حَدَّثَنَا الْمَكِّيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ سَعِيدٍ ـ هُوَ ابْنُ أَبِي هِنْدٍ ـ عَنْ أَبِيهِ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ـ رضى الله عنهما ـ قَالَ قَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ نِعْمَتَانِ مَغْبُونٌ فِيهِمَا كَثِيرٌ مِنَ النَّاسِ، الصِّحَّةُ وَالْفَرَاغُ ‏"‏‏.‏ قَالَ عَبَّاسٌ الْعَنْبَرِيُّ حَدَّثَنَا صَفْوَانُ بْنُ عِيسَى، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سَعِيدِ بْنِ أَبِي هِنْدٍ، عَنْ أَبِيهِ، سَمِعْتُ ابْنَ عَبَّاسٍ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم مِثْلَهُ‏.‏

(Ibn Abbos (roziyallohu anhumo) aytdi:) Paygʻambar ﷺ: «Ikki neʼmat borki, odamlardan koʻpi ularda (ulardan unumli foydalanmay) aldanadi (ziyon koʻradi): sogʻliq va boʻsh vaqt (frogʻ)», dedilar. (Abbos al-Anbariy: Bizga Safvon ibn Iso, u Abdulloh ibn Said ibn Abu Hinddan, u otasidan: ‹Men Ibn Abbosdan, u Paygʻambar ﷺdan› shunga oʻxshashini rivoyat qildi (dedi).)(Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо) айтди:) Пайғамбар ﷺ: «Икки неъмат борки, одамлардан кўпи уларда (улардан унумли фойдаланмай) алданади (зиён кўради): соғлиқ ва бўш вақт (фроғ)», дедилар. (Аббос ал-Анбарий: Бизга Сафвон ибн Исо, у Абдуллоҳ ибн Саид ибн Абу Ҳинддан, у отасидан: ‹Мен Ибн Аббосдан, у Пайғамбар ﷺдан› шунга ўхшашини ривоят қилди (деди).)

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا غُنْدَرٌ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنْ مُعَاوِيَةَ بْنِ قُرَّةَ، عَنْ أَنَسٍ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ اللَّهُمَّ لاَ عَيْشَ إِلاَّ عَيْشُ الآخِرَة، فَأَصْلِحِ الأَنْصَارَ وَالْمُهَاجِرَة ‏"‏‏.‏

(Anas (roziyallohu anhu) Paygʻambar ﷺdan (rivoyat qiladi):) U zot: «Allohumma la aysha illa ayshul-oxira, fa aslihil-ansora val-muhojira» (Allohim, oxirat hayotidan boshqa (haqiqiy) hayot yoʻq; bas, ansor va muhojirlarni (ishini) oʻngla) dedilar.(Анас (розияллоҳу анҳу) Пайғамбар ﷺдан (ривоят қилади):) У зот: «Аллоҳумма ла айша илла айшул-охира, фа аслиҳил-ансора вал-муҳожира» (Аллоҳим, охират ҳаётидан бошқа (ҳақиқий) ҳаёт йўқ; бас, ансор ва муҳожирларни (ишини) ўнгла) дедилар.

حَدَّثَنِي أَحْمَدُ بْنُ الْمِقْدَامِ، حَدَّثَنَا الْفُضَيْلُ بْنُ سُلَيْمَانَ، حَدَّثَنَا أَبُو حَازِمٍ، حَدَّثَنَا سَهْلُ بْنُ سَعْدٍ السَّاعِدِيُّ، كُنَّا مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِي الْخَنْدَقِ وَهْوَ يَحْفِرُ وَنَحْنُ نَنْقُلُ التُّرَابَ وَيَمُرُّ بِنَا فَقَالَ ‏"‏ اللَّهُمَّ لاَ عَيْشَ إِلاَّ عَيْشُ الآخِرَهْ، فَاغْفِرْ لِلأَنْصَارِ وَالْمُهَاجِرَهْ ‏"‏‏.‏ تَابَعَهُ سَهْلُ بْنُ سَعْدٍ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم مِثْلَهُ‏.‏

(Sahl ibn Saʼd as-Soidiy (roziyallohu anhu) aytdi:) Biz Xandaqda Rasululloh ﷺ bilan birga edik; u zot (xandak) qazir, biz esa tuproq tashir edik. U zot bizning oldimizdan oʻtib: «Allohumma la aysha illa ayshul-oxira, fagʻfir lil-ansori val-muhojira» (Allohim, oxirat hayotidan boshqa hayot yoʻq; bas, ansor va muhojirlarni magʻfirat qil) dedilar.(Саҳл ибн Саъд ас-Соидий (розияллоҳу анҳу) айтди:) Биз Хандақда Расулуллоҳ ﷺ билан бирга эдик; у зот (хандак) қазир, биз эса тупроқ ташир эдик. У зот бизнинг олдимиздан ўтиб: «Аллоҳумма ла айша илла айшул-охира, фағфир лил-ансори вал-муҳожира» (Аллоҳим, охират ҳаётидан бошқа ҳаёт йўқ; бас, ансор ва муҳожирларни мағфират қил) дедилар.

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مَسْلَمَةَ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ أَبِي حَازِمٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ سَهْلٍ، قَالَ سَمِعْتُ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏"‏ مَوْضِعُ سَوْطٍ فِي الْجَنَّةِ خَيْرٌ مِنَ الدُّنْيَا وَمَا فِيهَا، وَلَغَدْوَةٌ فِي سَبِيلِ اللَّهِ أَوْ رَوْحَةٌ خَيْرٌ مِنَ الدُّنْيَا وَمَا فِيهَا ‏"‏‏.‏

(Sahl (roziyallohu anhu) aytdi:) Men Paygʻambar ﷺning shunday deganlarini eshitdim: «Jannatda bir qamchi (egallaydigan) joy dunyo va undagi barcha narsadan yaxshiroqdir; Alloh yoʻlida bir tonggi yoki bir kechki (yurish) dunyo va undagi narsadan yaxshiroqdir».(Саҳл (розияллоҳу анҳу) айтди:) Мен Пайғамбар ﷺнинг шундай деганларини эшитдим: «Жаннатда бир қамчи (эгаллайдиган) жой дунё ва ундаги барча нарсадан яхшироқдир; Аллоҳ йўлида бир тонгги ёки бир кечки (юриш) дунё ва ундаги нарсадан яхшироқдир».

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ أَبُو الْمُنْذِرِ الطُّفَاوِيُّ، عَنْ سُلَيْمَانَ الأَعْمَشِ، قَالَ حَدَّثَنِي مُجَاهِدٌ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ ـ رضى الله عنهما ـ قَالَ أَخَذَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بِمَنْكِبِي فَقَالَ ‏"‏ كُنْ فِي الدُّنْيَا كَأَنَّكَ غَرِيبٌ، أَوْ عَابِرُ سَبِيلٍ ‏"‏‏.‏ وَكَانَ ابْنُ عُمَرَ يَقُولُ إِذَا أَمْسَيْتَ فَلاَ تَنْتَظِرِ الصَّبَاحَ، وَإِذَا أَصْبَحْتَ فَلاَ تَنْتَظِرِ الْمَسَاءَ، وَخُذْ مِنْ صِحَّتِكَ لِمَرَضِكَ، وَمِنْ حَيَاتِكَ لِمَوْتِكَ‏.‏

(Mujohid rivoyat qiladiki,) Abdulloh ibn Umar (roziyallohu anhumo) aytdi: Rasululloh ﷺ yelkamdan ushlab: «Bu dunyoda goʻyo bir gʻarib (musofir) yoki yoʻlovchidek boʻl», dedilar. Ibn Umar (yana) aytardi: «Kechga kirsang, tongni kutma; tongga chiqsang, kechni kutma; sogʻligʻingdan kasalliging uchun, hayotingdan oʻliming uchun (zaxira) ol».(Мужоҳид ривоят қиладики,) Абдуллоҳ ибн Умар (розияллоҳу анҳумо) айтди: Расулуллоҳ ﷺ елкамдан ушлаб: «Бу дунёда гўё бир ғариб (мусофир) ёки йўловчидек бўл», дедилар. Ибн Умар (яна) айтарди: «Кечга кирсанг, тонгни кутма; тонгга чиқсанг, кечни кутма; соғлиғингдан касаллигинг учун, ҳаётингдан ўлиминг учун (захира) ол».

حَدَّثَنَا صَدَقَةُ بْنُ الْفَضْلِ، أَخْبَرَنَا يَحْيَى، عَنْ سُفْيَانَ، قَالَ حَدَّثَنِي أَبِي، عَنْ مُنْذِرٍ، عَنْ رَبِيعِ بْنِ خُثَيْمٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ ـ رضى الله عنه ـ قَالَ خَطَّ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم خَطًّا مُرَبَّعًا، وَخَطَّ خَطًّا فِي الْوَسَطِ خَارِجًا مِنْهُ، وَخَطَّ خُطُطًا صِغَارًا إِلَى هَذَا الَّذِي فِي الْوَسَطِ، مِنْ جَانِبِهِ الَّذِي فِي الْوَسَطِ وَقَالَ ‏"‏ هَذَا الإِنْسَانُ، وَهَذَا أَجَلُهُ مُحِيطٌ بِهِ ـ أَوْ قَدْ أَحَاطَ بِهِ ـ وَهَذَا الَّذِي هُوَ خَارِجٌ أَمَلُهُ، وَهَذِهِ الْخُطُطُ الصِّغَارُ الأَعْرَاضُ، فَإِنْ أَخْطَأَهُ هَذَا نَهَشَهُ هَذَا، وَإِنْ أَخْطَأَهُ هَذَا نَهَشَهُ هَذَا ‏"‏‏.‏

(Abdulloh ibn Masʼud (roziyallohu anhu) aytdi:) Paygʻambar ﷺ toʻrtburchak (chiziq) chizdilar, uning oʻrtasiga — undan tashqariga chiqib ketadigan — bir chiziq tortdilar, soʻng oʻrtadagi (chiziq)ning yon tomonidan unga qarab kichik chiziqlar chizdilar va: «Bu — inson; mana bu (toʻrtburchak) — uni har tomondan oʻrab turgan — yoki: oʻrab olgan — ajali; tashqariga chiqib ketgani — uning orzusi; bu kichik chiziqlar esa — (turli) ofatlardir. Agar bunisi (bir ofat) unga tegmasa, anavisi tishlaydi; agar anavisi tegmasa, bunisi tishlaydi», dedilar.(Абдуллоҳ ибн Масъуд (розияллоҳу анҳу) айтди:) Пайғамбар ﷺ тўртбурчак (чизиқ) чиздилар, унинг ўртасига — ундан ташқарига чиқиб кетадиган — бир чизиқ тортдилар, сўнг ўртадаги (чизиқ)нинг ён томонидан унга қараб кичик чизиқлар чиздилар ва: «Бу — инсон; мана бу (тўртбурчак) — уни ҳар томондан ўраб турган — ёки: ўраб олган — ажали; ташқарига чиқиб кетгани — унинг орзуси; бу кичик чизиқлар эса — (турли) офатлардир. Агар буниси (бир офат) унга тегмаса, анависи тишлайди; агар анависи тегмаса, буниси тишлайди», дедилар.

