир киши бор эди. Абу Мусо уни таомдан (ейишга) таклиф қилди, лекин у (узр сўраб): «Мен товуқларнинг ифлос нарсаларни еётганини кўрдим, шунинг учун уларни ейишдан қаттиқ нафратландим ва товуқ емасликка қасам ичдим», — деди. Абу Мусо: «Бери кел, мен сенга бу масалани (яъни қасамни қандай бузишни) айтаман. Мен Ашъарийлардан бир гуруҳ билан бирга Пайғамбар ﷺ нинг олдига бориб, ундан бизни улов (улоглар) билан таъминлашини сўрадим. У зот: ‹Аллоҳга қасамки, мен сизларни ҳеч қандай улов билан таъминламайман ва менда сизларни миндирадиган ҳеч нарса йўқ›, — деди. Сўнг Аллоҳнинг Расули ﷺ га баъзи туялар ўлжа сифатида келтирилди ва у зот бизни (сўраб): ‹Ашъарийлар гуруҳи қани?› — деди. Сўнг у зот бизга — ўркачлари оқ — бешта туя берилишини буюрди. Биз йўлга чиққанимизда: ‹Биз нима қилдик? Биз (берилган нарса билан) ҳеч қачон баракат топмаймиз (чунки Пайғамбар қасам ичган эди)›, — дедик. Бас, биз Пайғамбар ﷺ нинг олдига қайтиб: ‹Биз сиздан бизни улов билан таъминлашингизни сўрадик, лекин сиз — бизни ҳеч қандай улов билан таъминламасликка — қасам ичдингиз. (Туяларни берганингизда қасамингизни) унутдингизми?› — дедик. У зот: ‹Мен сизларни улов билан таъминламадим, балки Аллоҳ сизларни у билан таъминлади; ва Аллоҳга қасамки, Аллоҳ хоҳласа, мен бирор ишни қилишга қасам ичиб, сўнг ундан бошқа (иш)ни қилиш фойдалироқ эканини билсам, мен яхшироқ бўлган ишни қиламан ва қасамим учун каффорат бераман›, — деди», — деди.

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ يُوسُفَ، أَخْبَرَنَا مَالِكٌ، عَنْ نَافِعٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ ـ رضى الله عنهما أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بَعَثَ سَرِيَّةً فِيهَا عَبْدُ اللَّهِ قِبَلَ نَجْدٍ، فَغَنِمُوا إِبِلاً كَثِيرًا، فَكَانَتْ سِهَامُهُمُ اثْنَىْ عَشَرَ بَعِيرًا أَوْ أَحَدَ عَشَرَ بَعِيرًا، وَنُفِّلُوا بَعِيرًا بَعِيرًا‏.‏

Nofiʼ (Ibn Umardan) rivoyat qiladi: Allohning Rasuli ﷺ Najd tomon bir sariyya yubordi va Abdulloh ibn Umar (oʻsha) sariyyada edi. Ular oʻlja sifatida koʻp sonli tuyalarni qoʻlga kiritdi. Ularning har birining ulushi — oʻn ikki yoki oʻn bitta tuya edi va ularga yana bittadan qoʻshimcha tuya berildi.Нофиъ (Ибн Умардан) ривоят қилади: Аллоҳнинг Расули ﷺ Нажд томон бир сарийя юборди ва Абдуллоҳ ибн Умар (ўша) сарийяда эди. Улар ўлжа сифатида кўп сонли туяларни қўлга киритди. Уларнинг ҳар бирининг улуши — ўн икки ёки ўн битта туя эди ва уларга яна биттадан қўшимча туя берилди.

حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ بُكَيْرٍ، أَخْبَرَنَا اللَّيْثُ، عَنْ عُقَيْلٍ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ سَالِمٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ ـ رضى الله عنهما أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم كَانَ يُنَفِّلُ بَعْضَ مَنْ يَبْعَثُ مِنَ السَّرَايَا لأَنْفُسِهِمْ خَاصَّةً سِوَى قِسْمِ عَامَّةِ الْجَيْشِ‏.‏

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Allohning Rasuli ﷺ — oʻzi yuboradigan sariyyaning baʼzi aʼzolariga — qoʻshin bilan umumiy boʻlishgan ulushlaridan tashqari — qoʻshimcha ulush berar edi.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Аллоҳнинг Расули ﷺ — ўзи юборадиган сарийянинг баъзи аъзоларига — қўшин билан умумий бўлишган улушларидан ташқари — қўшимча улуш берар эди.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْعَلاَءِ، حَدَّثَنَا أَبُو أُسَامَةَ، حَدَّثَنَا بُرَيْدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، عَنْ أَبِي بُرْدَةَ، عَنْ أَبِي مُوسَى ـ رضى الله عنه ـ قَالَ بَلَغَنَا مَخْرَجُ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَنَحْنُ بِالْيَمَنِ فَخَرَجْنَا مُهَاجِرِينَ إِلَيْهِ، أَنَا وَأَخَوَانِ لِي، أَنَا أَصْغَرُهُمْ، أَحَدُهُمَا أَبُو بُرْدَةَ وَالآخَرُ أَبُو رُهْمٍ، إِمَّا قَالَ فِي بِضْعٍ، وَإِمَّا قَالَ فِي ثَلاَثَةٍ وَخَمْسِينَ أَوِ اثْنَيْنِ وَخَمْسِينَ رَجُلاً مِنْ قَوْمِي فَرَكِبْنَا سَفِينَةً، فَأَلْقَتْنَا سَفِينَتُنَا إِلَى النَّجَاشِيِّ بِالْحَبَشَةِ، وَوَافَقْنَا جَعْفَرَ بْنَ أَبِي طَالِبٍ وَأَصْحَابَهُ عِنْدَهُ فَقَالَ جَعْفَرٌ إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بَعَثَنَا هَا هُنَا، وَأَمَرَنَا بِالإِقَامَةِ فَأَقِيمُوا مَعَنَا‏.‏ فَأَقَمْنَا مَعَهُ، حَتَّى قَدِمْنَا جَمِيعًا، فَوَافَقْنَا النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم حِينَ افْتَتَحَ خَيْبَرَ، فَأَسْهَمَ لَنَا‏.‏ أَوْ قَالَ فَأَعْطَانَا مِنْهَا‏.‏ وَمَا قَسَمَ لأَحَدٍ غَابَ عَنْ فَتْحِ خَيْبَرَ مِنْهَا شَيْئًا، إِلاَّ لِمَنْ شَهِدَ مَعَهُ، إِلاَّ أَصْحَابَ سَفِينَتِنَا مَعَ جَعْفَرٍ وَأَصْحَابِهِ، قَسَمَ لَهُمْ مَعَهُمْ‏.‏

Abu Muso (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Biz Yamanda ekanimizda, Paygʻambar ﷺ ning hijrati xabarini oldik, bas, biz u zotning oldiga hijrat qilib yoʻlga chiqdik. Biz — men va ikki akam — edik; men eng kichigi edim; akalarimdan biri Abu Burda, ikkinchisi Abu Ruhm edi. Biz oʻz qavmimizdan ellikdan ortiq (yoki ellik uch, yoki ellik ikki) kishi edik. Biz bir kemaga chiqdik va u bizni Habashistondagi Najoshiyning (oldiga) olib bordi; u yerda biz Jaʼfar ibn Abu Tolib va uning sheriklarini Najoshiy bilan birga topdik. Jaʼfar (bizga): «Allohning Rasuli ﷺ bizni bu yerga yuborib, bu yerda qolishni buyurgan; bas, sizlar ham biz bilan birga qolinglar», — dedi. Biz u bilan birga qoldik — to hammamiz (Habashistondan) chiqib, Paygʻambar ﷺ ni — u zot Xaybarni fath qilgan paytda — uchratguncha. U zot bizga uning oʻljasidan ulush berdi (yoki: uning oʻljasidan bizga berdi). U zot — faqat u bilan birga gʻazotda qatnashganlargagina — berdi; lekin u zot — Xaybar fathida qatnashmagan hech kimga ulush bermadi, faqat bizning kema ahlimiz, hamda Jaʼfar va uning sheriklaridan boshqa — ularga (kema ahliga) bergani kabi ulush berdi.Абу Мусо (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Биз Яманда эканимизда, Пайғамбар ﷺ нинг ҳижрати хабарини олдик, бас, биз у зотнинг олдига ҳижрат қилиб йўлга чиқдик. Биз — мен ва икки акам — эдик; мен энг кичиги эдим; акаларимдан бири Абу Бурда, иккинчиси Абу Руҳм эди. Биз ўз қавмимиздан элликдан ортиқ (ёки эллик уч, ёки эллик икки) киши эдик. Биз бир кемага чиқдик ва у бизни Ҳабашистондаги Нажошийнинг (олдига) олиб борди; у ерда биз Жаъфар ибн Абу Толиб ва унинг шерикларини Нажоший билан бирга топдик. Жаъфар (бизга): «Аллоҳнинг Расули ﷺ бизни бу ерга юбориб, бу ерда қолишни буюрган; бас, сизлар ҳам биз билан бирга қолинглар», — деди. Биз у билан бирга қолдик — то ҳаммамиз (Ҳабашистондан) чиқиб, Пайғамбар ﷺ ни — у зот Хайбарни фатҳ қилган пайтда — учратгунча. У зот бизга унинг ўлжасидан улуш берди (ёки: унинг ўлжасидан бизга берди). У зот — фақат у билан бирга ғазотда қатнашганларгагина — берди; лекин у зот — Хайбар фатҳида қатнашмаган ҳеч кимга улуш бермади, фақат бизнинг кема аҳлимиз, ҳамда Жаъфар ва унинг шерикларидан бошқа — уларга (кема аҳлига) бергани каби улуш берди.

