حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ كَثِيرٍ، أَخْبَرَنَا سُفْيَانُ، حَدَّثَنَا الأَعْمَشُ، عَنْ زَيْدِ بْنِ وَهْبٍ، حَدَّثَنَا حُذَيْفَةُ، قَالَ حَدَّثَنَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم حَدِيثَيْنِ رَأَيْتُ أَحَدَهُمَا وَأَنَا أَنْتَظِرُ الآخَرَ، حَدَّثَنَا " أَنَّ الأَمَانَةَ نَزَلَتْ فِي جَذْرِ قُلُوبِ الرِّجَالِ، ثُمَّ عَلِمُوا مِنَ الْقُرْآنِ، ثُمَّ عَلِمُوا مِنَ السُّنَّةِ ". وَحَدَّثَنَا عَنْ رَفْعِهَا قَالَ " يَنَامُ الرَّجُلُ النَّوْمَةَ فَتُقْبَضُ الأَمَانَةُ مِنْ قَلْبِهِ، فَيَظَلُّ أَثَرُهَا مِثْلَ أَثَرِ الْوَكْتِ، ثُمَّ يَنَامُ النَّوْمَةَ فَتُقْبَضُ فَيَبْقَى أَثَرُهَا مِثْلَ الْمَجْلِ، كَجَمْرٍ دَحْرَجْتَهُ عَلَى رِجْلِكَ فَنَفِطَ، فَتَرَاهُ مُنْتَبِرًا، وَلَيْسَ فِيهِ شَىْءٌ، فَيُصْبِحُ النَّاسُ يَتَبَايَعُونَ فَلاَ يَكَادُ أَحَدٌ يُؤَدِّي الأَمَانَةَ، فَيُقَالُ إِنَّ فِي بَنِي فُلاَنٍ رَجُلاً أَمِينًا. وَيُقَالُ لِلرَّجُلِ مَا أَعْقَلَهُ وَمَا أَظْرَفَهُ وَمَا أَجْلَدَهُ. وَمَا فِي قَلْبِهِ مِثْقَالُ حَبَّةِ خَرْدَلٍ مِنْ إِيمَانٍ، وَلَقَدْ أَتَى عَلَىَّ زَمَانٌ وَمَا أُبَالِي أَيَّكُمْ بَايَعْتُ لَئِنْ كَانَ مُسْلِمًا رَدَّهُ الإِسْلاَمُ، وَإِنْ كَانَ نَصْرَانِيًّا رَدَّهُ عَلَىَّ سَاعِيهِ، فَأَمَّا الْيَوْمَ فَمَا كُنْتُ أُبَايِعُ إِلاَّ فُلاَنًا وَفُلاَنًا ". قَالَ الْفِرَبْرِيُّ قَالَ أَبُو جَعْفَرٍ حَدَّثْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ فَقَالَ سَمِعْتُ أَحْمَدَ بْنَ عَاصِمٍ يَقُولُ سَمِعْتُ أَبَا عُبَيْدٍ يَقُولُ قَالَ الأَصْمَعِيُّ وَأَبُو عَمْرٍو وَغَيْرُهُمَا جَذْرُ قُلُوبِ الرِّجَالِ الْجَذْرُ الأَصْلُ مِنْ كُلِّ شَىْءٍ، وَالْوَكْتُ أَثَرُ الشَّىْءِ الْيَسِيرُ مِنْهُ، وَالْمَجْلُ أَثَرُ الْعَمَلِ فِي الْكَفِّ إِذَا غَلُظَ.