حَدَّثَنَا مُسْلِمٌ، حَدَّثَنَا هَمَّامٌ، عَنْ إِسْحَاقَ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي طَلْحَةَ، عَنْ أَنَسٍ، قَالَ خَطَّ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم خُطُوطًا فَقَالَ ‏"‏ هَذَا الأَمَلُ وَهَذَا أَجَلُهُ، فَبَيْنَمَا هُوَ كَذَلِكَ إِذْ جَاءَهُ الْخَطُّ الأَقْرَبُ ‏"‏‏.‏

(Anas ibn Molik (roziyallohu anhu) aytdi:) Paygʻambar ﷺ (bir necha) chiziqlar chizib: «Bu — orzu, bu esa — uning ajali; u shu (orzu) holatida turganida, unga eng yaqin chiziq (ajal) yetib keladi», dedilar.(Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу) айтди:) Пайғамбар ﷺ (бир неча) чизиқлар чизиб: «Бу — орзу, бу эса — унинг ажали; у шу (орзу) ҳолатида турганида, унга энг яқин чизиқ (ажал) етиб келади», дедилар.

حَدَّثَنِي عَبْدُ السَّلاَمِ بْنُ مُطَهَّرٍ، حَدَّثَنَا عُمَرُ بْنُ عَلِيٍّ، عَنْ مَعْنِ بْنِ مُحَمَّدٍ الْغِفَارِيِّ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ أَبِي سَعِيدٍ الْمَقْبُرِيِّ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ ‏"‏ أَعْذَرَ اللَّهُ إِلَى امْرِئٍ أَخَّرَ أَجَلَهُ حَتَّى بَلَّغَهُ سِتِّينَ سَنَةً ‏"‏‏.‏ تَابَعَهُ أَبُو حَازِمٍ وَابْنُ عَجْلاَنَ عَنِ الْمَقْبُرِيِّ‏.‏

(Abu Hurayra (roziyallohu anhu) Paygʻambar ﷺdan (rivoyat qiladi):) U zot: «Alloh ajalini oltmish yoshga yetkazgan kishiga (endi) uzr (bahona) qoldirmadi», dedilar.(Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу) Пайғамбар ﷺдан (ривоят қилади):) У зот: «Аллоҳ ажалини олтмиш ёшга етказган кишига (энди) узр (баҳона) қолдирмади», дедилар.

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، حَدَّثَنَا أَبُو صَفْوَانَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ سَعِيدٍ، حَدَّثَنَا يُونُسُ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، قَالَ أَخْبَرَنِي سَعِيدُ بْنُ الْمُسَيَّبِ، أَنَّ أَبَا هُرَيْرَةَ ـ رضى الله عنه ـ قَالَ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏"‏ لاَ يَزَالُ قَلْبُ الْكَبِيرِ شَابًّا فِي اثْنَتَيْنِ فِي حُبِّ الدُّنْيَا، وَطُولِ الأَمَلِ ‏"‏‏.‏ قَالَ اللَّيْثُ حَدَّثَنِي يُونُسُ وَابْنُ وَهْبٍ عَنْ يُونُسَ عَنِ ابْنِ شِهَابٍ قَالَ أَخْبَرَنِي سَعِيدٌ وَأَبُو سَلَمَةَ‏.‏

(Abu Hurayra (roziyallohu anhu) aytdi:) Men Rasululloh ﷺning shunday deganlarini eshitdim: «Keksa (kishi)ning qalbi ikki narsada — dunyoni sevishda va uzoq orzuda — yosh (yigit kabi) boʻlib qolaveradi».(Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу) айтди:) Мен Расулуллоҳ ﷺнинг шундай деганларини эшитдим: «Кекса (киши)нинг қалби икки нарсада — дунёни севишда ва узоқ орзуда — ёш (йигит каби) бўлиб қолаверади».

حَدَّثَنَا مُسْلِمُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، حَدَّثَنَا هِشَامٌ، حَدَّثَنَا قَتَادَةُ، عَنْ أَنَسٍ ـ رضى الله عنه ـ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ يَكْبَرُ ابْنُ آدَمَ وَيَكْبَرُ مَعَهُ اثْنَانِ حُبُّ الْمَالِ، وَطُولُ الْعُمُرِ ‏"‏‏.‏ رَوَاهُ شُعْبَةُ عَنْ قَتَادَةَ‏.‏

(Anas ibn Molik (roziyallohu anhu) aytdi:) Rasululloh ﷺ: «Odam bolasi qariydi, u bilan birga ikki (narsa) — mol-dunyoni sevish va uzoq umr (orzusi) — (ham) qariydi (kuchayadi)», dedilar.(Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу) айтди:) Расулуллоҳ ﷺ: «Одам боласи қарийди, у билан бирга икки (нарса) — мол-дунёни севиш ва узоқ умр (орзуси) — (ҳам) қарийди (кучаяди)», дедилар.

حَدَّثَنَا مُعَاذُ بْنُ أَسَدٍ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ اللَّهِ، أَخْبَرَنَا مَعْمَرٌ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، قَالَ أَخْبَرَنِي مَحْمُودُ بْنُ الرَّبِيعِ، وَزَعَمَ، مَحْمُودٌ أَنَّهُ عَقَلَ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَقَالَ وَعَقَلَ مَجَّةً مَجَّهَا مِنْ دَلْوٍ كَانَتْ فِي دَارِهِمْ‏.‏

(Mahmud ibn ar-Rabiʼ (roziyallohu anhu) aytdi:) Men Rasululloh ﷺning (yodimda qolgan) bir voqeasini eslayman — u zot uylaridagi bir paqirdan (olib), ogʻizlaridagi suvni (yuzimga) purkagan edilar; men buni yodda saqladim.(Маҳмуд ибн ар-Рабиъ (розияллоҳу анҳу) айтди:) Мен Расулуллоҳ ﷺнинг (ёдимда қолган) бир воқеасини эслайман — у зот уйларидаги бир пақирдан (олиб), оғизларидаги сувни (юзимга) пуркаган эдилар; мен буни ёдда сақладим.

قَالَ سَمِعْتُ عِتْبَانَ بْنَ مَالِكٍ الأَنْصَارِيَّ، ثُمَّ أَحَدَ بَنِي سَالِمٍ قَالَ غَدَا عَلَىَّ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ ‏"‏ لَنْ يُوَافِيَ عَبْدٌ يَوْمَ الْقِيَامَةِ يَقُولُ لاَ إِلَهَ إِلاَّ اللَّهُ‏.‏ يَبْتَغِي بِهِ وَجْهَ اللَّهِ، إِلاَّ حَرَّمَ اللَّهُ عَلَيْهِ النَّارَ ‏"‏‏.‏

(Itbon ibn Molik al-Ansoriy — Banu Solimdan — (roziyallohu anhu) aytdi:) Rasululloh ﷺ ertalab mening oldimga kelib: «Qiyomat kunida hech bir banda Allohning yuzini (roziligini) koʻzlab ‹La ilaha illalloh› degan holida kelmaydiki, magar Alloh unga doʻzaxni harom qilmagan boʻlsin», dedilar.(Итбон ибн Молик ал-Ансорий — Бану Солимдан — (розияллоҳу анҳу) айтди:) Расулуллоҳ ﷺ эрталаб менинг олдимга келиб: «Қиёмат кунида ҳеч бир банда Аллоҳнинг юзини (розилигини) кўзлаб ‹Ла илаҳа иллаллоҳ› деган ҳолида келмайдики, магар Аллоҳ унга дўзахни ҳаром қилмаган бўлсин», дедилар.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا يَعْقُوبُ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، عَنْ عَمْرٍو، عَنْ سَعِيدٍ الْمَقْبُرِيِّ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ يَقُولُ اللَّهُ تَعَالَى مَا لِعَبْدِي الْمُؤْمِنِ عِنْدِي جَزَاءٌ، إِذَا قَبَضْتُ صَفِيَّهُ مِنْ أَهْلِ الدُّنْيَا، ثُمَّ احْتَسَبَهُ إِلاَّ الْجَنَّةُ ‏"‏‏.‏

(Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki,) Rasululloh ﷺ: «Alloh taolo (shunday) deydi: ‹Men dunyo ahlidan boʻlgan suyuklisini (yaqinini) olganimda (vafot ettirganimda), u esa (savobini) Mendan kutib sabr qilsa, bunday momin bandam uchun Mening huzurimda jannatdan boshqa mukofot yoʻq›», dedilar.(Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики,) Расулуллоҳ ﷺ: «Аллоҳ таоло (шундай) дейди: ‹Мен дунё аҳлидан бўлган суюклисини (яқинини) олганимда (вафот эттирганимда), у эса (савобини) Мендан кутиб сабр қилса, бундай момин бандам учун Менинг ҳузуримда жаннатдан бошқа мукофот йўқ›», дедилар.

حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، قَالَ حَدَّثَنِي إِسْمَاعِيلُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ بْنِ عُقْبَةَ، عَنْ مُوسَى بْنِ عُقْبَةَ، قَالَ ابْنُ شِهَابٍ حَدَّثَنِي عُرْوَةُ بْنُ الزُّبَيْرِ، أَنَّ الْمِسْوَرَ بْنَ مَخْرَمَةَ، أَخْبَرَهُ أَنَّ عَمْرَو بْنَ عَوْفٍ وَهْوَ حَلِيفٌ لِبَنِي عَامِرِ بْنِ لُؤَىٍّ كَانَ شَهِدَ بَدْرًا مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَخْبَرَهُ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بَعَثَ أَبَا عُبَيْدَةَ بْنَ الْجَرَّاحِ إِلَى الْبَحْرَيْنِ يَأْتِي بِجِزْيَتِهَا، وَكَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم هُوَ صَالَحَ أَهْلَ الْبَحْرَيْنِ، وَأَمَّرَ عَلَيْهِمُ الْعَلاَءَ بْنَ الْحَضْرَمِيِّ، فَقَدِمَ أَبُو عُبَيْدَةَ بِمَالٍ مِنَ الْبَحْرَيْنِ، فَسَمِعَتِ الأَنْصَارُ بِقُدُومِهِ فَوَافَتْهُ صَلاَةَ الصُّبْحِ مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَلَمَّا انْصَرَفَ تَعَرَّضُوا لَهُ فَتَبَسَّمَ حِينَ رَآهُمْ وَقَالَ ‏"‏ أَظُنُّكُمْ سَمِعْتُمْ بِقُدُومِ أَبِي عُبَيْدَةَ، وَأَنَّهُ جَاءَ بِشَىْءٍ ‏"‏‏.‏ قَالُوا أَجَلْ يَا رَسُولَ اللَّهِ‏.‏ قَالَ ‏"‏ فَأَبْشِرُوا وَأَمِّلُوا مَا يَسُرُّكُمْ، فَوَاللَّهِ مَا الْفَقْرَ أَخْشَى عَلَيْكُمْ، وَلَكِنْ أَخْشَى عَلَيْكُمْ أَنْ تُبْسَطَ عَلَيْكُمُ الدُّنْيَا، كَمَا بُسِطَتْ عَلَى مَنْ كَانَ قَبْلَكُمْ، فَتَنَافَسُوهَا كَمَا تَنَافَسُوهَا وَتُلْهِيَكُمْ كَمَا أَلْهَتْهُمْ ‏"‏‏.‏

(Amr ibn Avf (roziyallohu anhu) — u Banu Omir ibn Luayyning ittifoqchisi boʻlib, Rasululloh ﷺ bilan Badrda qatnashgan edi — rivoyat qildiki,) Rasululloh ﷺ Abu Ubayda ibn al-Jarrohni Bahraynga, uning jizyasini (olib kelish uchun) joʻnatdilar — Rasululloh ﷺ Bahrayn ahli bilan sulh tuzgan va ularga al-Alo ibn al-Hazramiyni amir (qilib) tayinlagan edilar. Abu Ubayda Bahrayndan mol bilan keldi. Ansor uning kelganini eshitib, bomdod namozini Rasululloh ﷺ bilan birga oʻqigani (masjidga) yigʻildi. U zot (namozdan) chiqqanlarida, ular u zotning yoʻliga (oldiga) chiqdilar. U zot ularni koʻrib jilmaydilar va: «Sizlar Abu Ubaydaning kelgani va u biror narsa (mol) olib kelganini eshitgan boʻlsangiz kerak (deb oʻylayman)», dedilar. Ular: «Ha, yo Rasululloh», dedilar. U zot: «(Unday boʻlsa) xushxabar boʻlsin va sizni quvontiradigan narsani umid qilinglar. Allohga qasamki, men sizlarning faqirlashishingizdan qoʻrqmayman; balki men sizdan oldingilarga (dunyo) yoyilganidek, sizlarga ham dunyo yoyilib, ular (boylik uchun) musobaqalashganidek, sizlar ham musobaqalashib, u ularni (gʻaflatga) chalgʻitganidek, sizni ham chalgʻitishidan qoʻrqaman», dedilar.(Амр ибн Авф (розияллоҳу анҳу) — у Бану Омир ибн Луаййнинг иттифоқчиси бўлиб, Расулуллоҳ ﷺ билан Бадрда қатнашган эди — ривоят қилдики,) Расулуллоҳ ﷺ Абу Убайда ибн ал-Жарроҳни Баҳрайнга, унинг жизясини (олиб келиш учун) жўнатдилар — Расулуллоҳ ﷺ Баҳрайн аҳли билан сулҳ тузган ва уларга ал-Ало ибн ал-Ҳазрамийни амир (қилиб) тайинлаган эдилар. Абу Убайда Баҳрайндан мол билан келди. Ансор унинг келганини эшитиб, бомдод намозини Расулуллоҳ ﷺ билан бирга ўқигани (масжидга) йиғилди. У зот (намоздан) чиққанларида, улар у зотнинг йўлига (олдига) чиқдилар. У зот уларни кўриб жилмайдилар ва: «Сизлар Абу Убайданинг келгани ва у бирор нарса (мол) олиб келганини эшитган бўлсангиз керак (деб ўйлайман)», дедилар. Улар: «Ҳа, ё Расулуллоҳ», дедилар. У зот: «(Ундай бўлса) хушхабар бўлсин ва сизни қувонтирадиган нарсани умид қилинглар. Аллоҳга қасамки, мен сизларнинг фақирлашишингиздан қўрқмайман; балки мен сиздан олдингиларга (дунё) ёйилганидек, сизларга ҳам дунё ёйилиб, улар (бойлик учун) мусобақалашганидек, сизлар ҳам мусобақалашиб, у уларни (ғафлатга) чалғитганидек, сизни ҳам чалғитишидан қўрқаман», дедилар.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ بْنُ سَعِيدٍ، حَدَّثَنَا اللَّيْثُ، عَنْ يَزِيدَ بْنِ أَبِي حَبِيبٍ، عَنْ أَبِي الْخَيْرِ، عَنْ عُقْبَةَ بْنِ عَامِرٍ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم خَرَجَ يَوْمًا فَصَلَّى عَلَى أَهْلِ أُحُدٍ صَلاَتَهُ عَلَى الْمَيِّتِ، ثُمَّ انْصَرَفَ إِلَى الْمِنْبَرِ فَقَالَ ‏"‏ إِنِّي فَرَطُكُمْ وَأَنَا شَهِيدٌ عَلَيْكُمْ، وَإِنِّي وَاللَّهِ لأَنْظُرُ إِلَى حَوْضِي الآنَ، وَإِنِّي قَدْ أُعْطِيتُ مَفَاتِيحَ خَزَائِنِ الأَرْضِ ـ أَوْ مَفَاتِيحَ الأَرْضِ ـ وَإِنِّي وَاللَّهِ مَا أَخَافُ عَلَيْكُمْ أَنْ تُشْرِكُوا بَعْدِي، وَلَكِنِّي أَخَافُ عَلَيْكُمْ أَنْ تَنَافَسُوا فِيهَا ‏"‏‏.‏

(Uqba ibn Omir (roziyallohu anhu) rivoyat qildiki,) Rasululloh ﷺ bir kuni chiqib, Uhud (shahidlari) ahliga — xuddi mayyitga (oʻqilgandek) — namoz oʻqidilar, soʻng minbarga (chiqib) qaytib: «Men sizlarning (oldin ketgan) peshvongizman va sizlarga guvohman. Allohga qasamki, men hozir oʻz havzimga (Kavsarga) qarab turibman; menga yer xazinalarining kalitlari — yoki: yerning kalitlari — berildi. Allohga qasamki, men sizlarning mendan keyin shirk keltirishingizdan qoʻrqmayman; lekin men sizlarning u (dunyo) borasida musobaqalashishingizdan qoʻrqaman», dedilar.(Уқба ибн Омир (розияллоҳу анҳу) ривоят қилдики,) Расулуллоҳ ﷺ бир куни чиқиб, Уҳуд (шаҳидлари) аҳлига — худди маййитга (ўқилгандек) — намоз ўқидилар, сўнг минбарга (чиқиб) қайтиб: «Мен сизларнинг (олдин кетган) пешвонгизман ва сизларга гувоҳман. Аллоҳга қасамки, мен ҳозир ўз ҳавзимга (Кавсарга) қараб турибман; менга ер хазиналарининг калитлари — ёки: ернинг калитлари — берилди. Аллоҳга қасамки, мен сизларнинг мендан кейин ширк келтиришингиздан қўрқмайман; лекин мен сизларнинг у (дунё) борасида мусобақалашишингиздан қўрқаман», дедилар.

حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ، قَالَ حَدَّثَنِي مَالِكٌ، عَنْ زَيْدِ بْنِ أَسْلَمَ، عَنْ عَطَاءِ بْنِ يَسَارٍ، عَنْ أَبِي سَعِيدٍ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ إِنَّ أَكْثَرَ مَا أَخَافُ عَلَيْكُمْ مَا يُخْرِجُ اللَّهُ لَكُمْ مِنْ بَرَكَاتِ الأَرْضِ ‏"‏‏.‏ قِيلَ وَمَا بَرَكَاتُ الأَرْضِ قَالَ ‏"‏ زَهْرَةُ الدُّنْيَا ‏"‏‏.‏ فَقَالَ لَهُ رَجُلٌ هَلْ يَأْتِي الْخَيْرُ بِالشَّرِّ فَصَمَتَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم حَتَّى ظَنَنَّا أَنَّهُ يُنْزَلُ عَلَيْهِ، ثُمَّ جَعَلَ يَمْسَحُ عَنْ جَبِينِهِ فَقَالَ ‏"‏ أَيْنَ السَّائِلُ ‏"‏‏.‏ قَالَ أَنَا‏.‏ قَالَ أَبُو سَعِيدٍ لَقَدْ حَمِدْنَاهُ حِينَ طَلَعَ ذَلِكَ‏.‏ قَالَ ‏"‏ لاَ يَأْتِي الْخَيْرُ إِلاَّ بِالْخَيْرِ، إِنَّ هَذَا الْمَالَ خَضِرَةٌ حُلْوَةٌ، وَإِنَّ كُلَّ مَا أَنْبَتَ الرَّبِيعُ يَقْتُلُ حَبَطًا أَوْ يُلِمُّ، إِلاَّ آكِلَةَ الْخَضِرَةِ، أَكَلَتْ حَتَّى إِذَا امْتَدَّتْ خَاصِرَتَاهَا اسْتَقْبَلَتِ الشَّمْسَ، فَاجْتَرَّتْ وَثَلَطَتْ وَبَالَتْ، ثُمَّ عَادَتْ فَأَكَلَتْ، وَإِنَّ هَذَا الْمَالَ حُلْوَةٌ، مَنْ أَخَذَهُ بِحَقِّهِ وَوَضَعَهُ فِي حَقِّهِ، فَنِعْمَ الْمَعُونَةُ هُوَ، وَمَنْ أَخَذَهُ بِغَيْرِ حَقِّهِ، كَانَ الَّذِي يَأْكُلُ وَلاَ يَشْبَعُ ‏"‏‏.‏