حَدَّثَنَا عَلِيٌّ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْمُنْكَدِرِ، سَمِعَ جَابِرًا ـ رضى الله عنه ـ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ لَوْ قَدْ جَاءَنِي مَالُ الْبَحْرَيْنِ لَقَدْ أَعْطَيْتُكَ هَكَذَا وَهَكَذَا وَهَكَذَا ‏"‏‏.‏ فَلَمْ يَجِئْ حَتَّى قُبِضَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم، فَلَمَّا جَاءَ مَالُ الْبَحْرَيْنِ أَمَرَ أَبُو بَكْرٍ مُنَادِيًا فَنَادَى مَنْ كَانَ لَهُ عِنْدَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم دَيْنٌ أَوْ عِدَةٌ فَلْيَأْتِنَا‏.‏ فَأَتَيْتُهُ فَقُلْتُ إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ لِي كَذَا وَكَذَا‏.‏ فَحَثَا لِي ثَلاَثًا ـ وَجَعَلَ سُفْيَانُ يَحْثُو بِكَفَّيْهِ جَمِيعًا، ثُمَّ قَالَ لَنَا هَكَذَا قَالَ لَنَا ابْنُ الْمُنْكَدِرِ ـ وَقَالَ مَرَّةً فَأَتَيْتُ أَبَا بَكْرٍ فَسَأَلْتُ فَلَمْ يُعْطِنِي، ثُمَّ أَتَيْتُهُ فَلَمْ يُعْطِنِي، ثُمَّ أَتَيْتُهُ الثَّالِثَةَ فَقُلْتُ سَأَلْتُكَ فَلَمْ تُعْطِنِي، ثُمَّ سَأَلْتُكَ فَلَمْ تُعْطِنِي، ثُمَّ سَأَلْتُكَ فَلَمْ تُعْطِنِي، فَإِمَّا أَنْ تُعْطِيَنِي، وَإِمَّا أَنْ تَبْخَلَ عَنِّي‏.‏ قَالَ قُلْتَ تَبْخَلُ عَلَىَّ مَا مَنَعْتُكَ مِنْ مَرَّةٍ إِلاَّ وَأَنَا أُرِيدُ أَنْ أُعْطِيَكَ‏.‏ قَالَ سُفْيَانُ وَحَدَّثَنَا عَمْرٌو عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِيٍّ عَنْ جَابِرٍ فَحَثَا لِي حَثْيَةً وَقَالَ عُدَّهَا‏.‏ فَوَجَدْتُهَا خَمْسَمِائَةٍ قَالَ فَخُذْ مِثْلَهَا مَرَّتَيْنِ‏.‏ وَقَالَ يَعْنِي ابْنَ الْمُنْكَدِرِ وَأَىُّ دَاءٍ أَدْوَأُ مِنَ الْبُخْلِ

Jobir (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Allohning Rasuli ﷺ (menga): «Agar Bahrayn mulki bizga kelganida, men senga shuncha-shuncha bergan boʻlardim», — dedi. Lekin Bahrayn mulki — to Paygʻambar ﷺ vafot etguncha — kelmadi. Bahrayn mulki kelganda, Abu Bakr birovga: «Allohning Rasuli ﷺ da pul haqqi (talabi) boʻlgan yoki Allohning Rasuli ﷺ unga biror narsa vaʼda qilgan har bir kishi bizning oldimizga kelsin», — deb eʼlon qilishni buyurdi. Bas, men uning oldiga borib: «Allohning Rasuli ﷺ menga shuncha-shuncha berishni vaʼda qilgan edi», — dedim. Abu Bakr men uchun ikki qoʻllab uch marta pul hovuchladi (Rivoyatchi Sufyon bu harakatni ikki qoʻllab hovuchlab koʻrsatdi va: «Boshqa rivoyatchi Ibn Munkadir buni shu tarzda koʻrsatardi», — dedi). Jobirdan (yana) rivoyat qilinadi: Bir marta men Abu Bakrning oldiga borib pul soʻradim, lekin u menga bermadi; men yana uning oldiga bordim, lekin u menga bermadi; bas, men uchinchi marta uning oldiga borib: «Men sizdan soʻradim, siz menga bermadingiz; soʻng men (ikkinchi marta) soʻradim, siz menga bermadingiz; soʻng men (uchinchi marta) soʻradim, lekin siz menga bermadingiz. Siz yo menga bering, yoki mening haqimda baxil hisoblanishingizga (yoʻl qoʻying)», — dedim. Abu Bakr: «Sen menga — men sening haqingda baxilman, deb aytyapsan. Lekin aslida, qachon men sening iltimosingni rad etsam, (koʻnglimda) senga berish istagi bor edi», — dedi. (Boshqa rivoyatda Jobir qoʻshdi:) Bas, Abu Bakr men uchun ikki qoʻllab pul hovuchlab, menga uni sanashni buyurdi. Men uni besh yuz (dirham) ekanini bildim. Abu Bakr menga uning ikki barobarini olishni aytdi.Жобир (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Аллоҳнинг Расули ﷺ (менга): «Агар Баҳрайн мулки бизга келганида, мен сенга шунча-шунча берган бўлардим», — деди. Лекин Баҳрайн мулки — то Пайғамбар ﷺ вафот этгунча — келмади. Баҳрайн мулки келганда, Абу Бакр бировга: «Аллоҳнинг Расули ﷺ да пул ҳаққи (талаби) бўлган ёки Аллоҳнинг Расули ﷺ унга бирор нарса ваъда қилган ҳар бир киши бизнинг олдимизга келсин», — деб эълон қилишни буюрди. Бас, мен унинг олдига бориб: «Аллоҳнинг Расули ﷺ менга шунча-шунча беришни ваъда қилган эди», — дедим. Абу Бакр мен учун икки қўллаб уч марта пул ҳовучлади (Ривоятчи Суфён бу ҳаракатни икки қўллаб ҳовучлаб кўрсатди ва: «Бошқа ривоятчи Ибн Мункадир буни шу тарзда кўрсатарди», — деди). Жобирдан (яна) ривоят қилинади: Бир марта мен Абу Бакрнинг олдига бориб пул сўрадим, лекин у менга бермади; мен яна унинг олдига бордим, лекин у менга бермади; бас, мен учинчи марта унинг олдига бориб: «Мен сиздан сўрадим, сиз менга бермадингиз; сўнг мен (иккинчи марта) сўрадим, сиз менга бермадингиз; сўнг мен (учинчи марта) сўрадим, лекин сиз менга бермадингиз. Сиз ё менга беринг, ёки менинг ҳақимда бахил ҳисобланишингизга (йўл қўйинг)», — дедим. Абу Бакр: «Сен менга — мен сенинг ҳақингда бахилман, деб айтяпсан. Лекин аслида, қачон мен сенинг илтимосингни рад эцам, (кўнглимда) сенга бериш истаги бор эди», — деди. (Бошқа ривоятда Жобир қўшди:) Бас, Абу Бакр мен учун икки қўллаб пул ҳовучлаб, менга уни санашни буюрди. Мен уни беш юз (дирҳам) эканини билдим. Абу Бакр менга унинг икки баробарини олишни айтди.

حَدَّثَنَا مُسْلِمُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، حَدَّثَنَا قُرَّةُ، حَدَّثَنَا عَمْرُو بْنُ دِينَارٍ، عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ ـ رضى الله عنهما ـ قَالَ بَيْنَمَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقْسِمُ غَنِيمَةً بِالْجِعْرَانَةِ إِذْ قَالَ لَهُ رَجُلٌ اعْدِلْ‏.‏ فَقَالَ لَهُ ‏"‏ شَقِيتَ إِنْ لَمْ أَعْدِلْ ‏"‏‏.‏

Jobir ibn Abdulloh (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Allohning Rasuli ﷺ Jiʼranada oʻljani taqsimlayotganda, kimdir unga: «(Taqsimingda) adolatli boʻl», — dedi. Paygʻambar ﷺ: «Agar men adolat qilmasam, men albatta baxtsiz (badbaxt) boʻlardim», — deb javob berdi.Жобир ибн Абдуллоҳ (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Аллоҳнинг Расули ﷺ Жиъранада ўлжани тақсимлаётганда, кимдир унга: «(Тақсимингда) адолатли бўл», — деди. Пайғамбар ﷺ: «Агар мен адолат қилмасам, мен албатта бахциз (бадбахт) бўлардим», — деб жавоб берди.

حَدَّثَنَا إِسْحَاقُ بْنُ مَنْصُورٍ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ، أَخْبَرَنَا مَعْمَرٌ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ جُبَيْرٍ، عَنْ أَبِيهِ ـ رضى الله عنه ـ أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَالَ فِي أُسَارَى بَدْرٍ ‏"‏ لَوْ كَانَ الْمُطْعِمُ بْنُ عَدِيٍّ حَيًّا، ثُمَّ كَلَّمَنِي فِي هَؤُلاَءِ النَّتْنَى، لَتَرَكْتُهُمْ لَهُ ‏"‏‏.‏

Jubayr ibn Mutʼim (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Paygʻambar ﷺ Badr asirlari haqida gapirib: «Agar Mutʼim ibn Adiy tirik boʻlib, mana shu past (razil) odamlar haqida men bilan shafoat qilganida (iltimos qilganida), men ularni uning hurmati uchun ozod qilgan boʻlardim», — dedi.Жубайр ибн Мутъим (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Пайғамбар ﷺ Бадр асирлари ҳақида гапириб: «Агар Мутъим ибн Адий тирик бўлиб, мана шу паст (разил) одамлар ҳақида мен билан шафоат қилганида (илтимос қилганида), мен уларни унинг ҳурмати учун озод қилган бўлардим», — деди.