(Huzayfa (roziyallohu anhu) aytdi:) Rasululloh ﷺ bizga ikkita hadis rivoyat qildilar — birini (roʻyobini) koʻrdim, ikkinchisini kutyapman. U zot bizga rivoyat qildilar: «Albatta omonat (ishonch) kishilarning qalblari tubiga (asliga) nozil boʻldi; soʻng ular (omonatni) Qurʼondan oʻrgandilar, soʻng (uni) Sunnatdan oʻrgandilar». Yana u zot uning koʻtarilishi (yoʻqolishi) haqida rivoyat qilib (shunday) dedilar: «Kishi bir uxlab uygʻonadi-yu, omonat uning qalbidan olib qoʻyiladi, undan (faqat) xira iz (nuqta) qoladi; soʻng yana bir uxlaydi, (qolgani ham) olib qoʻyiladi, undan qadoqdek iz qoladi — xuddi oyogʻingda gʻiltillatgan choʻgʻ (kuydirib) qabaradi-yu, sen uni doʻmpaygan koʻrasan, ammo ichida hech narsa boʻlmaydi (kabi). Shunda odamlar (bir-biri bilan) savdo qiladi-yu, hech kim omonatni (toʻliq) ado etmaydigan boʻladi. ‹Falon qabilada bir omonatli (ishonchli) kishi bor› deyiladi; bir kishi haqida: ‹U qanaqa aqlli, qanaqa zukko, qanaqa matonatli!› deyiladi, holbuki uning qalbida bir xardal urugʻicha iymon boʻlmaydi». (Huzayfa) aytdi: Menga shunday bir zamon kelgan ediki, qaysingiz bilan savdo qilishimga parvo qilmasdim — agar (oldim olgan kishi) musulmon boʻlsa, uni Islomi (xiyonatdan) qaytarardi; agar nasroniy boʻlsa, uni voliysi (amaldori) menga (haqimni) qaytarib berardi. Bugun esa men faqat falonchi va falonchi bilangina savdo qilaman. (Asmaiy va Abu Amr: ‹jazru qulubir-rijal› — har narsaning asli (ildizi); ‹vakt› — narsaning ozgina izi; ‹majl› — qoʻldagi (mehnatdan) qadoq qattiqlashgani, deb izohladilar.)(Ҳузайфа (розияллоҳу анҳу) айтди:) Расулуллоҳ ﷺ бизга иккита ҳадис ривоят қилдилар — бирини (рўёбини) кўрдим, иккинчисини кутяпман. У зот бизга ривоят қилдилар: «Албатта омонат (ишонч) кишиларнинг қалблари тубига (аслига) нозил бўлди; сўнг улар (омонатни) Қуръондан ўргандилар, сўнг (уни) Суннатдан ўргандилар». Яна у зот унинг кўтарилиши (йўқолиши) ҳақида ривоят қилиб (шундай) дедилар: «Киши бир ухлаб уйғонади-ю, омонат унинг қалбидан олиб қўйилади, ундан (фақат) хира из (нуқта) қолади; сўнг яна бир ухлайди, (қолгани ҳам) олиб қўйилади, ундан қадоқдек из қолади — худди оёғингда ғилтиллатган чўғ (куйдириб) қабаради-ю, сен уни дўмпайган кўрасан, аммо ичида ҳеч нарса бўлмайди (каби). Шунда одамлар (бир-бири билан) савдо қилади-ю, ҳеч ким омонатни (тўлиқ) адо этмайдиган бўлади. ‹Фалон қабилада бир омонатли (ишончли) киши бор› дейилади; бир киши ҳақида: ‹У қанақа ақлли, қанақа зукко, қанақа матонатли!› дейилади, ҳолбуки унинг қалбида бир хардал уруғича иймон бўлмайди». (Ҳузайфа) айтди: Менга шундай бир замон келган эдики, қайсингиз билан савдо қилишимга парво қилмасдим — агар (олдим олган киши) мусулмон бўлса, уни Исломи (хиёнатдан) қайтарарди; агар насроний бўлса, уни волийси (амалдори) менга (ҳақимни) қайтариб берарди. Бугун эса мен фақат фалончи ва фалончи билангина савдо қиламан. (Асмаий ва Абу Амр: ‹жазру қулубир-рижал› — ҳар нарсанинг асли (илдизи); ‹вакт› — нарсанинг озгина изи; ‹мажл› — қўлдаги (меҳнатдан) қадоқ қаттиқлашгани, деб изоҳладилар.)