(Abu Saʼid al-Xudriy (roziyallohu anhu) aytdi:) Rasululloh ﷺ: «Men sizlar haqida eng koʻp qoʻrqadigan narsa — Alloh sizlarga yerning barakalaridan chiqaradigan (neʼmat)laridir», dedilar. «Yerning barakalari nima?» deyilganda, u zot: «Dunyoning (oʻtkinchi) ziynati», dedilar. Bir kishi u zotga: «Yaxshilik yomonlik keltiradimi?» dedi. Paygʻambar ﷺ — biz u zotga vahiy nozil boʻlyapti deb oʻylaguncha — jim qoldilar; soʻng peshonalaridan (terni) arta boshlab: «Soʻrovchi qani?» dedilar. U (kishi): «Men», dedi. Abu Saʼid: «Oʻsha (javob) yuzaga chiqqanda, biz uni (savol bergan kishini) maqtadik», dedi. U zot: «Yaxshilik faqat yaxshilik keltiradi. Albatta bu mol — yashil va shirin (meva kabi)dir. Bahor undirgan har bir oʻsimlik (haddan oshib yegan hayvonni) qorin dam boʻlib oʻldiradi yoki oʻlimga yaqinlashtiradi — magar koʻkat (xazira) yeguvchi (hayvon) bundan mustasno: u (meʼyorida) yeydi — qorni (toʻlib) yonlari kerilganda, quyoshga yuzlanib, kavsh qaytaradi, tezagini (chiqarib) siyadi, soʻng yana qaytib yeydi. Mana shu mol (ham) shirindir: kim uni haqi bilan olib, haqli oʻrniga sarflasa, u qanday yaxshi yordamchi! Kim uni nohaq olsa, u — yeb (hech) toʻymaydigan kishidek boʻladi», dedilar.(Абу Саъид ал-Худрий (розияллоҳу анҳу) айтди:) Расулуллоҳ ﷺ: «Мен сизлар ҳақида энг кўп қўрқадиган нарса — Аллоҳ сизларга ернинг баракаларидан чиқарадиган (неъмат)ларидир», дедилар. «Ернинг баракалари нима?» дейилганда, у зот: «Дунёнинг (ўткинчи) зийнати», дедилар. Бир киши у зотга: «Яхшилик ёмонлик келтирадими?» деди. Пайғамбар ﷺ — биз у зотга ваҳий нозил бўляпти деб ўйлагунча — жим қолдилар; сўнг пешоналаридан (терни) арта бошлаб: «Сўровчи қани?» дедилар. У (киши): «Мен», деди. Абу Саъид: «Ўша (жавоб) юзага чиққанда, биз уни (савол берган кишини) мақтадик», деди. У зот: «Яхшилик фақат яхшилик келтиради. Албатта бу мол — яшил ва ширин (мева каби)дир. Баҳор ундирган ҳар бир ўсимлик (ҳаддан ошиб еган ҳайвонни) қорин дам бўлиб ўлдиради ёки ўлимга яқинлаштиради — магар кўкат (хазира) егувчи (ҳайвон) бундан мустасно: у (меъёрида) ейди — қорни (тўлиб) ёнлари керилганда, қуёшга юзланиб, кавш қайтаради, тезагини (чиқариб) сияди, сўнг яна қайтиб ейди. Мана шу мол (ҳам) шириндир: ким уни ҳақи билан олиб, ҳақли ўрнига сарфласа, у қандай яхши ёрдамчи! Ким уни ноҳақ олса, у — еб (ҳеч) тўймайдиган кишидек бўлади», дедилар.

حَدَّثَنِي مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا غُنْدَرٌ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، قَالَ سَمِعْتُ أَبَا جَمْرَةَ، قَالَ حَدَّثَنِي زَهْدَمُ بْنُ مُضَرِّبٍ، قَالَ سَمِعْتُ عِمْرَانَ بْنَ حُصَيْنٍ ـ رضى الله عنهما ـ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ خَيْرُكُمْ قَرْنِي، ثُمَّ الَّذِينَ يَلُونَهُمْ، ثُمَّ الَّذِينَ يَلُونَهُمْ ‏"‏‏.‏ قَالَ عِمْرَانُ فَمَا أَدْرِي قَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم بَعْدَ قَوْلِهِ مَرَّتَيْنِ أَوْ ثَلاَثًا ‏"‏ ثُمَّ يَكُونُ بَعْدَهُمْ قَوْمٌ يَشْهَدُونَ وَلاَ يُسْتَشْهَدُونَ، وَيَخُونُونَ وَلاَ يُؤْتَمَنُونَ، وَيَنْذِرُونَ وَلاَ يَفُونَ وَيَظْهَرُ فِيهِمُ السِّمَنُ ‏"‏‏.‏

(Zahdam ibn Muzarrib rivoyat qiladiki,) Men Imron ibn Husayn (roziyallohu anhumo)ning Paygʻambar ﷺdan (rivoyat qilib aytganini) eshitdim: «Sizlarning eng yaxshilaringiz mening avlodim (asrim), soʻng ularga ergashganlar, soʻng ularga ergashganlardir». Imron: «Bilmayman, Paygʻambar ﷺ bu soʻzlaridan keyin (avlodni) ikki yoki uch marta (zikr qildilarmi)», dedi. U zot (yana): «Soʻng ulardan keyin shunday qavm keladiki, ular guvohlik beradilar, lekin (ulardan) guvohlik soʻralmaydi; xiyonat qiladilar, ishonib boʻlmaydi; nazr qiladilar, (lekin) vafo qilmaydilar; va ular orasida semizlik paydo boʻladi», dedilar.(Заҳдам ибн Музарриб ривоят қиладики,) Мен Имрон ибн Ҳусайн (розияллоҳу анҳумо)нинг Пайғамбар ﷺдан (ривоят қилиб айтганини) эшитдим: «Сизларнинг энг яхшиларингиз менинг авлодим (асрим), сўнг уларга эргашганлар, сўнг уларга эргашганлардир». Имрон: «Билмайман, Пайғамбар ﷺ бу сўзларидан кейин (авлодни) икки ёки уч марта (зикр қилдиларми)», деди. У зот (яна): «Сўнг улардан кейин шундай қавм келадики, улар гувоҳлик берадилар, лекин (улардан) гувоҳлик сўралмайди; хиёнат қиладилар, ишониб бўлмайди; назр қиладилар, (лекин) вафо қилмайдилар; ва улар орасида семизлик пайдо бўлади», дедилар.

حَدَّثَنَا عَبْدَانُ، عَنْ أَبِي حَمْزَةَ، عَنِ الأَعْمَشِ، عَنْ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ عَبِيدَةَ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ ـ رضى الله عنه ـ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ خَيْرُ النَّاسِ قَرْنِي، ثُمَّ الَّذِينَ يَلُونَهُمْ، ثُمَّ الَّذِينَ يَلُونَهُمْ، ثُمَّ يَجِيءُ مِنْ بَعْدِهِمْ قَوْمٌ تَسْبِقُ شَهَادَتُهُمْ أَيْمَانَهُمْ وَأَيْمَانُهُمْ شَهَادَتَهُمْ ‏"‏‏.‏

(Abdulloh ibn Masʼud (roziyallohu anhu) Paygʻambar ﷺdan (rivoyat qiladi):) U zot: «Eng yaxshi odamlar mening avlodim (asrim), soʻng ularga ergashganlar, soʻng ularga ergashganlardir; soʻng ulardan keyin shunday qavm keladiki, ularning guvohligi qasamlaridan, qasamlari (esa) guvohliklaridan oldinga oʻtadi», dedilar.(Абдуллоҳ ибн Масъуд (розияллоҳу анҳу) Пайғамбар ﷺдан (ривоят қилади):) У зот: «Энг яхши одамлар менинг авлодим (асрим), сўнг уларга эргашганлар, сўнг уларга эргашганлардир; сўнг улардан кейин шундай қавм келадики, уларнинг гувоҳлиги қасамларидан, қасамлари (эса) гувоҳликларидан олдинга ўтади», дедилар.

حَدَّثَنِي يَحْيَى بْنُ مُوسَى، حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ، عَنْ قَيْسٍ، قَالَ سَمِعْتُ خَبَّابًا، وَقَدِ اكْتَوَى يَوْمَئِذٍ سَبْعًا فِي بَطْنِهِ وَقَالَ لَوْلاَ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم نَهَانَا أَنْ نَدْعُوَ بِالْمَوْتِ لَدَعَوْتُ بِالْمَوْتِ، إِنَّ أَصْحَابَ مُحَمَّدٍ صلى الله عليه وسلم مَضَوْا وَلَمْ تَنْقُصْهُمُ الدُّنْيَا بِشَىْءٍ، وَإِنَّا أَصَبْنَا مِنَ الدُّنْيَا مَا لاَ نَجِدُ لَهُ مَوْضِعًا إِلاَّ التُّرَابَ‏.‏

(Qays aytdi:) Men Xabbobning shunday deganini eshitdim — u oʻsha kuni qornini yetti (marta) dogʻlatgan edi: «Agar Rasululloh ﷺ bizni oʻlimni tilab duo qilishdan qaytarmaganlarida edi, men oʻlimni tilab duo qilardim. Muhammad ﷺning sahobalari (dunyodan) oʻtib ketdilar, dunyo ulardan (ajrlaridan) hech narsani kamaytirmadi; biz esa dunyodan shunday (mol) topdikki, unga tuproqdan boshqa (sarflaydigan) joy topolmayapmiz».(Қайс айтди:) Мен Хаббобнинг шундай деганини эшитдим — у ўша куни қорнини етти (марта) доғлатган эди: «Агар Расулуллоҳ ﷺ бизни ўлимни тилаб дуо қилишдан қайтармаганларида эди, мен ўлимни тилаб дуо қилардим. Муҳаммад ﷺнинг саҳобалари (дунёдан) ўтиб кетдилар, дунё улардан (ажрларидан) ҳеч нарсани камайтирмади; биз эса дунёдан шундай (мол) топдикки, унга тупроқдан бошқа (сарфлайдиган) жой тополмаяпмиз».