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ يُوسُفَ، حَدَّثَنَا اللَّيْثُ، عَنْ عُقَيْلٍ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنِ ابْنِ الْمُسَيَّبِ، عَنْ جُبَيْرِ بْنِ مُطْعِمٍ، قَالَ مَشَيْتُ أَنَا وَعُثْمَانُ بْنُ عَفَّانَ، إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقُلْنَا يَا رَسُولَ اللَّهِ، أَعْطَيْتَ بَنِي الْمُطَّلِبِ وَتَرَكْتَنَا، وَنَحْنُ وَهُمْ مِنْكَ بِمَنْزِلَةٍ وَاحِدَةٍ‏.‏ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ إِنَّمَا بَنُو الْمُطَّلِبِ وَبَنُو هَاشِمٍ شَىْءٌ وَاحِدٌ ‏"‏‏.‏ قَالَ اللَّيْثُ حَدَّثَنِي يُونُسُ وَزَادَ قَالَ جُبَيْرٌ وَلَمْ يَقْسِمِ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم لِبَنِي عَبْدِ شَمْسٍ وَلاَ لِبَنِي نَوْفَلٍ‏.‏ وَقَالَ ابْنُ إِسْحَاقَ عَبْدُ شَمْسٍ وَهَاشِمٌ وَالْمُطَّلِبُ إِخْوَةٌ لأُمٍّ، وَأُمُّهُمْ عَاتِكَةُ بِنْتُ مُرَّةَ، وَكَانَ نَوْفَلٌ أَخَاهُمْ لأَبِيهِمْ‏.‏

Jubayr ibn Mutʼim (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Men va Usmon ibn Affon Allohning Rasuli ﷺ ning oldiga borib: «Yo Rasululloh! Siz Bani Muttalibga berdingiz, bizni esa qoldirdingiz — holbuki ular va biz sizga (bir xil) qarindoshlikdamiz», — dedik. Allohning Rasuli ﷺ: «Bani Muttalib va Bani Hoshim — bir (xil)dir», — dedi. Paygʻambar ﷺ Bani Abdushams va Bani Navfalga ulush bermadi (Ibn Ishoq: «Abdushams, Hoshim va Muttalib — ona tomondan aka-uka edi; ularning onasi Otika bint Murra edi; Navfal esa ota tomondan ularning akasi edi», — dedi).Жубайр ибн Мутъим (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Мен ва Усмон ибн Аффон Аллоҳнинг Расули ﷺ нинг олдига бориб: «Ё Расулуллоҳ! Сиз Бани Мутталибга бердингиз, бизни эса қолдирдингиз — ҳолбуки улар ва биз сизга (бир хил) қариндошликдамиз», — дедик. Аллоҳнинг Расули ﷺ: «Бани Мутталиб ва Бани Ҳошим — бир (хил)дир», — деди. Пайғамбар ﷺ Бани Абдушамс ва Бани Навфалга улуш бермади (Ибн Ишоқ: «Абдушамс, Ҳошим ва Мутталиб — она томондан ака-ука эди; уларнинг онаси Отика бинт Мурра эди; Навфал эса ота томондан уларнинг акаси эди», — деди).

حَدَّثَنَا مُسَدَّدٌ، حَدَّثَنَا يُوسُفُ بْنُ الْمَاجِشُونِ، عَنْ صَالِحِ بْنِ إِبْرَاهِيمَ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ عَوْفٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ جَدِّهِ، قَالَ بَيْنَا أَنَا وَاقِفٌ، فِي الصَّفِّ يَوْمَ بَدْرٍ فَنَظَرْتُ عَنْ يَمِينِي، وَشِمَالِي، فَإِذَا أَنَا بِغُلاَمَيْنِ، مِنَ الأَنْصَارِ حَدِيثَةٍ أَسْنَانُهُمَا، تَمَنَّيْتُ أَنْ أَكُونَ بَيْنَ أَضْلَعَ مِنْهُمَا، فَغَمَزَنِي أَحَدُهُمَا فَقَالَ يَا عَمِّ، هَلْ تَعْرِفُ أَبَا جَهْلٍ قُلْتُ نَعَمْ، مَا حَاجَتُكَ إِلَيْهِ يَا ابْنَ أَخِي قَالَ أُخْبِرْتُ أَنَّهُ يَسُبُّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم، وَالَّذِي نَفْسِي بِيَدِهِ لَئِنْ رَأَيْتُهُ لاَ يُفَارِقُ سَوَادِي سَوَادَهُ حَتَّى يَمُوتَ الأَعْجَلُ مِنَّا‏.‏ فَتَعَجَّبْتُ لِذَلِكَ، فَغَمَزَنِي الآخَرُ فَقَالَ لِي مِثْلَهَا، فَلَمْ أَنْشَبْ أَنْ نَظَرْتُ إِلَى أَبِي جَهْلٍ يَجُولُ فِي النَّاسِ، قُلْتُ أَلاَ إِنَّ هَذَا صَاحِبُكُمَا الَّذِي سَأَلْتُمَانِي‏.‏ فَابْتَدَرَاهُ بِسَيْفَيْهِمَا فَضَرَبَاهُ حَتَّى قَتَلاَهُ، ثُمَّ انْصَرَفَا إِلَى رَسُولِ اللَّهُ صلى الله عليه وسلم فَأَخْبَرَاهُ فَقَالَ ‏"‏ أَيُّكُمَا قَتَلَهُ ‏"‏‏.‏ قَالَ كُلُّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا أَنَا قَتَلْتُهُ‏.‏ فَقَالَ ‏"‏ هَلْ مَسَحْتُمَا سَيْفَيْكُمَا ‏"‏‏.‏ قَالاَ لاَ‏.‏ فَنَظَرَ فِي السَّيْفَيْنِ فَقَالَ ‏"‏ كِلاَكُمَا قَتَلَهُ ‏"‏‏.‏ سَلَبُهُ لِمُعَاذِ بْنِ عَمْرِو بْنِ الْجَمُوحِ‏.‏ وَكَانَا مُعَاذَ ابْنَ عَفْرَاءَ وَمُعَاذَ بْنَ عَمْرِو بْنِ الْجَمُوحِ‏.‏ قَالَ مُحَمَّدٌ سَمِعَ يُوسُفُ صَالِحًا وَإِبْرَاهِيمَ أَبَاهُ (عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ عَوْفٍ)

Abdurrahmon ibn Avf (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Men Badr (jangi) kuni safda turganimda, oʻngimga va chapimga qaradim va ikkita yosh ansoriy bolani koʻrdim — men ulardan kuchliroq boʻlishimni istadim. Ulardan biri mening eʼtiborimni tortib: «Ey amaki! Sen Abu Jahlni bilasanmi?» — dedi. Men: «Ha, undan nima istaysan, ey jiyanim?» — dedim. U: «Menga — u Allohning Rasuli ﷺ ni haqorat qilishi — xabar qilingan. Jonim qoʻlida boʻlgan Zotga qasamki, agar men uni koʻrsam, — ikkimizdan biri oʻz ajaliga yetguncha — mening tanam uning tanasidan ajralmaydi», — dedi. Men bu gapdan hayratlandim. Soʻng ikkinchi bola (ham) mening eʼtiborimni tortib, birinchisi aytgandek (gapni) aytdi. Bir ozdan keyin men Abu Jahlni odamlar orasida yurganini koʻrdim. Men (bolalarga): «Qaranglar! Mana, sizlar mendan soʻragan kishi shu», — dedim. Bas, ikkalasi uni qilichlari bilan urib, oʻldirdi va Allohning Rasuli ﷺ ga — buni xabar qilish uchun — qaytdi. Allohning Rasuli ﷺ: «Qaysingiz uni oʻldirdi?» — dedi. Har biri: «Men uni oʻldirdim», — dedi. Allohning Rasuli ﷺ: «Qilichlaringizni artdingizmi?» — dedi. Ular: «Yoʻq», — dedi. Soʻng u zot ularning qilichlariga qarab: «Shubhasiz, ikkalangiz (ham) uni oʻldirgansiz; va oʻlganning oʻljasi (salabi) Muoz ibn Amr ibn Jamuhga beriladi», — dedi. Bu ikki bola — Muoz ibn Afro va Muoz ibn Amr ibn Jamuh edi.Абдурраҳмон ибн Авф (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Мен Бадр (жанги) куни сафда турганимда, ўнгимга ва чапимга қарадим ва иккита ёш ансорий болани кўрдим — мен улардан кучлироқ бўлишимни истадим. Улардан бири менинг эътиборимни тортиб: «Эй амаки! Сен Абу Жаҳлни биласанми?» — деди. Мен: «Ҳа, ундан нима истайсан, эй жияним?» — дедим. У: «Менга — у Аллоҳнинг Расули ﷺ ни ҳақорат қилиши — хабар қилинган. Жоним қўлида бўлган Зотга қасамки, агар мен уни кўрсам, — иккимиздан бири ўз ажалига етгунча — менинг танам унинг танасидан ажралмайди», — деди. Мен бу гапдан ҳайратландим. Сўнг иккинчи бола (ҳам) менинг эътиборимни тортиб, биринчиси айтгандек (гапни) айтди. Бир оздан кейин мен Абу Жаҳлни одамлар орасида юрганини кўрдим. Мен (болаларга): «Қаранглар! Мана, сизлар мендан сўраган киши шу», — дедим. Бас, иккаласи уни қиличлари билан уриб, ўлдирди ва Аллоҳнинг Расули ﷺ га — буни хабар қилиш учун — қайтди. Аллоҳнинг Расули ﷺ: «Қайсингиз уни ўлдирди?» — деди. Ҳар бири: «Мен уни ўлдирдим», — деди. Аллоҳнинг Расули ﷺ: «Қиличларингизни артдингизми?» — деди. Улар: «Йўқ», — деди. Сўнг у зот уларнинг қиличларига қараб: «Шубҳасиз, иккалангиз (ҳам) уни ўлдиргансиз; ва ўлганнинг ўлжаси (салаби) Муоз ибн Амр ибн Жамуҳга берилади», — деди. Бу икки бола — Муоз ибн Афро ва Муоз ибн Амр ибн Жамуҳ эди.

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مَسْلَمَةَ، عَنْ مَالِكٍ، عَنْ يَحْيَى بْنِ سَعِيدٍ، عَنِ ابْنِ أَفْلَحَ، عَنْ أَبِي مُحَمَّدٍ، مَوْلَى أَبِي قَتَادَةَ عَنْ أَبِي قَتَادَةَ ـ رضى الله عنه ـ قَالَ خَرَجْنَا مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَامَ حُنَيْنٍ، فَلَمَّا الْتَقَيْنَا كَانَتْ لِلْمُسْلِمِينَ جَوْلَةٌ، فَرَأَيْتُ رَجُلاً مِنَ الْمُشْرِكِينَ عَلاَ رَجُلاً مِنَ الْمُسْلِمِينَ، فَاسْتَدَرْتُ حَتَّى أَتَيْتُهُ مِنْ وَرَائِهِ حَتَّى ضَرَبْتُهُ بِالسَّيْفِ عَلَى حَبْلِ عَاتِقِهِ، فَأَقْبَلَ عَلَىَّ فَضَمَّنِي ضَمَّةً وَجَدْتُ مِنْهَا رِيحَ الْمَوْتِ، ثُمَّ أَدْرَكَهُ الْمَوْتُ فَأَرْسَلَنِي، فَلَحِقْتُ عُمَرَ بْنَ الْخَطَّابِ فَقُلْتُ مَا بَالُ النَّاسِ قَالَ أَمْرُ اللَّهِ، ثُمَّ إِنَّ النَّاسَ رَجَعُوا، وَجَلَسَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ ‏"‏ مَنْ قَتَلَ قَتِيلاً لَهُ عَلَيْهِ بَيِّنَةٌ فَلَهُ سَلَبُهُ ‏"‏‏.‏ فَقُمْتُ فَقُلْتُ مَنْ يَشْهَدُ لِي ثُمَّ جَلَسْتُ ثُمَّ قَالَ ‏"‏ مَنْ قَتَلَ قَتِيلاً لَهُ عَلَيْهِ بَيِّنَةٌ فَلَهُ سَلَبُهُ ‏"‏ فَقُمْتُ فَقُلْتُ مَنْ يَشْهَدُ لِي ثُمَّ جَلَسْتُ، ثُمَّ قَالَ الثَّالِثَةَ مِثْلَهُ فَقَالَ رَجُلٌ صَدَقَ يَا رَسُولَ اللَّهِ، وَسَلَبُهُ عِنْدِي فَأَرْضِهِ عَنِّي‏.‏ فَقَالَ أَبُو بَكْرٍ الصِّدِّيقُ ـ رضى الله عنه لاَهَا اللَّهِ إِذًا يَعْمِدُ إِلَى أَسَدٍ مِنْ أُسْدِ اللَّهِ يُقَاتِلُ عَنِ اللَّهِ وَرَسُولِهِ صلى الله عليه وسلم يُعْطِيكَ سَلَبَهُ‏.‏ فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ صَدَقَ ‏"‏‏.‏ فَأَعْطَاهُ فَبِعْتُ الدِّرْعَ، فَابْتَعْتُ بِهِ مَخْرِفًا فِي بَنِي سَلِمَةَ، فَإِنَّهُ لأَوَّلُ مَالٍ تَأَثَّلْتُهُ فِي الإِسْلاَمِ‏.‏

Abu Qatoda (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Biz Hunayn (jangi) kuni Allohning Rasuli ﷺ bilan birga yoʻlga chiqdik. Biz dushmanga roʻpara kelganda, musulmonlar chekindi va men bir mushrikning oʻzini bir musulmon ustiga tashlaganini koʻrdim. Men aylanib, unga orqa tomonidan yetib kelib, qilich bilan uning yelkasiga urdim. U (mushrik) men tomon kelib, meni shu qadar qattiq quchoqladiki (siqdiki), goʻyo oʻlimning oʻzidek (sezdim); lekin oʻlim uni topdi (yaʼni u oʻldi) va meni qoʻyib yubordi. Men Umar ibn Xattobning ortidan borib, (undan): «Odamlarga (qochishga) nima boʻldi?» — deb soʻradim. U: «Bu — Allohning irodasi», — dedi. Odamlar qaytgandan keyin, Paygʻambar ﷺ oʻtirib: «Kim bir dushmanni oʻldirgan boʻlsa va buning isboti boʻlsa, uning oʻljasi (salabi) unga (tegishli)», — dedi. Men (oʻrnimdan) turib: «Men uchun kim guvoh boʻladi?» — dedim, soʻng oʻtirdim. Paygʻambar ﷺ yana: «Kim bir dushmanni oʻldirgan boʻlsa va buning isboti boʻlsa, uning oʻljasi unga (tegishli)», — dedi. Men (yana) turib: «Men uchun kim guvoh boʻladi?» — dedim va oʻtirdim. Soʻng Paygʻambar ﷺ uchinchi marta shuni aytdi. Men yana turdim va Allohning Rasuli ﷺ: «Ey Abu Qatoda! Sening voqeang nima?» — dedi. Soʻng men butun voqeani u zotga aytdim. Bir kishi (turib): «Yo Rasululloh! U rost gapiryapti va oʻldirilgan kishining oʻljasi men bilan (yaʼni mendadir). Bas, uni mening nomimdan rozi qiling (yaʼni evaziga bering)», — dedi. Shunda Abu Bakr as-Siddiq: «Yoʻq, Allohga qasamki, u (yaʼni Allohning Rasuli ﷺ) — Alloh va Uning Rasuli yoʻlida jang qiladigan Allohning sherlaridan birining qoʻlga kiritgan oʻljasini — senga berishga rozi boʻlmaydi», — dedi. Paygʻambar ﷺ: «Abu Bakr rost gapirdi», — dedi. Bas, Allohning Rasuli ﷺ oʻljani menga berdi. Men oʻsha sovutni (yaʼni oʻljani) sotib, uning puliga Bani Salimada bir bogʻ sotib oldim; bu — men Islomni qabul qilganimdan keyin qoʻlga kiritgan birinchi mulkim edi.Абу Қатода (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Биз Ҳунайн (жанги) куни Аллоҳнинг Расули ﷺ билан бирга йўлга чиқдик. Биз душманга рўпара келганда, мусулмонлар чекинди ва мен бир мушрикнинг ўзини бир мусулмон устига ташлаганини кўрдим. Мен айланиб, унга орқа томонидан етиб келиб, қилич билан унинг елкасига урдим. У (мушрик) мен томон келиб, мени шу қадар қаттиқ қучоқладики (сиқдики), гўё ўлимнинг ўзидек (сездим); лекин ўлим уни топди (яъни у ўлди) ва мени қўйиб юборди. Мен Умар ибн Хаттобнинг ортидан бориб, (ундан): «Одамларга (қочишга) нима бўлди?» — деб сўрадим. У: «Бу — Аллоҳнинг иродаси», — деди. Одамлар қайтгандан кейин, Пайғамбар ﷺ ўтириб: «Ким бир душманни ўлдирган бўлса ва бунинг исботи бўлса, унинг ўлжаси (салаби) унга (тегишли)», — деди. Мен (ўрнимдан) туриб: «Мен учун ким гувоҳ бўлади?» — дедим, сўнг ўтирдим. Пайғамбар ﷺ яна: «Ким бир душманни ўлдирган бўлса ва бунинг исботи бўлса, унинг ўлжаси унга (тегишли)», — деди. Мен (яна) туриб: «Мен учун ким гувоҳ бўлади?» — дедим ва ўтирдим. Сўнг Пайғамбар ﷺ учинчи марта шуни айтди. Мен яна турдим ва Аллоҳнинг Расули ﷺ: «Эй Абу Қатода! Сенинг воқеанг нима?» — деди. Сўнг мен бутун воқеани у зотга айтдим. Бир киши (туриб): «Ё Расулуллоҳ! У рост гапиряпти ва ўлдирилган кишининг ўлжаси мен билан (яъни мендадир). Бас, уни менинг номимдан рози қилинг (яъни эвазига беринг)», — деди. Шунда Абу Бакр ас-Сиддиқ: «Йўқ, Аллоҳга қасамки, у (яъни Аллоҳнинг Расули ﷺ) — Аллоҳ ва Унинг Расули йўлида жанг қиладиган Аллоҳнинг шерларидан бирининг қўлга киритган ўлжасини — сенга беришга рози бўлмайди», — деди. Пайғамбар ﷺ: «Абу Бакр рост гапирди», — деди. Бас, Аллоҳнинг Расули ﷺ ўлжани менга берди. Мен ўша совутни (яъни ўлжани) сотиб, унинг пулига Бани Салимада бир боғ сотиб олдим; бу — мен Исломни қабул қилганимдан кейин қўлга киритган биринчи мулким эди.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يُوسُفَ، حَدَّثَنَا الأَوْزَاعِيُّ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ، وَعُرْوَةَ بْنِ الزُّبَيْرِ، أَنَّ حَكِيمَ بْنَ حِزَامٍ ـ رضى الله عنه ـ قَالَ سَأَلْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَأَعْطَانِي، ثُمَّ سَأَلْتُهُ فَأَعْطَانِي، ثُمَّ قَالَ لِي ‏"‏ يَا حَكِيمُ، إِنَّ هَذَا الْمَالَ خَضِرٌ حُلْوٌ، فَمَنْ أَخَذَهُ بِسَخَاوَةِ نَفْسٍ بُورِكَ لَهُ فِيهِ، وَمَنْ أَخَذَهُ بِإِشْرَافِ نَفْسٍ لَمْ يُبَارَكْ لَهُ فِيهِ، وَكَانَ كَالَّذِي يَأْكُلُ وَلاَ يَشْبَعُ، وَالْيَدُ الْعُلْيَا خَيْرٌ مِنَ الْيَدِ السُّفْلَى ‏"‏‏.‏ قَالَ حَكِيمٌ فَقُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ، وَالَّذِي بَعَثَكَ بِالْحَقِّ لاَ أَرْزَأُ أَحَدًا بَعْدَكَ شَيْئًا حَتَّى أُفَارِقَ الدُّنْيَا‏.‏ فَكَانَ أَبُو بَكْرٍ يَدْعُو حَكِيمًا لِيُعْطِيَهُ الْعَطَاءَ، فَيَأْبَى أَنْ يَقْبَلَ مِنْهُ شَيْئًا، ثُمَّ إِنَّ عُمَرَ دَعَاهُ لِيُعْطِيَهُ فَأَبَى أَنْ يَقْبَلَ فَقَالَ يَا مَعْشَرَ الْمُسْلِمِينَ، إِنِّي أَعْرِضُ عَلَيْهِ حَقَّهُ الَّذِي قَسَمَ اللَّهُ لَهُ مِنْ هَذَا الْفَىْءِ، فَيَأْبَى أَنْ يَأْخُذَهُ‏.‏ فَلَمْ يَرْزَأْ حَكِيمٌ أَحَدًا مِنَ النَّاسِ بَعْدَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم حَتَّى تُوُفِّيَ‏.‏