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْمُثَنَّى، حَدَّثَنَا يَحْيَى، عَنْ إِسْمَاعِيلَ، قَالَ حَدَّثَنِي قَيْسٌ، قَالَ أَتَيْتُ خَبَّابًا وَهْوَ يَبْنِي حَائِطًا لَهُ فَقَالَ إِنَّ أَصْحَابَنَا الَّذِينَ مَضَوْا لَمْ تَنْقُصْهُمُ الدُّنْيَا شَيْئًا، وَإِنَّا أَصَبْنَا مِنْ بَعْدِهِمْ شَيْئًا، لاَ نَجِدُ لَهُ مَوْضِعًا إِلاَّ التُّرَابَ‏.‏

(Qays aytdi:) Men Xabbobning oldiga keldim — u oʻzi uchun bir devor qurayotgan edi. U: «Bizdan oldin oʻtib ketgan sheriklarimizdan dunyo hech narsani kamaytirmadi; biz esa ulardan keyin shunday (mol) topdikki, unga tuproqdan boshqa (sarflaydigan) joy topolmayapmiz», dedi.(Қайс айтди:) Мен Хаббобнинг олдига келдим — у ўзи учун бир девор қураётган эди. У: «Биздан олдин ўтиб кетган шерикларимиздан дунё ҳеч нарсани камайтирмади; биз эса улардан кейин шундай (мол) топдикки, унга тупроқдан бошқа (сарфлайдиган) жой тополмаяпмиз», деди.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ كَثِيرٍ، عَنْ سُفْيَانَ، عَنِ الأَعْمَشِ، عَنْ أَبِي وَائِلٍ، عَنْ خَبَّاب ٍ ـ رضى الله عنه ـ قَالَ هَاجَرْنَا مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم‏.‏

(Xabbob ibn al-Aratt (roziyallohu anhu) aytdi:) Biz Rasululloh ﷺ bilan birga hijrat qildik. (Bu rivoyat hijrat boʻlimida toʻliq keltirilgan.)(Хаббоб ибн ал-Аратт (розияллоҳу анҳу) айтди:) Биз Расулуллоҳ ﷺ билан бирга ҳижрат қилдик. (Бу ривоят ҳижрат бўлимида тўлиқ келтирилган.)

حَدَّثَنَا سَعْدُ بْنُ حَفْصٍ، حَدَّثَنَا شَيْبَانُ، عَنْ يَحْيَى، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِبْرَاهِيمَ الْقُرَشِيِّ، قَالَ أَخْبَرَنِي مُعَاذُ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، أَنَّ ابْنَ أَبَانَ، أَخْبَرَهُ قَالَ أَتَيْتُ عُثْمَانَ بِطَهُورٍ وَهْوَ جَالِسٌ عَلَى الْمَقَاعِدِ، فَتَوَضَّأَ فَأَحْسَنَ الْوُضُوءَ ثُمَّ قَالَ رَأَيْتُ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم تَوَضَّأَ وَهْوَ فِي هَذَا الْمَجْلِسِ، فَأَحْسَنَ الْوُضُوءَ ثُمَّ قَالَ ‏"‏ مَنْ تَوَضَّأَ مِثْلَ هَذَا الْوُضُوءِ، ثُمَّ أَتَى الْمَسْجِدَ فَرَكَعَ رَكْعَتَيْنِ، ثُمَّ جَلَسَ، غُفِرَ لَهُ مَا تَقَدَّمَ مِنْ ذَنْبِهِ ‏"‏‏.‏ قَالَ وَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ لاَ تَغْتَرُّوا ‏"‏‏.‏

(Ibn Abon aytdi:) Men Usmonning oldiga, u (masjid yonidagi) oʻrindiqlarda oʻtirganida, tahorat suvini olib keldim. U chiroyli tahorat qildi, soʻng: «Men Paygʻambar ﷺning shu majlisda (joyda) tahorat qilganlarini koʻrgan edim — u zot chiroyli tahorat qilib, soʻng: ‹Kim shu (mening) tahoratimdek tahorat qilib, masjidga kelib, ikki rakat namoz oʻqib, soʻng oʻtirsa, uning oʻtgan gunohlari magʻfirat qilinadi› dedilar», dedi. (Usmon) aytdi: Paygʻambar ﷺ (yana): «(Bunga ishonib) magʻrur boʻlib (aldanib) ketmanglar», dedilar.(Ибн Абон айтди:) Мен Усмоннинг олдига, у (масжид ёнидаги) ўриндиқларда ўтирганида, таҳорат сувини олиб келдим. У чиройли таҳорат қилди, сўнг: «Мен Пайғамбар ﷺнинг шу мажлисда (жойда) таҳорат қилганларини кўрган эдим — у зот чиройли таҳорат қилиб, сўнг: ‹Ким шу (менинг) таҳоратимдек таҳорат қилиб, масжидга келиб, икки ракат намоз ўқиб, сўнг ўтирса, унинг ўтган гуноҳлари мағфират қилинади› дедилар», деди. (Усмон) айтди: Пайғамбар ﷺ (яна): «(Бунга ишониб) мағрур бўлиб (алданиб) кетманглар», дедилар.

حَدَّثَنِي يَحْيَى بْنُ حَمَّادٍ، حَدَّثَنَا أَبُو عَوَانَةَ، عَنْ بَيَانٍ، عَنْ قَيْسِ بْنِ أَبِي حَازِمٍ، عَنْ مِرْدَاسٍ الأَسْلَمِيِّ، قَالَ قَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ يَذْهَبُ الصَّالِحُونَ الأَوَّلُ فَالأَوَّلُ، وَيَبْقَى حُفَالَةٌ كَحُفَالَةِ الشَّعِيرِ أَوِ التَّمْرِ، لاَ يُبَالِيهِمُ اللَّهُ بَالَةً ‏"‏‏.‏ قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ يُقَالُ حُفَالَةٌ وَحُثَالَةٌ‏.‏

(Mirdos al-Aslamiy (roziyallohu anhu) aytdi:) Paygʻambar ﷺ: «Solih (kishi)lar birin-ketin (oldinma-keyin) ketadi (vafot etadi); arpa yoki xurmoning poʻchogʻidek (yaramas) chiqindi qoladi — Alloh ularni nazar-pisand (qadrli) qilmaydi», dedilar. (Abu Abdulloh (al-Buxoriy): ‹Hufola va husola (ikkisi ham) deyiladi› dedi.)(Мирдос ал-Асламий (розияллоҳу анҳу) айтди:) Пайғамбар ﷺ: «Солиҳ (киши)лар бирин-кетин (олдинма-кейин) кетади (вафот этади); арпа ёки хурмонинг пўчоғидек (ярамас) чиқинди қолади — Аллоҳ уларни назар-писанд (қадрли) қилмайди», дедилар. (Абу Абдуллоҳ (ал-Бухорий): ‹Ҳуфола ва ҳусола (иккиси ҳам) дейилади› деди.)

حَدَّثَنِي يَحْيَى بْنُ يُوسُفَ، أَخْبَرَنَا أَبُو بَكْرٍ، عَنْ أَبِي حَصِينٍ، عَنْ أَبِي صَالِحٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ـ رضى الله عنه ـ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ تَعِسَ عَبْدُ الدِّينَارِ وَالدِّرْهَمِ وَالْقَطِيفَةِ وَالْخَمِيصَةِ، إِنْ أُعْطِيَ رَضِيَ، وَإِنْ لَمْ يُعْطَ لَمْ يَرْضَ ‏"‏‏.‏

(Abu Hurayra (roziyallohu anhu) aytdi:) Rasululloh ﷺ: «Dinor, dirham, qatifa (qalin mato) va xamisa (chiroyli kiyim)ning quli halok boʻlsin (ziyon koʻrsin)! Unga berilsa, rozi boʻladi; berilmasa, rozi boʻlmaydi», dedilar.(Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу) айтди:) Расулуллоҳ ﷺ: «Динор, дирҳам, қатифа (қалин мато) ва хамиса (чиройли кийим)нинг қули ҳалок бўлсин (зиён кўрсин)! Унга берилса, рози бўлади; берилмаса, рози бўлмайди», дедилар.

حَدَّثَنَا أَبُو عَاصِمٍ، عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ، عَنْ عَطَاءٍ، قَالَ سَمِعْتُ ابْنَ عَبَّاسٍ ـ رضى الله عنهما ـ يَقُولُ سَمِعْتُ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏"‏ لَوْ كَانَ لاِبْنِ آدَمَ وَادِيَانِ مِنْ مَالٍ لاَبْتَغَى ثَالِثًا، وَلاَ يَمْلأُ جَوْفَ ابْنِ آدَمَ إِلاَّ التُّرَابُ، وَيَتُوبُ اللَّهُ عَلَى مَنْ تَابَ ‏"‏‏.‏

(Ibn Abbos (roziyallohu anhumo) aytdi:) Men Paygʻambar ﷺning shunday deganlarini eshitdim: «Odam bolasiga ikki vodiy (toʻla) mol boʻlsa (ham), u uchinchisini istardi. Odam bolasining qornini tuproqdan boshqa narsa toʻldirmaydi. Alloh tavba qilgan kishining tavbasini qabul qiladi».(Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо) айтди:) Мен Пайғамбар ﷺнинг шундай деганларини эшитдим: «Одам боласига икки водий (тўла) мол бўлса (ҳам), у учинчисини истарди. Одам боласининг қорнини тупроқдан бошқа нарса тўлдирмайди. Аллоҳ тавба қилган кишининг тавбасини қабул қилади».

حَدَّثَنِي مُحَمَّدٌ، أَخْبَرَنَا مَخْلَدٌ، أَخْبَرَنَا ابْنُ جُرَيْجٍ، قَالَ سَمِعْتُ عَطَاءً، يَقُولُ سَمِعْتُ ابْنَ عَبَّاسٍ، يَقُولُ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏"‏ لَوْ أَنَّ لاِبْنِ آدَمَ مِثْلَ وَادٍ مَالاً لأَحَبَّ أَنَّ لَهُ إِلَيْهِ مِثْلَهُ، وَلاَ يَمْلأُ عَيْنَ ابْنِ آدَمَ إِلاَّ التُّرَابُ، وَيَتُوبُ اللَّهُ عَلَى مَنْ تَابَ ‏"‏‏.‏ قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ فَلاَ أَدْرِي مِنَ الْقُرْآنِ هُوَ أَمْ لاَ‏.‏ قَالَ وَسَمِعْتُ ابْنَ الزُّبَيْرِ يَقُولُ ذَلِكَ عَلَى الْمِنْبَرِ‏.‏

(Ibn Abbos (roziyallohu anhumo) aytdi:) Men Rasululloh ﷺning shunday deganlarini eshitdim: «Agar Odam bolasiga bir vodiy (toʻla) mol boʻlsa, u yana shunchasini istardi; Odam bolasining koʻzini tuproqdan boshqa narsa toʻldirmaydi. Alloh tavba qilgan kishining tavbasini qabul qiladi». Ibn Abbos: «Bilmadim, bu Qurʼondanmi yoki yoʻqmi», dedi. (Ato:) Men Ibn Zubayrning buni minbarda aytganini ham eshitdim.(Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо) айтди:) Мен Расулуллоҳ ﷺнинг шундай деганларини эшитдим: «Агар Одам боласига бир водий (тўла) мол бўлса, у яна шунчасини истарди; Одам боласининг кўзини тупроқдан бошқа нарса тўлдирмайди. Аллоҳ тавба қилган кишининг тавбасини қабул қилади». Ибн Аббос: «Билмадим, бу Қуръонданми ёки йўқми», деди. (Ато:) Мен Ибн Зубайрнинг буни минбарда айтганини ҳам эшитдим.