Urva ibn Zubayr (Hakim ibn Hizomdan) rivoyat qiladi: Hakim ibn Hizom: «Men Allohning Rasuli ﷺ dan bir narsa soʻradim va u menga berdi. Men undan yana soʻradim va u menga berdi hamda menga: ‹Ey Hakim! Bu mol — yashil, shirin (meva) kabidir: agar kishi uni ochkoʻzliksiz olsa, unda (mol) unga barakali boʻladi; agar uni ochkoʻzlik bilan olsa, unda barakali boʻlmaydi va u — yeb toʻymaydigan kishi kabi boʻladi. Yuqori (yaʼni beruvchi) qoʻl — pastki (yaʼni oluvchi) qoʻldan yaxshiroq(dir)›, — dedi. Men: ‹Yo Rasululloh! Seni haq bilan yuborgan Zotga qasamki, men — bu dunyodan ketgunimcha — sendan keyin hech kimdan hech narsa soʻramayman›, — dedim», — dedi. Bas, Abu Bakr oʻz xalifaligida Hakimni — unga (biroz pul) berish uchun — chaqirganda, Hakim undan hech narsa olishdan bosh tortdi. Bir marta Umar (oʻz xalifaligida) uni — biror narsa berish uchun — chaqirdi, lekin Hakim uni olishdan bosh tortdi; shunda Umar: «Ey musulmonlar! Men unga (Hakimga) — Alloh unga bu fayʼdan (oʻljadan) belgilagan — haqqini beraman, lekin u uni olishdan bosh tortyapti», — dedi. Bas, Hakim — to vafot etguncha — Paygʻambar ﷺ dan keyin hech kimdan hech narsa olmadi.Урва ибн Зубайр (Ҳаким ибн Ҳизомдан) ривоят қилади: Ҳаким ибн Ҳизом: «Мен Аллоҳнинг Расули ﷺ дан бир нарса сўрадим ва у менга берди. Мен ундан яна сўрадим ва у менга берди ҳамда менга: ‹Эй Ҳаким! Бу мол — яшил, ширин (мева) кабидир: агар киши уни очкўзликсиз олса, унда (мол) унга баракали бўлади; агар уни очкўзлик билан олса, унда баракали бўлмайди ва у — еб тўймайдиган киши каби бўлади. Юқори (яъни берувчи) қўл — пастки (яъни олувчи) қўлдан яхшироқ(дир)›, — деди. Мен: ‹Ё Расулуллоҳ! Сени ҳақ билан юборган Зотга қасамки, мен — бу дунёдан кетгунимча — сендан кейин ҳеч кимдан ҳеч нарса сўрамайман›, — дедим», — деди. Бас, Абу Бакр ўз халифалигида Ҳакимни — унга (бироз пул) бериш учун — чақирганда, Ҳаким ундан ҳеч нарса олишдан бош тортди. Бир марта Умар (ўз халифалигида) уни — бирор нарса бериш учун — чақирди, лекин Ҳаким уни олишдан бош тортди; шунда Умар: «Эй мусулмонлар! Мен унга (Ҳакимга) — Аллоҳ унга бу файъдан (ўлжадан) белгилаган — ҳаққини бераман, лекин у уни олишдан бош тортяпти», — деди. Бас, Ҳаким — то вафот этгунча — Пайғамбар ﷺ дан кейин ҳеч кимдан ҳеч нарса олмади.

حَدَّثَنَا أَبُو النُّعْمَانِ، حَدَّثَنَا حَمَّادُ بْنُ زَيْدٍ، عَنْ أَيُّوبَ، عَنْ نَافِعٍ، أَنَّ عُمَرَ بْنَ الْخَطَّابِ ـ رضى الله عنه ـ قَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنَّهُ كَانَ عَلَىَّ اعْتِكَافُ يَوْمٍ فِي الْجَاهِلِيَّةِ، فَأَمَرَهُ أَنْ يَفِيَ بِهِ‏.‏ قَالَ وَأَصَابَ عُمَرُ جَارِيَتَيْنِ مِنْ سَبْىِ حُنَيْنٍ، فَوَضَعَهُمَا فِي بَعْضِ بُيُوتِ مَكَّةَ ـ قَالَ ـ فَمَنَّ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَلَى سَبْىِ حُنَيْنٍ، فَجَعَلُوا يَسْعَوْنَ فِي السِّكَكِ فَقَالَ عُمَرُ يَا عَبْدَ اللَّهِ، انْظُرْ مَا هَذَا فَقَالَ مَنَّ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَلَى السَّبْىِ‏.‏ قَالَ اذْهَبْ فَأَرْسِلِ الْجَارِيَتَيْنِ‏.‏ قَالَ نَافِعٌ وَلَمْ يَعْتَمِرْ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم مِنَ الْجِعْرَانَةِ وَلَوِ اعْتَمَرَ لَمْ يَخْفَ عَلَى عَبْدِ اللَّهِ‏.‏ وَزَادَ جَرِيرُ بْنُ حَازِمٍ عَنْ أَيُّوبَ عَنْ نَافِعٍ عَنِ ابْنِ عُمَرَ قَالَ مِنَ الْخُمُسِ‏.‏ وَرَوَاهُ مَعْمَرٌ عَنْ أَيُّوبَ عَنْ نَافِعٍ عَنِ ابْنِ عُمَرَ فِي النَّذْرِ وَلَمْ يَقُلْ يَوْمَ‏.‏

Nofiʼ (Ibn Umardan) rivoyat qiladi: Umar ibn Xattob: «Yo Rasululloh! Men johiliyat davrida bir kun eʼtikof qilishga nazr (atagan) edim», — dedi. Paygʻambar ﷺ unga nazrini bajarishni buyurdi. Umar Hunayn asirlaridan ikkita choʻri (asira ayol) qoʻlga kiritdi va ularni Makkadagi baʼzi uylarda qoldirdi. Allohning Rasuli ﷺ Hunayn asirlarini fidyasiz (toʻlovsiz) ozod qilganda, ular koʻchalarda yurib (chiqib) keldi. Umar (oʻgʻliga): «Ey Abdulloh! Nima gap ekanini koʻr», — dedi. Abdulloh: «Allohning Rasuli ﷺ asirlarni fidyasiz ozod qildi», — dedi. U (Umar unga): «Bor, oʻsha ikki choʻrini ozod qil», — dedi (Nofiʼ qoʻshdi: «Allohning Rasuli ﷺ Jiʼranadan umra qilmadi; agar u zot umra qilganida, bu Abdullohdan yashirin qolmas edi»).Нофиъ (Ибн Умардан) ривоят қилади: Умар ибн Хаттоб: «Ё Расулуллоҳ! Мен жоҳилият даврида бир кун эътикоф қилишга назр (атаган) эдим», — деди. Пайғамбар ﷺ унга назрини бажаришни буюрди. Умар Ҳунайн асирларидан иккита чўри (асира аёл) қўлга киритди ва уларни Маккадаги баъзи уйларда қолдирди. Аллоҳнинг Расули ﷺ Ҳунайн асирларини фидясиз (тўловсиз) озод қилганда, улар кўчаларда юриб (чиқиб) келди. Умар (ўғлига): «Эй Абдуллоҳ! Нима гап эканини кўр», — деди. Абдуллоҳ: «Аллоҳнинг Расули ﷺ асирларни фидясиз озод қилди», — деди. У (Умар унга): «Бор, ўша икки чўрини озод қил», — деди (Нофиъ қўшди: «Аллоҳнинг Расули ﷺ Жиъранадан умра қилмади; агар у зот умра қилганида, бу Абдуллоҳдан яширин қолмас эди»).

حَدَّثَنَا مُوسَى بْنُ إِسْمَاعِيلَ، حَدَّثَنَا جَرِيرُ بْنُ حَازِمٍ، حَدَّثَنَا الْحَسَنُ، قَالَ حَدَّثَنِي عَمْرُو بْنُ تَغْلِبَ ـ رضى الله عنه ـ قَالَ أَعْطَى رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَوْمًا وَمَنَعَ آخَرِينَ، فَكَأَنَّهُمْ عَتَبُوا عَلَيْهِ فَقَالَ ‏"‏ إِنِّي أُعْطِي قَوْمًا أَخَافُ ظَلَعَهُمْ وَجَزَعَهُمْ، وَأَكِلُ أَقْوَامًا إِلَى مَا جَعَلَ اللَّهُ فِي قُلُوبِهِمْ مِنَ الْخَيْرِ وَالْغِنَى، مِنْهُمْ عَمْرُو بْنُ تَغْلِبَ ‏"‏‏.‏ فَقَالَ عَمْرُو بْنُ تَغْلِبَ مَا أُحِبُّ أَنَّ لِي بِكَلِمَةِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم حُمْرَ النَّعَمِ‏.‏ وَزَادَ أَبُو عَاصِمٍ عَنْ جَرِيرٍ قَالَ سَمِعْتُ الْحَسَنَ يَقُولُ حَدَّثَنَا عَمْرُو بْنُ تَغْلِبَ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أُتِيَ بِمَالٍ أَوْ بِسَبْىٍ فَقَسَمَهُ‏.‏ بِهَذَا‏.‏