حَدَّثَنَا أَبُو نُعَيْمٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ سُلَيْمَانَ بْنِ الْغَسِيلِ، عَنْ عَبَّاسِ بْنِ سَهْلِ بْنِ سَعْدٍ، قَالَ سَمِعْتُ ابْنَ الزُّبَيْرِ، عَلَى الْمِنْبَرِ بِمَكَّةَ فِي خُطْبَتِهِ يَقُولُ يَا أَيُّهَا النَّاسُ إِنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم كَانَ يَقُولُ ‏"‏ لَوْ أَنَّ ابْنَ آدَمَ أُعْطِيَ وَادِيًا مَلأً مِنْ ذَهَبٍ أَحَبَّ إِلَيْهِ ثَانِيًا، وَلَوْ أُعْطِيَ ثَانِيًا أَحَبَّ إِلَيْهِ ثَالِثًا، وَلاَ يَسُدُّ جَوْفَ ابْنِ آدَمَ إِلاَّ التُّرَابُ، وَيَتُوبُ اللَّهُ عَلَى مَنْ تَابَ ‏"‏‏.‏

(Sahl ibn Saʼd (roziyallohu anhu) aytdi:) Men Ibn Zubayrning Makkada minbarda xutbasida shunday deganini eshitdim: «Ey odamlar! Paygʻambar ﷺ: ‹Agar Odam bolasiga bir vodiy toʻla oltin berilsa, u ikkinchisini istardi; ikkinchisi berilsa, uchinchisini istardi. Odam bolasining qornini tuproqdan boshqa narsa toʻsmaydi (toʻldirmaydi). Alloh tavba qilgan kishining tavbasini qabul qiladi› der edilar».(Саҳл ибн Саъд (розияллоҳу анҳу) айтди:) Мен Ибн Зубайрнинг Маккада минбарда хутбасида шундай деганини эшитдим: «Эй одамлар! Пайғамбар ﷺ: ‹Агар Одам боласига бир водий тўла олтин берилса, у иккинчисини истарди; иккинчиси берилса, учинчисини истарди. Одам боласининг қорнини тупроқдан бошқа нарса тўсмайди (тўлдирмайди). Аллоҳ тавба қилган кишининг тавбасини қабул қилади› дер эдилар».

حَدَّثَنَا عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ سَعْدٍ، عَنْ صَالِحٍ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، قَالَ أَخْبَرَنِي أَنَسُ بْنُ مَالِكٍ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ لَوْ أَنَّ لاِبْنِ آدَمَ وَادِيًا مِنْ ذَهَبٍ أَحَبَّ أَنْ يَكُونَ لَهُ وَادِيَانِ، وَلَنْ يَمْلأَ فَاهُ إِلاَّ التُّرَابُ، وَيَتُوبُ اللَّهُ عَلَى مَنْ تَابَ ‏"‏‏.‏

(Anas ibn Molik (roziyallohu anhu) rivoyat qildiki,) Rasululloh ﷺ: «Agar Odam bolasiga bir vodiy (toʻla) oltin boʻlsa, u ikki vodiy boʻlishini istardi; uning ogʻzini tuproqdan boshqa narsa toʻldirmaydi. Alloh tavba qilgan kishining tavbasini qabul qiladi», dedilar.(Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу) ривоят қилдики,) Расулуллоҳ ﷺ: «Агар Одам боласига бир водий (тўла) олтин бўлса, у икки водий бўлишини истарди; унинг оғзини тупроқдан бошқа нарса тўлдирмайди. Аллоҳ тавба қилган кишининг тавбасини қабул қилади», дедилар.

وَقَالَ لَنَا أَبُو الْوَلِيدِ حَدَّثَنَا حَمَّادُ بْنُ سَلَمَةَ، عَنْ ثَابِتٍ، عَنْ أَنَسٍ، عَنْ أُبَىٍّ، قَالَ كُنَّا نَرَى هَذَا مِنَ الْقُرْآنِ حَتَّى نَزَلَتْ ‏{‏أَلْهَاكُمُ التَّكَاثُرُ‏}‏

(Ubayy ibn Kaʼb (roziyallohu anhu) aytdi:) Biz buni (yuqoridagi hadisni) Qurʼondan deb hisoblar edik — toki ‹Alhakumut-takasur (Koʻpaytirishga berilish (mol toʻplashga ruju qilish) sizni gʻaflatga soldi)› (Takosur surasi, 1-oyat) nozil boʻldi.(Убайй ибн Каъб (розияллоҳу анҳу) айтди:) Биз буни (юқоридаги ҳадисни) Қуръондан деб ҳисоблар эдик — токи ‹Алҳакумут-такасур (Кўпайтиришга берилиш (мол тўплашга ружу қилиш) сизни ғафлатга солди)› (Такосур сураси, 1-оят) нозил бўлди.

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، قَالَ سَمِعْتُ الزُّهْرِيَّ، يَقُولُ أَخْبَرَنِي عُرْوَةُ، وَسَعِيدُ بْنُ الْمُسَيَّبِ، عَنْ حَكِيمِ بْنِ حِزَامٍ، قَالَ سَأَلْتُ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم فَأَعْطَانِي، ثُمَّ سَأَلْتُهُ فَأَعْطَانِي، ثُمَّ سَأَلْتُهُ فَأَعْطَانِي، ثُمَّ قَالَ ‏"‏ هَذَا الْمَالُ ـ وَرُبَّمَا قَالَ سُفْيَانُ قَالَ لِي يَا حَكِيمُ ـ إِنَّ هَذَا الْمَالَ خَضِرَةٌ حُلْوَةٌ، فَمَنْ أَخَذَهُ بِطِيبِ نَفْسٍ بُورِكَ لَهُ فِيهِ، وَمَنْ أَخَذَهُ بِإِشْرَافِ نَفْسٍ لَمْ يُبَارَكْ لَهُ فِيهِ، وَكَانَ كَالَّذِي يَأْكُلُ وَلاَ يَشْبَعُ، وَالْيَدُ الْعُلْيَا خَيْرٌ مِنَ الْيَدِ السُّفْلَى ‏"‏‏.‏

(Hakim ibn Hizom (roziyallohu anhu) aytdi:) Men Paygʻambar ﷺdan (mol) soʻradim, u zot menga berdilar; yana soʻradim, yana berdilar; yana soʻradim, yana berdilar. Soʻng u zot: «Bu mol — (ey Hakim) — albatta yashil va shirin (meva kabi)dir. Kim uni koʻngil tinchligi (qanoat) bilan olsa, unga u (mol)da baraka beriladi; kim uni nafsi tashnalik (ochkoʻzlik) bilan olsa, unga unda baraka berilmaydi — u yeb (hech) toʻymaydigan kishidek boʻladi. Yuqori (beruvchi) qoʻl quyi (oluvchi) qoʻldan yaxshiroqdir», dedilar.(Ҳаким ибн Ҳизом (розияллоҳу анҳу) айтди:) Мен Пайғамбар ﷺдан (мол) сўрадим, у зот менга бердилар; яна сўрадим, яна бердилар; яна сўрадим, яна бердилар. Сўнг у зот: «Бу мол — (эй Ҳаким) — албатта яшил ва ширин (мева каби)дир. Ким уни кўнгил тинчлиги (қаноат) билан олса, унга у (мол)да барака берилади; ким уни нафси ташналик (очкўзлик) билан олса, унга унда барака берилмайди — у еб (ҳеч) тўймайдиган кишидек бўлади. Юқори (берувчи) қўл қуйи (олувчи) қўлдан яхшироқдир», дедилар.

حَدَّثَنِي عُمَرُ بْنُ حَفْصٍ، حَدَّثَنِي أَبِي، حَدَّثَنَا الأَعْمَشُ، قَالَ حَدَّثَنِي إِبْرَاهِيمُ التَّيْمِيُّ، عَنِ الْحَارِثِ بْنِ سُوَيْدٍ، قَالَ عَبْدُ اللَّهِ قَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ أَيُّكُمْ مَالُ وَارِثِهِ أَحَبُّ إِلَيْهِ مِنْ مَالِهِ ‏"‏‏.‏ قَالُوا يَا رَسُولَ اللَّهِ مَا مِنَّا أَحَدٌ إِلاَّ مَالُهُ أَحَبُّ إِلَيْهِ‏.‏ قَالَ ‏"‏ فَإِنَّ مَالَهُ مَا قَدَّمَ، وَمَالُ وَارِثِهِ مَا أَخَّرَ ‏"‏‏.‏

(Abdulloh ibn Masʼud (roziyallohu anhu) aytdi:) Paygʻambar ﷺ: «Qaysingizga oʻz molidan koʻra vorisining moli sevimliroq?» dedilar. Ular: «Yo Rasululloh, bizdan birortamiz boʻlmaydiki, oʻz moli unga sevimliroq boʻlmasa», dedilar. U zot: «(Bilingki,) uning (haqiqiy) moli — (yaxshilikka) oldindan yuborgani; vorisining moli esa — (oʻzidan) keyinga qoldirganidir», dedilar.(Абдуллоҳ ибн Масъуд (розияллоҳу анҳу) айтди:) Пайғамбар ﷺ: «Қайсингизга ўз молидан кўра ворисининг моли севимлироқ?» дедилар. Улар: «Ё Расулуллоҳ, биздан бирортамиз бўлмайдики, ўз моли унга севимлироқ бўлмаса», дедилар. У зот: «(Билингки,) унинг (ҳақиқий) моли — (яхшиликка) олдиндан юборгани; ворисининг моли эса — (ўзидан) кейинга қолдирганидир», дедилар.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ بْنُ سَعِيدٍ، حَدَّثَنَا جَرِيرٌ، عَنْ عَبْدِ الْعَزِيزِ بْنِ رُفَيْعٍ، عَنْ زَيْدِ بْنِ وَهْبٍ، عَنْ أَبِي ذَرٍّ ـ رضى الله عنه ـ قَالَ خَرَجْتُ لَيْلَةً مِنَ اللَّيَالِي فَإِذَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَمْشِي وَحْدَهُ، وَلَيْسَ مَعَهُ إِنْسَانٌ ـ قَالَ ـ فَظَنَنْتُ أَنَّهُ يَكْرَهُ أَنْ يَمْشِيَ مَعَهُ أَحَدٌ ـ قَالَ ـ فَجَعَلْتُ أَمْشِي فِي ظِلِّ الْقَمَرِ فَالْتَفَتَ فَرَآنِي فَقَالَ ‏"‏ مَنْ هَذَا ‏"‏‏.‏ قُلْتُ أَبُو ذَرٍّ جَعَلَنِي اللَّهُ فِدَاءَكَ‏.‏ قَالَ ‏"‏ يَا أَبَا ذَرٍّ تَعَالَهْ ‏"‏‏.‏ قَالَ فَمَشَيْتُ مَعَهُ سَاعَةً فَقَالَ ‏"‏ إِنَّ الْمُكْثِرِينَ هُمُ الْمُقِلُّونَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ، إِلاَّ مَنْ أَعْطَاهُ اللَّهُ خَيْرًا، فَنَفَحَ فِيهِ يَمِينَهُ وَشِمَالَهُ وَبَيْنَ يَدَيْهِ وَوَرَاءَهُ، وَعَمِلَ فِيهِ خَيْرًا ‏"‏‏.‏ قَالَ فَمَشَيْتُ مَعَهُ سَاعَةً فَقَالَ لِي ‏"‏ اجْلِسْ هَا هُنَا ‏"‏‏.‏ قَالَ فَأَجْلَسَنِي فِي قَاعٍ حَوْلَهُ حِجَارَةٌ فَقَالَ لِي ‏"‏ اجْلِسْ هَا هُنَا حَتَّى أَرْجِعَ إِلَيْكَ ‏"‏‏.‏ قَالَ فَانْطَلَقَ فِي الْحَرَّةِ حَتَّى لاَ أَرَاهُ فَلَبِثَ عَنِّي فَأَطَالَ اللُّبْثَ، ثُمَّ إِنِّي سَمِعْتُهُ وَهْوَ مُقْبِلٌ وَهْوَ يَقُولُ ‏"‏ وَإِنْ سَرَقَ وَإِنْ زَنَى ‏"‏‏.‏ قَالَ فَلَمَّا جَاءَ لَمْ أَصْبِرْ حَتَّى قُلْتُ يَا نَبِيَّ اللَّهِ جَعَلَنِي اللَّهُ فِدَاءَكَ مَنْ تُكَلِّمُ فِي جَانِبِ الْحَرَّةِ مَا سَمِعْتُ أَحَدًا يَرْجِعُ إِلَيْكَ شَيْئًا‏.‏ قَالَ ‏"‏ ذَلِكَ جِبْرِيلُ ـ عَلَيْهِ السَّلاَمُ ـ عَرَضَ لِي فِي جَانِبِ الْحَرَّةِ، قَالَ بَشِّرْ أُمَّتَكَ أَنَّهُ مَنْ مَاتَ لاَ يُشْرِكُ بِاللَّهِ شَيْئًا دَخَلَ الْجَنَّةَ، قُلْتُ يَا جِبْرِيلُ وَإِنْ سَرَقَ وَإِنْ زَنَى قَالَ نَعَمْ‏.‏ قَالَ قُلْتُ وَإِنْ سَرَقَ وَإِنْ زَنَى قَالَ نَعَمْ، وَإِنْ شَرِبَ الْخَمْرَ. قَالَ النَّضْرُ أَخْبَرَنَا شُعْبَةُ، وَحَدَّثَنَا حَبِيبُ بْنُ أَبِي ثَابِتٍ، وَالأَعْمَشُ، وَعَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ رُفَيْعٍ، حَدَّثَنَا زَيْدُ بْنُ وَهْبٍ، بِهَذَا‏.‏ قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ حَدِيثُ أَبِي صَالِحٍ عَنْ أَبِي الدَّرْدَاءِ، مُرْسَلٌ، لاَ يَصِحُّ، إِنَّمَا أَرَدْنَا لِلْمَعْرِفَةِ، وَالصَّحِيحُ حَدِيثُ أَبِي ذَرٍّ‏.‏ قِيلَ لأَبِي عَبْدِ اللَّهِ حَدِيثُ عَطَاءِ بْنِ يَسَارٍ عَنْ أَبِي الدَّرْدَاءِ قَالَ مُرْسَلٌ أَيْضًا لاَ يَصِحُّ، وَالصَّحِيحُ حَدِيثُ أَبِي ذَرٍّ‏.‏ وَقَالَ اضْرِبُوا عَلَى حَدِيثِ أَبِي الدَّرْدَاءِ هَذَا‏.‏ إِذَا مَاتَ قَالَ لاَ إِلَهَ إِلاَّ اللَّهُ‏.‏ عِنْدَ الْمَوْتِ‏.‏

(Abu Zarr (roziyallohu anhu) aytdi:) Bir kechasi (uydan) chiqsam, Rasululloh ﷺ yolgʻiz, yonlarida hech kim boʻlmagan holda yurib ketayotgan edilar. Men: ‹Ehtimol, u zot yonlarida birovning yurishini xohlamaslar›, deb oʻyladim va oy soyasida (koʻrinmasdan) yura boshladim. Shunda u zot oʻgirilib, meni koʻrib: «Bu kim?» dedilar. Men: «Abu Zarr — Alloh meni sizga fido qilsin», dedim. U zot: «Ey Abu Zarr, beri kel!» dedilar. Men u zot bilan bir oz yurdim. Soʻng u zot: «Mol-dunyosi koʻplar — Qiyomat kunida (savobi) ozlardir; magar Alloh (kimga) bir yaxshilik (mol) berib, u uni oʻngu soʻliga, oldi va ortiga (sarflab) sochsa va u bilan yaxshilik qilsa, (u bundan mustasno)», dedilar. Men u zot bilan yana bir oz yurdim. Soʻng u zot menga: «Mana shu yerda oʻtir», dedilar va meni atrofi toshlar bilan oʻralgan bir tekislikka oʻtqazib: «Men sening oldingga qaytguncha mana shu yerda oʻtirib tur», dedilar. Soʻng u zot Harra (toshli yer) tomon ketdilar — hatto men u zotni koʻrolmay qoldim. U zot uzoq vaqt (qaytmay) turdilar; soʻng men u zotning (qaytib) kelar ekanlar: «Garchi u oʻgʻrilik qilgan boʻlsa ham, garchi zino qilgan boʻlsa ham» deyayotganlarini eshitdim. U zot kelganlarida, men sabr qilolmay: «Yo Allohning Paygʻambari — Alloh meni sizga fido qilsin — Harra tomonida kim bilan gaplashdingiz? Men hech kimning sizga (javoban) bir narsa qaytarganini eshitmadim-ku», dedim. U zot: «U — Jibril (alayhissalom) edi; u menga Harra tomonida koʻrindi va: ‹Ummatingga xushxabar ber: kim Allohga hech narsani sherik qilmagan holda oʻlsa, jannatga kiradi›, dedi. Men: ‹Ey Jibril, garchi u oʻgʻrilik qilgan, garchi zino qilgan boʻlsa ham(mi)?›, dedim. U: ‹Ha›, dedi. Men: ‹Garchi u oʻgʻrilik qilgan, garchi zino qilgan boʻlsa ham(mi)?›, dedim. U: ‹Ha, garchi (mast qiluvchi) ichkilik ichgan boʻlsa ham›, dedi», dedilar. (Abu Abdulloh (al-Buxoriy): ‹Abu Solihning Abud-Dardodan (rivoyati) mursaldir, sahih emas; biz uni faqat tanish uchun keltirdik. Sahihi — Abu Zarrning hadisidir› dedi.)(Абу Зарр (розияллоҳу анҳу) айтди:) Бир кечаси (уйдан) чиқсам, Расулуллоҳ ﷺ ёлғиз, ёнларида ҳеч ким бўлмаган ҳолда юриб кетаётган эдилар. Мен: ‹Эҳтимол, у зот ёнларида бировнинг юришини хоҳламаслар›, деб ўйладим ва ой соясида (кўринмасдан) юра бошладим. Шунда у зот ўгирилиб, мени кўриб: «Бу ким?» дедилар. Мен: «Абу Зарр — Аллоҳ мени сизга фидо қилсин», дедим. У зот: «Эй Абу Зарр, бери кел!» дедилар. Мен у зот билан бир оз юрдим. Сўнг у зот: «Мол-дунёси кўплар — Қиёмат кунида (савоби) озлардир; магар Аллоҳ (кимга) бир яхшилик (мол) бериб, у уни ўнгу сўлига, олди ва ортига (сарфлаб) сочса ва у билан яхшилик қилса, (у бундан мустасно)», дедилар. Мен у зот билан яна бир оз юрдим. Сўнг у зот менга: «Мана шу ерда ўтир», дедилар ва мени атрофи тошлар билан ўралган бир текисликка ўтқазиб: «Мен сенинг олдингга қайтгунча мана шу ерда ўтириб тур», дедилар. Сўнг у зот Ҳарра (тошли ер) томон кетдилар — ҳатто мен у зотни кўролмай қолдим. У зот узоқ вақт (қайтмай) турдилар; сўнг мен у зотнинг (қайтиб) келар эканлар: «Гарчи у ўғрилик қилган бўлса ҳам, гарчи зино қилган бўлса ҳам» деяётганларини эшитдим. У зот келганларида, мен сабр қилолмай: «Ё Аллоҳнинг Пайғамбари — Аллоҳ мени сизга фидо қилсин — Ҳарра томонида ким билан гаплашдингиз? Мен ҳеч кимнинг сизга (жавобан) бир нарса қайтарганини эшитмадим-ку», дедим. У зот: «У — Жибрил (алайҳиссалом) эди; у менга Ҳарра томонида кўринди ва: ‹Умматингга хушхабар бер: ким Аллоҳга ҳеч нарсани шерик қилмаган ҳолда ўлса, жаннатга киради›, деди. Мен: ‹Эй Жибрил, гарчи у ўғрилик қилган, гарчи зино қилган бўлса ҳам(ми)?›, дедим. У: ‹Ҳа›, деди. Мен: ‹Гарчи у ўғрилик қилган, гарчи зино қилган бўлса ҳам(ми)?›, дедим. У: ‹Ҳа, гарчи (маст қилувчи) ичкилик ичган бўлса ҳам›, деди», дедилар. (Абу Абдуллоҳ (ал-Бухорий): ‹Абу Солиҳнинг Абуд-Дардодан (ривояти) мурсалдир, саҳиҳ эмас; биз уни фақат таниш учун келтирдик. Саҳиҳи — Абу Заррнинг ҳадисидир› деди.)