Amr ibn Tagʻlib (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Allohning Rasuli ﷺ — baʼzi odamlarga (sovgʻalar) berdi, baʼzilariga esa bermadi. Bermaganlari (oʻshandan) norozi boʻlganga oʻxshardi. Paygʻambar ﷺ: «Men baʼzi odamlarga — ular haqiqiy iymondan ogʻib ketmasligi yoki sabrini yoʻqotmasligi uchun — beraman; baʼzi odamlarni esa — Alloh ularning qalbiga solgan yaxshilik va qanoatga — havola qilaman; Amr ibn Tagʻlib (ham) ular orasida(dir)», — dedi. Amr ibn Tagʻlib: «Allohning Rasuli ﷺ ning bu gapi men uchun qizil tuyalardan koʻra suyukliroq», — dedi (Hasandan: Amr ibn Tagʻlib bizga aytdiki, Allohning Rasuli ﷺ biror mol yoki baʼzi asirlarni qoʻlga kiritdi va ularni yuqoridagi tarzda — yaʼni baʼzilarga berib, baʼzilarga bermay — taqsimladi).Амр ибн Тағлиб (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Аллоҳнинг Расули ﷺ — баъзи одамларга (совғалар) берди, баъзиларига эса бермади. Бермаганлари (ўшандан) норози бўлганга ўхшарди. Пайғамбар ﷺ: «Мен баъзи одамларга — улар ҳақиқий иймондан оғиб кетмаслиги ёки сабрини йўқотмаслиги учун — бераман; баъзи одамларни эса — Аллоҳ уларнинг қалбига солган яхшилик ва қаноатга — ҳавола қиламан; Амр ибн Тағлиб (ҳам) улар орасида(дир)», — деди. Амр ибн Тағлиб: «Аллоҳнинг Расули ﷺ нинг бу гапи мен учун қизил туялардан кўра суюклироқ», — деди (Ҳасандан: Амр ибн Тағлиб бизга айтдики, Аллоҳнинг Расули ﷺ бирор мол ёки баъзи асирларни қўлга киритди ва уларни юқоридаги тарзда — яъни баъзиларга бериб, баъзиларга бермай — тақсимлади).

حَدَّثَنَا أَبُو الْوَلِيدِ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنْ قَتَادَةَ، عَنْ أَنَسٍ ـ رضى الله عنه ـ قَالَ قَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ إِنِّي أُعْطِي قُرَيْشًا أَتَأَلَّفُهُمْ، لأَنَّهُمْ حَدِيثُ عَهْدٍ بِجَاهِلِيَّةٍ ‏"‏‏.‏

Anas (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Paygʻambar ﷺ: «Men Quraysh ahliga — ularni Islomga (bogʻlanib) tutib turishi uchun — beraman; chunki ular oʻzlarining johiliyat hayotiga yaqin (yaʼni ular yaqinda Islomni qabul qilgan va u hali ularning qalbida mustahkam emas)», — dedi.Анас (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Пайғамбар ﷺ: «Мен Қурайш аҳлига — уларни Исломга (боғланиб) тутиб туриши учун — бераман; чунки улар ўзларининг жоҳилият ҳаётига яқин (яъни улар яқинда Исломни қабул қилган ва у ҳали уларнинг қалбида мустаҳкам эмас)», — деди.

حَدَّثَنَا أَبُو الْيَمَانِ، أَخْبَرَنَا شُعَيْبٌ، حَدَّثَنَا الزُّهْرِيُّ، قَالَ أَخْبَرَنِي أَنَسُ بْنُ مَالِكٍ، أَنَّ نَاسًا، مِنَ الأَنْصَارِ قَالُوا لِرَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم حِينَ أَفَاءَ اللَّهُ عَلَى رَسُولِهِ صلى الله عليه وسلم مِنْ أَمْوَالِ هَوَازِنَ مَا أَفَاءَ، فَطَفِقَ يُعْطِي رِجَالاً مِنْ قُرَيْشٍ الْمِائَةَ مِنَ الإِبِلِ فَقَالُوا يَغْفِرُ اللَّهُ لِرَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يُعْطِي قُرَيْشًا وَيَدَعُنَا، وَسُيُوفُنَا تَقْطُرُ مِنْ دِمَائِهِمْ قَالَ أَنَسٌ فَحُدِّثَ رَسُولُ اللَّهِ بِمَقَالَتِهِمْ، فَأَرْسَلَ إِلَى الأَنْصَارِ، فَجَمَعَهُمْ فِي قُبَّةٍ مِنْ أَدَمٍ، وَلَمْ يَدْعُ مَعَهُمْ أَحَدًا غَيْرَهُمْ، فَلَمَّا اجْتَمَعُوا جَاءَهُمْ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ ‏"‏ مَا كَانَ حَدِيثٌ بَلَغَنِي عَنْكُمْ ‏"‏‏.‏ قَالَ لَهُ فُقَهَاؤُهُمْ أَمَّا ذَوُو آرَائِنَا يَا رَسُولَ اللَّهِ فَلَمْ يَقُولُوا شَيْئًا، وَأَمَّا أُنَاسٌ مِنَّا حَدِيثَةٌ أَسْنَانُهُمْ فَقَالُوا يَغْفِرُ اللَّهُ لِرَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يُعْطِي قُرَيْشًا وَيَتْرُكُ الأَنْصَارَ، وَسُيُوفُنَا تَقْطُرُ مِنْ دِمَائِهِمْ‏.‏ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ إِنِّي أُعْطِي رِجَالاً حَدِيثٌ عَهْدُهُمْ بِكُفْرٍ، أَمَا تَرْضَوْنَ أَنْ يَذْهَبَ النَّاسُ بِالأَمْوَالِ وَتَرْجِعُونَ إِلَى رِحَالِكُمْ بِرَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم، فَوَاللَّهِ مَا تَنْقَلِبُونَ بِهِ خَيْرٌ مِمَّا يَنْقَلِبُونَ بِهِ ‏"‏‏.‏ قَالُوا بَلَى يَا رَسُولَ اللَّهِ قَدْ رَضِينَا‏.‏ فَقَالَ لَهُمْ ‏"‏ إِنَّكُمْ سَتَرَوْنَ بَعْدِي أُثْرَةً شَدِيدَةً، فَاصْبِرُوا حَتَّى تَلْقَوُا اللَّهَ وَرَسُولَهُ صلى الله عليه وسلم عَلَى الْحَوْضِ ‏"‏‏.‏ قَالَ أَنَسٌ فَلَمْ نَصْبِرْ‏.‏

Anas ibn Molik (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Alloh oʻz Rasuliga Havozin qabilasining mulklarini fayʼ (oʻlja) sifatida (inʼom) qilganda, u zot baʼzi qurayshlik kishilarga — har biriga yuztagacha tuya — bera boshladi. Shunda baʼzi ansoriy kishilar Allohning Rasuli ﷺ haqida: «Alloh oʻz Rasulini magʻfirat qilsin! U Qurayshga beryapti, bizni esa qoldiryapti — holbuki bizning qilichlarimizdan hali (kofirlarning) qoni tomyapti», — dedi. Allohning Rasuli ﷺ ga ular aytgan (gap) xabar qilinganda, u zot ansorlarni chaqirib, ularni bir charm chodirda yigʻdi va ular bilan birga boshqa hech kimni chaqirmadi. Ular yigʻilganda, Allohning Rasuli ﷺ ularning oldiga kelib: «Menga yetib kelgan va sizlar aytgan gap nima?» — dedi. Ular orasidagi olim (oqil)lari: «Yo Rasululloh! Bizning oqillarimiz hech narsa demadi; lekin bizning yoshlarimiz: ‹Alloh oʻz Rasulini magʻfirat qilsin; u Qurayshga beryapti, ansorni esa qoldiryapti — holbuki bizning qilichlarimizdan hali (kofirlarning) qoni tomib turibdi›, — dedi», — dedi. Allohning Rasuli ﷺ: «Men — hali kufr davriga yaqin boʻlgan (yaʼni yaqinda Islomni qabul qilgan va iymoni hali qalbida zaif boʻlgan) kishilarga — beraman. Sizlar — odamlar mol-dunyo bilan ketib, sizlar esa Allohning Rasuli ﷺ bilan birga uylaringizga qaytishingizdan — rozi (xursand) boʻlmaysizmi? Allohga qasamki, sizlar (qaytib) olib boradigan narsa — ular olib boradigan narsadan yaxshiroq(dir)», — dedi. Ansorlar: «Ha, yo Rasululloh, biz rozimiz», — dedi. Soʻng Paygʻambar ﷺ ularga: «Sizlar mendan keyin — boshqalar sizlardan afzal koʻrilishini — koʻrasizlar. Bas, to Allohga va Uning Rasuliga Havz (Kavsar — jannatdagi bir buloq) yonida uchraguncha — sabr qilinglar», — dedi (Anas qoʻshdi: «Lekin biz sabr qila olmadik»).Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Аллоҳ ўз Расулига Ҳавозин қабиласининг мулкларини файъ (ўлжа) сифатида (инъом) қилганда, у зот баъзи қурайшлик кишиларга — ҳар бирига юзтагача туя — бера бошлади. Шунда баъзи ансорий кишилар Аллоҳнинг Расули ﷺ ҳақида: «Аллоҳ ўз Расулини мағфират қилсин! У Қурайшга беряпти, бизни эса қолдиряпти — ҳолбуки бизнинг қиличларимиздан ҳали (кофирларнинг) қони томяпти», — деди. Аллоҳнинг Расули ﷺ га улар айтган (гап) хабар қилинганда, у зот ансорларни чақириб, уларни бир чарм чодирда йиғди ва улар билан бирга бошқа ҳеч кимни чақирмади. Улар йиғилганда, Аллоҳнинг Расули ﷺ уларнинг олдига келиб: «Менга етиб келган ва сизлар айтган гап нима?» — деди. Улар орасидаги олим (оқил)лари: «Ё Расулуллоҳ! Бизнинг оқилларимиз ҳеч нарса демади; лекин бизнинг ёшларимиз: ‹Аллоҳ ўз Расулини мағфират қилсин; у Қурайшга беряпти, ансорни эса қолдиряпти — ҳолбуки бизнинг қиличларимиздан ҳали (кофирларнинг) қони томиб турибди›, — деди», — деди. Аллоҳнинг Расули ﷺ: «Мен — ҳали куфр даврига яқин бўлган (яъни яқинда Исломни қабул қилган ва иймони ҳали қалбида заиф бўлган) кишиларга — бераман. Сизлар — одамлар мол-дунё билан кетиб, сизлар эса Аллоҳнинг Расули ﷺ билан бирга уйларингизга қайтишингиздан — рози (хурсанд) бўлмайсизми? Аллоҳга қасамки, сизлар (қайтиб) олиб борадиган нарса — улар олиб борадиган нарсадан яхшироқ(дир)», — деди. Ансорлар: «Ҳа, ё Расулуллоҳ, биз розимиз», — деди. Сўнг Пайғамбар ﷺ уларга: «Сизлар мендан кейин — бошқалар сизлардан афзал кўрилишини — кўрасизлар. Бас, то Аллоҳга ва Унинг Расулига Ҳавз (Кавсар — жаннатдаги бир булоқ) ёнида учрагунча — сабр қилинглар», — деди (Анас қўшди: «Лекин биз сабр қила олмадик»).

حَدَّثَنَا عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ الأُوَيْسِيُّ، حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ سَعْدٍ، عَنْ صَالِحٍ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، قَالَ أَخْبَرَنِي عُمَرُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ جُبَيْرِ بْنِ مُطْعِمٍ، أَنَّ مُحَمَّدَ بْنَ جُبَيْرٍ، قَالَ أَخْبَرَنِي جُبَيْرُ بْنُ مُطْعِمٍ، أَنَّهُ بَيْنَا هُوَ مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَمَعَهُ النَّاسُ مُقْبِلاً مِنْ حُنَيْنٍ عَلِقَتْ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم الأَعْرَابُ يَسْأَلُونَهُ حَتَّى اضْطَرُّوهُ إِلَى سَمُرَةٍ، فَخَطِفَتْ رِدَاءَهُ، فَوَقَفَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ ‏"‏ أَعْطُونِي رِدَائِي، فَلَوْ كَانَ عَدَدُ هَذِهِ الْعِضَاهِ نَعَمًا لَقَسَمْتُهُ بَيْنَكُمْ، ثُمَّ لاَ تَجِدُونِي بَخِيلاً وَلاَ كَذُوبًا وَلاَ جَبَانًا ‏"‏‏.‏

Jubayr ibn Mutʼim (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: U Allohning Rasuli ﷺ bilan birga edi — odamlar (ham) Hunayndan qaytayotgan yoʻlda u zotga hamroh edi — va badaviylar Allohning Rasuli ﷺ dan shu qadar (koʻp) narsalar tilana boshladiki, ular u zotni bir Samura daraxti ostiga (borishga) majbur qildi va u yerda uning ustki kiyimi (yelkasidan) tortib olindi. Shunda Allohning Rasuli ﷺ (oʻrnidan) turib, ularga: «Mening kiyimimni menga qaytaringlar. Agar menda — mana shu daraxtlar sonicha — tuya boʻlganida, men ularni sizlar orasida taqsimlagan boʻlardim; va sizlar meni baxil, yolgʻonchi yoki qoʻrqoq topmaysizlar», — dedi.Жубайр ибн Мутъим (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: У Аллоҳнинг Расули ﷺ билан бирга эди — одамлар (ҳам) Ҳунайндан қайтаётган йўлда у зотга ҳамроҳ эди — ва бадавийлар Аллоҳнинг Расули ﷺ дан шу қадар (кўп) нарсалар тилана бошладики, улар у зотни бир Самура дарахти остига (боришга) мажбур қилди ва у ерда унинг устки кийими (елкасидан) тортиб олинди. Шунда Аллоҳнинг Расули ﷺ (ўрнидан) туриб, уларга: «Менинг кийимимни менга қайтаринглар. Агар менда — мана шу дарахтлар сонича — туя бўлганида, мен уларни сизлар орасида тақсимлаган бўлардим; ва сизлар мени бахил, ёлғончи ёки қўрқоқ топмайсизлар», — деди.

حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ بُكَيْرٍ، حَدَّثَنَا مَالِكٌ، عَنْ إِسْحَاقَ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ، عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ ـ رضى الله عنه قَالَ كُنْتُ أَمْشِي مَعَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَعَلَيْهِ بُرْدٌ نَجْرَانِيٌّ غَلِيظُ الْحَاشِيَةِ، فَأَدْرَكَهُ أَعْرَابِيٌّ فَجَذَبَهُ جَذْبَةً شَدِيدَةً، حَتَّى نَظَرْتُ إِلَى صَفْحَةِ عَاتِقِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَدْ أَثَّرَتْ بِهِ حَاشِيَةُ الرِّدَاءِ مِنْ شِدَّةِ جَذْبَتِهِ، ثُمَّ قَالَ مُرْ لِي مِنْ مَالِ اللَّهِ الَّذِي عِنْدَكَ‏.‏ فَالْتَفَتَ إِلَيْهِ، فَضَحِكَ ثُمَّ أَمَرَ لَهُ بِعَطَاءٍ‏.‏

Anas ibn Molik (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Men — qalin (toʻq) hoshiyali Najroniy ustki kiyimini kiygan — Paygʻambar ﷺ bilan birga yurganimda, bir badaviy Paygʻambar ﷺ ning oldiga kelib, uning kiyimini shu qadar qattiq tortdiki, men — uning kuchli tortishi sababli — kiyim hoshiyasining izini uning yelkasida tanidim. Soʻng badaviy: «Sizdagi Allohning molidan menga biror (narsa) berishni buyuring», — dedi. Paygʻambar ﷺ unga yuzlanib, tabassum qildi va unga bir inʼom berilishini buyurdi.Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Мен — қалин (тўқ) ҳошияли Нажроний устки кийимини кийган — Пайғамбар ﷺ билан бирга юрганимда, бир бадавий Пайғамбар ﷺ нинг олдига келиб, унинг кийимини шу қадар қаттиқ тортдики, мен — унинг кучли тортиши сабабли — кийим ҳошиясининг изини унинг елкасида танидим. Сўнг бадавий: «Сиздаги Аллоҳнинг молидан менга бирор (нарса) беришни буюринг», — деди. Пайғамбар ﷺ унга юзланиб, табассум қилди ва унга бир инъом берилишини буюрди.

حَدَّثَنَا عُثْمَانُ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، حَدَّثَنَا جَرِيرٌ، عَنْ مَنْصُورٍ، عَنْ أَبِي وَائِلٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ ـ رضى الله عنه ـ قَالَ لَمَّا كَانَ يَوْمُ حُنَيْنٍ آثَرَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم أُنَاسًا فِي الْقِسْمَةِ، فَأَعْطَى الأَقْرَعَ بْنَ حَابِسٍ مِائَةً مِنَ الإِبِلِ، وَأَعْطَى عُيَيْنَةَ مِثْلَ ذَلِكَ، وَأَعْطَى أُنَاسًا مِنْ أَشْرَافِ الْعَرَبِ، فَآثَرَهُمْ يَوْمَئِذٍ فِي الْقِسْمَةِ‏.‏ قَالَ رَجُلٌ وَاللَّهِ إِنَّ هَذِهِ الْقِسْمَةَ مَا عُدِلَ فِيهَا، وَمَا أُرِيدَ بِهَا وَجْهُ اللَّهِ‏.‏ فَقُلْتُ وَاللَّهِ لأُخْبِرَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم‏.‏ فَأَتَيْتُهُ فَأَخْبَرْتُهُ فَقَالَ ‏"‏ فَمَنْ يَعْدِلُ إِذَا لَمْ يَعْدِلِ اللَّهُ وَرَسُولُهُ رَحِمَ اللَّهُ مُوسَى قَدْ أُوذِيَ بِأَكْثَرَ مِنْ هَذَا فَصَبَرَ ‏"‏‏.‏

Abdulloh ibn Masʼud (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Hunayn (jangi) kuni Allohning Rasuli ﷺ oʻljani taqsimlashda baʼzi odamlarni (boshqalardan) afzal koʻrdi: u Aqraʼ ibn Hobisga yuzta tuya berdi, Uyaynaga (ham) shuncha berdi va baʼzi obroʻli arablarga (ham) berib, bu borada ularni afzal koʻrdi. Soʻng bir kishi kelib: «Allohga qasamki, bu taqsimda na adolat qilingan, na Allohning roziligi koʻzlangan», — dedi. Men (unga): «Allohga qasamki, men buni (sen aytgan gapni) Paygʻambar ﷺ ga xabar qilaman», — dedim. Men borib, unga xabar qildim va u: «Agar Alloh va Uning Rasuli adolat qilmasa, yana kim adolat qiladi? Alloh Musoga rahm qilsin — u bundan koʻra koʻproq (narsadan) ozor chekdi, biroq u sabr qildi», — dedi.Абдуллоҳ ибн Масъуд (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Ҳунайн (жанги) куни Аллоҳнинг Расули ﷺ ўлжани тақсимлашда баъзи одамларни (бошқалардан) афзал кўрди: у Ақраъ ибн Ҳобисга юзта туя берди, Уяйнага (ҳам) шунча берди ва баъзи обрўли арабларга (ҳам) бериб, бу борада уларни афзал кўрди. Сўнг бир киши келиб: «Аллоҳга қасамки, бу тақсимда на адолат қилинган, на Аллоҳнинг розилиги кўзланган», — деди. Мен (унга): «Аллоҳга қасамки, мен буни (сен айтган гапни) Пайғамбар ﷺ га хабар қиламан», — дедим. Мен бориб, унга хабар қилдим ва у: «Агар Аллоҳ ва Унинг Расули адолат қилмаса, яна ким адолат қилади? Аллоҳ Мусога раҳм қилсин — у бундан кўра кўпроқ (нарсадан) озор чекди, бироқ у сабр қилди», — деди.

حَدَّثَنَا مَحْمُودُ بْنُ غَيْلاَنَ، حَدَّثَنَا أَبُو أُسَامَةَ، حَدَّثَنَا هِشَامٌ، قَالَ أَخْبَرَنِي أَبِي، عَنْ أَسْمَاءَ ابْنَةِ أَبِي بَكْرٍ ـ رضى الله عنهما ـ قَالَتْ كُنْتُ أَنْقُلُ النَّوَى مِنْ أَرْضِ الزُّبَيْرِ الَّتِي أَقْطَعَهُ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَلَى رَأْسِي، وَهْىَ مِنِّي عَلَى ثُلُثَىْ فَرْسَخٍ‏.‏ وَقَالَ أَبُو ضَمْرَةَ عَنْ هِشَامٍ عَنْ أَبِيهِ أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم أَقْطَعَ الزُّبَيْرَ أَرْضًا مِنْ أَمْوَالِ بَنِي النَّضِيرِ‏.‏

Asmo bint Abu Bakr (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Men — Allohning Rasuli ﷺ Zubayrga bergan yerdan — xurmo danaklarini boshimda koʻtarib (tashir) edim; u (yer) mening uyimdan farsaxning uchdan ikki (qism)i masofada edi (Hishomning otasidan: Paygʻambar ﷺ Zubayrga Bani Nazir mulkidan (oʻlja sifatida olingan) bir parcha yer berdi).Асмо бинт Абу Бакр (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Мен — Аллоҳнинг Расули ﷺ Зубайрга берган ердан — хурмо данакларини бошимда кўтариб (ташир) эдим; у (ер) менинг уйимдан фарсахнинг учдан икки (қисм)и масофада эди (Ҳишомнинг отасидан: Пайғамбар ﷺ Зубайрга Бани Назир мулкидан (ўлжа сифатида олинган) бир парча ер берди).

حَدَّثَنِي أَحْمَدُ بْنُ الْمِقْدَامِ، حَدَّثَنَا الْفُضَيْلُ بْنُ سُلَيْمَانَ، حَدَّثَنَا مُوسَى بْنُ عُقْبَةَ، قَالَ أَخْبَرَنِي نَافِعٌ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ ـ رضى الله عنهما أَنَّ عُمَرَ بْنَ الْخَطَّابِ، أَجْلَى الْيَهُودَ وَالنَّصَارَى مِنْ أَرْضِ الْحِجَازِ، وَكَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم لَمَّا ظَهَرَ عَلَى أَهْلِ خَيْبَرَ أَرَادَ أَنْ يُخْرِجَ الْيَهُودَ مِنْهَا، وَكَانَتِ الأَرْضُ لَمَّا ظَهَرَ عَلَيْهَا لِلْيَهُودِ وَلِلرَّسُولِ وَلِلْمُسْلِمِينَ، فَسَأَلَ الْيَهُودُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَنْ يَتْرُكَهُمْ عَلَى أَنْ يَكْفُوا الْعَمَلَ، وَلَهُمْ نِصْفُ الثَّمَرِ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ نُقِرُّكُمْ عَلَى ذَلِكَ مَا شِئْنَا ‏"‏‏.‏ فَأُقِرُّوا حَتَّى أَجْلاَهُمْ عُمَرُ فِي إِمَارَتِهِ إِلَى تَيْمَاءَ وَأَرِيحَا‏.‏

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Umar ibn Xattob barcha yahudiy va nasroniylarni Hijoz yeridan chiqarib yubordi. Allohning Rasuli ﷺ Xaybarni fath qilganidan keyin — u zot fath qilganidan soʻng Allohga, Allohning Rasuli ﷺ ga va musulmonlarga tegishli boʻlgan — yerdan yahudiylarni chiqarishni (oʻylab) niyat qildi. Lekin yahudiylar Allohning Rasuli ﷺ dan — ular (yerda) ishlab, (yer beradigan) mevaning yarmini olish sharti bilan — ularni oʻsha (yerda) qoldirishini soʻradi. Allohning Rasuli ﷺ: «Biz xohlaganimizcha sizlarni shu shartlar bilan (yerda) qoldiramiz», — dedi. Shunday qilib, ular — to Umarning xalifaligi davrigacha — qoldi; (oʻshanda) u (Umar) ularni Taymo va Arihoga (Yerixoga) chiqarib yubordi.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Умар ибн Хаттоб барча яҳудий ва насронийларни Ҳижоз еридан чиқариб юборди. Аллоҳнинг Расули ﷺ Хайбарни фатҳ қилганидан кейин — у зот фатҳ қилганидан сўнг Аллоҳга, Аллоҳнинг Расули ﷺ га ва мусулмонларга тегишли бўлган — ердан яҳудийларни чиқаришни (ўйлаб) ният қилди. Лекин яҳудийлар Аллоҳнинг Расули ﷺ дан — улар (ерда) ишлаб, (ер берадиган) меванинг ярмини олиш шарти билан — уларни ўша (ерда) қолдиришини сўради. Аллоҳнинг Расули ﷺ: «Биз хоҳлаганимизча сизларни шу шартлар билан (ерда) қолдирамиз», — деди. Шундай қилиб, улар — то Умарнинг халифалиги давригача — қолди; (ўшанда) у (Умар) уларни Таймо ва Ариҳога (Ерихога) чиқариб юборди.

حَدَّثَنَا أَبُو الْوَلِيدِ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنْ حُمَيْدِ بْنِ هِلاَلٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مُغَفَّلٍ ـ رضى الله عنه ـ قَالَ كُنَّا مُحَاصِرِينَ قَصْرَ خَيْبَرَ، فَرَمَى إِنْسَانٌ بِجِرَابٍ فِيهِ شَحْمٌ، فَنَزَوْتُ لآخُذَهُ، فَالْتَفَتُّ فَإِذَا النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم فَاسْتَحْيَيْتُ مِنْهُ‏.‏

Abdulloh ibn Mugʻaffal (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Biz Xaybar qalʼasini qamal qilayotganimizda, bir kishi — yogʻ (moy) solingan bir charm idishni — (qalʼadan) uloqtirdi va men uni olish uchun yugurdim; lekin men oʻgirilganimda, Paygʻambar ﷺ ni (orqamda turganini) koʻrdim, bas, men uning oldida uyaldim.Абдуллоҳ ибн Муғаффал (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Биз Хайбар қалъасини қамал қилаётганимизда, бир киши — ёғ (мой) солинган бир чарм идишни — (қалъадан) улоқтирди ва мен уни олиш учун югурдим; лекин мен ўгирилганимда, Пайғамбар ﷺ ни (орқамда турганини) кўрдим, бас, мен унинг олдида уялдим.

حَدَّثَنَا مُسَدَّدٌ، حَدَّثَنَا حَمَّادُ بْنُ زَيْدٍ، عَنْ أَيُّوبَ، عَنْ نَافِعٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ ـ رضى الله عنهما ـ قَالَ كُنَّا نُصِيبُ فِي مَغَازِينَا الْعَسَلَ وَالْعِنَبَ فَنَأْكُلُهُ وَلاَ نَرْفَعُهُ‏.‏

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Bizning muqaddas janglarimizda biz — asal va uzumni — oʻlja sifatida olar edik; biz uni yer, lekin (zaxira qilib) saqlamas edik.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Бизнинг муқаддас жангларимизда биз — асал ва узумни — ўлжа сифатида олар эдик; биз уни ер, лекин (захира қилиб) сақламас эдик.

حَدَّثَنَا مُوسَى بْنُ إِسْمَاعِيلَ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْوَاحِدِ، حَدَّثَنَا الشَّيْبَانِيُّ، قَالَ سَمِعْتُ ابْنَ أَبِي أَوْفَى ـ رضى الله عنهما ـ يَقُولُ أَصَابَتْنَا مَجَاعَةٌ لَيَالِيَ خَيْبَرَ، فَلَمَّا كَانَ يَوْمُ خَيْبَرَ وَقَعْنَا فِي الْحُمُرِ الأَهْلِيَّةِ، فَانْتَحَرْنَاهَا فَلَمَّا غَلَتِ الْقُدُورُ، نَادَى مُنَادِي رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم اكْفَئُوا الْقُدُورَ، فَلاَ تَطْعَمُوا مِنْ لُحُومِ الْحُمُرِ شَيْئًا‏.‏ قَالَ عَبْدُ اللَّهِ فَقُلْنَا إِنَّمَا نَهَى النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم لأَنَّهَا لَمْ تُخَمَّسْ‏.‏ قَالَ وَقَالَ آخَرُونَ حَرَّمَهَا الْبَتَّةَ‏.‏ وَسَأَلْتُ سَعِيدَ بْنَ جُبَيْرٍ فَقَالَ حَرَّمَهَا الْبَتَّةَ‏.‏

Ibn Abu Avfo (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Biz Xaybar qamali davrida ochlikka duchor boʻldik va Xaybar (jangi) kuni boʻlganda, biz eshaklarni soʻydik; qozonlar (goʻshti bilan) qaynaganda, Allohning Rasuli ﷺ — barcha qozonlar agʻdarib tashlanishini va hech kim eshak goʻshtidan biror narsa yemasligini — eʼlon qildi. Biz — Paygʻambar ﷺ buni — oʻljadan (yaʼni eshaklardan) xumus ajratilmagani sababli — man qildi, deb oʻyladik; boshqa odamlar esa: «U ularni (eshak goʻshtini) yeyishni abadiy man qildi», — dedi (Rivoyatchi qoʻshdi: «Men Said ibn Jubayrdan soʻradim; u: ‹U eshak goʻshtini yeyishni abadiy harom qildi›, — dedi»).Ибн Абу Авфо (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Биз Хайбар қамали даврида очликка дучор бўлдик ва Хайбар (жанги) куни бўлганда, биз эшакларни сўйдик; қозонлар (гўшти билан) қайнаганда, Аллоҳнинг Расули ﷺ — барча қозонлар ағдариб ташланишини ва ҳеч ким эшак гўштидан бирор нарса емаслигини — эълон қилди. Биз — Пайғамбар ﷺ буни — ўлжадан (яъни эшаклардан) хумус ажратилмагани сабабли — ман қилди, деб ўйладик; бошқа одамлар эса: «У уларни (эшак гўштини) ейишни абадий ман қилди», — деди (Ривоятчи қўшди: «Мен Саид ибн Жубайрдан сўрадим; у: ‹У эшак гўштини ейишни абадий ҳаром қилди›, — деди»).