حَدَّثَنَا الْحَسَنُ بْنُ الرَّبِيعِ، حَدَّثَنَا أَبُو الأَحْوَصِ، عَنِ الأَعْمَشِ، عَنْ زَيْدِ بْنِ وَهْبٍ، قَالَ قَالَ أَبُو ذَرٍّ كُنْتُ أَمْشِي مَعَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فِي حَرَّةِ الْمَدِينَةِ فَاسْتَقْبَلَنَا أُحُدٌ فَقَالَ ‏"‏ يَا أَبَا ذَرٍّ ‏"‏‏.‏ قُلْتُ لَبَّيْكَ يَا رَسُولَ اللَّهِ‏.‏ قَالَ ‏"‏ مَا يَسُرُّنِي أَنَّ عِنْدِي مِثْلَ أُحُدٍ هَذَا ذَهَبًا، تَمْضِي عَلَىَّ ثَالِثَةٌ وَعِنْدِي مِنْهُ دِينَارٌ، إِلاَّ شَيْئًا أُرْصِدُهُ لِدَيْنٍ، إِلاَّ أَنْ أَقُولَ بِهِ فِي عِبَادِ اللَّهِ هَكَذَا وَهَكَذَا وَهَكَذَا ‏"‏‏.‏ عَنْ يَمِينِهِ وَعَنْ شِمَالِهِ وَمِنْ خَلْفِهِ‏.‏ ثُمَّ مَشَى فَقَالَ ‏"‏ إِنَّ الأَكْثَرِينَ هُمُ الأَقَلُّونَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ إِلاَّ مَنْ قَالَ هَكَذَا وَهَكَذَا وَهَكَذَا ـ عَنْ يَمِينِهِ وَعَنْ شِمَالِهِ وَمِنْ خَلْفِهِ ـ وَقَلِيلٌ مَا هُمْ ‏"‏‏.‏ ثُمَّ قَالَ لِي ‏"‏ مَكَانَكَ لاَ تَبْرَحْ حَتَّى آتِيَكَ ‏"‏‏.‏ ثُمَّ انْطَلَقَ فِي سَوَادِ اللَّيْلِ حَتَّى تَوَارَى فَسَمِعْتُ صَوْتًا قَدِ ارْتَفَعَ، فَتَخَوَّفْتُ أَنْ يَكُونَ قَدْ عَرَضَ لِلنَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَأَرَدْتُ أَنْ آتِيَهُ فَذَكَرْتُ قَوْلَهُ لِي ‏"‏ لاَ تَبْرَحْ حَتَّى آتِيَكَ ‏"‏ فَلَمْ أَبْرَحْ حَتَّى أَتَانِي، قُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ لَقَدْ سَمِعْتُ صَوْتًا تَخَوَّفْتُ، فَذَكَرْتُ لَهُ فَقَالَ ‏"‏ وَهَلْ سَمِعْتَهُ ‏"‏‏.‏ قُلْتُ نَعَمْ‏.‏ قَالَ ‏"‏ ذَاكَ جِبْرِيلُ أَتَانِي فَقَالَ مَنْ مَاتَ مِنْ أُمَّتِكَ لاَ يُشْرِكُ بِاللَّهِ شَيْئًا دَخَلَ الْجَنَّةَ ‏"‏‏.‏ قُلْتُ وَإِنْ زَنَى وَإِنْ سَرَقَ قَالَ ‏"‏ وَإِنْ زَنَى وَإِنْ سَرَقَ ‏"‏‏.‏

(Abu Zarr (roziyallohu anhu) aytdi:) Men Paygʻambar ﷺ bilan Madinaning Harrasida (toshli yerida) yurardim; oldimizdan Uhud koʻrindi. U zot: «Ey Abu Zarr!» dedilar. Men: «Labbay, yo Rasululloh», dedim. U zot: «Menda mana shu Uhuddek oltin boʻlib, uning bir dinori — qarz uchun ajratib qoʻyadiganimdan boshqasi — mening oldimda uch (kun) oʻtgancha qolishi meni xursand qilmaydi; magar men uni Allohning bandalari (orasida) mana bunday, bunday va bunday — (qoʻllari bilan) oʻng, soʻl va orqa tomonlariga (ishora qilib) — taqsimlasam (xursand boʻlardim)», dedilar. Soʻng u zot yurib: «Mol-dunyosi koʻplar — Qiyomat kunida (savobi) ozlardir; magar mana bunday, bunday va bunday — oʻng, soʻl va orqasiga (sarflab) — deganlar bundan mustasno; ammo ular ozdir», dedilar. Soʻng u zot menga: «Joyingda (turaver), men kelguncha jilmagin», dedilar va tun qorongʻusida ketib, koʻzdan gʻoyib boʻldilar. Shunda men koʻtarilgan bir ovozni eshitdim va Paygʻambar ﷺga biror narsa boʻlmadimikan deb qoʻrqdim; u zotning oldilariga bormoqchi boʻldim, lekin u zotning menga: ‹Men kelguncha jilmagin› deganlari yodimga tushib, jilmadim — toki u zot oldimga keldilar. Men: «Yo Rasululloh, men bir ovoz eshitib, qoʻrqib ketdim», deb (boʻlganini) aytib berdim. U zot: «Sen uni eshitdingmi?» dedilar. Men: «Ha», dedim. U zot: «U — Jibril edi; u menga kelib: ‹Ummatingdan kim Allohga hech narsani sherik qilmagan holda oʻlsa, jannatga kiradi› dedi», dedilar. Men: «Garchi u zino qilgan, garchi oʻgʻrilik qilgan boʻlsa ham(mi)?» dedim. U zot: «Garchi u zino qilgan, garchi oʻgʻrilik qilgan boʻlsa ham», dedilar.(Абу Зарр (розияллоҳу анҳу) айтди:) Мен Пайғамбар ﷺ билан Мадинанинг Ҳаррасида (тошли ерида) юрардим; олдимиздан Уҳуд кўринди. У зот: «Эй Абу Зарр!» дедилар. Мен: «Лаббай, ё Расулуллоҳ», дедим. У зот: «Менда мана шу Уҳуддек олтин бўлиб, унинг бир динори — қарз учун ажратиб қўядиганимдан бошқаси — менинг олдимда уч (кун) ўтганча қолиши мени хурсанд қилмайди; магар мен уни Аллоҳнинг бандалари (орасида) мана бундай, бундай ва бундай — (қўллари билан) ўнг, сўл ва орқа томонларига (ишора қилиб) — тақсимласам (хурсанд бўлардим)», дедилар. Сўнг у зот юриб: «Мол-дунёси кўплар — Қиёмат кунида (савоби) озлардир; магар мана бундай, бундай ва бундай — ўнг, сўл ва орқасига (сарфлаб) — деганлар бундан мустасно; аммо улар оздир», дедилар. Сўнг у зот менга: «Жойингда (туравер), мен келгунча жилмагин», дедилар ва тун қоронғусида кетиб, кўздан ғойиб бўлдилар. Шунда мен кўтарилган бир овозни эшитдим ва Пайғамбар ﷺга бирор нарса бўлмадимикан деб қўрқдим; у зотнинг олдиларига бормоқчи бўлдим, лекин у зотнинг менга: ‹Мен келгунча жилмагин› деганлари ёдимга тушиб, жилмадим — токи у зот олдимга келдилар. Мен: «Ё Расулуллоҳ, мен бир овоз эшитиб, қўрқиб кетдим», деб (бўлганини) айтиб бердим. У зот: «Сен уни эшитдингми?» дедилар. Мен: «Ҳа», дедим. У зот: «У — Жибрил эди; у менга келиб: ‹Умматингдан ким Аллоҳга ҳеч нарсани шерик қилмаган ҳолда ўлса, жаннатга киради› деди», дедилар. Мен: «Гарчи у зино қилган, гарчи ўғрилик қилган бўлса ҳам(ми)?» дедим. У зот: «Гарчи у зино қилган, гарчи ўғрилик қилган бўлса ҳам», дедилар.

حَدَّثَنِي أَحْمَدُ بْنُ شَبِيبٍ، حَدَّثَنَا أَبِي، عَنْ يُونُسَ،‏.‏ وَقَالَ اللَّيْثُ حَدَّثَنِي يُونُسُ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُتْبَةَ، قَالَ أَبُو هُرَيْرَةَ ـ رضى الله عنه ـ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ لَوْ كَانَ لِي مِثْلُ أُحُدٍ ذَهَبًا لَسَرَّنِي أَنْ لاَ تَمُرَّ عَلَىَّ ثَلاَثُ لَيَالٍ وَعِنْدِي مِنْهُ شَىْءٌ، إِلاَّ شَيْئًا أُرْصِدُهُ لِدَيْنٍ ‏"‏‏.‏

(Abu Hurayra (roziyallohu anhu) aytdi:) Rasululloh ﷺ: «Agar menda Uhuddek oltin boʻlsa, uning hech narsasi mening oldimda uch kechadan ortiq qolmasligi meni xursand qilardi — qarz uchun ajratib qoʻyadiganimdan boshqa(si)», dedilar.(Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу) айтди:) Расулуллоҳ ﷺ: «Агар менда Уҳуддек олтин бўлса, унинг ҳеч нарсаси менинг олдимда уч кечадан ортиқ қолмаслиги мени хурсанд қиларди — қарз учун ажратиб қўядиганимдан бошқа(си)», дедилар.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ يُونُسَ، حَدَّثَنَا أَبُو بَكْرٍ، حَدَّثَنَا أَبُو حَصِينٍ، عَنْ أَبِي صَالِحٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ لَيْسَ الْغِنَى عَنْ كَثْرَةِ الْعَرَضِ، وَلَكِنَّ الْغِنَى غِنَى النَّفْسِ ‏"‏‏.‏

(Abu Hurayra (roziyallohu anhu) Paygʻambar ﷺdan (rivoyat qiladi):) U zot: «Boylik mol-mulkning koʻpligida emas; balki (haqiqiy) boylik — koʻngil (nafs) boyligidir», dedilar.(Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу) Пайғамбар ﷺдан (ривоят қилади):) У зот: «Бойлик мол-мулкнинг кўплигида эмас; балки (ҳақиқий) бойлик — кўнгил (нафс) бойлигидир», дедилар.

حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ، قَالَ حَدَّثَنِي عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ أَبِي حَازِمٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ سَهْلِ بْنِ سَعْدٍ السَّاعِدِيِّ، أَنَّهُ قَالَ مَرَّ رَجُلٌ عَلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ لِرَجُلٍ عِنْدَهُ جَالِسٍ ‏"‏ مَا رَأْيُكَ فِي هَذَا ‏"‏‏.‏ فَقَالَ رَجُلٌ مِنْ أَشْرَافِ النَّاسِ، هَذَا وَاللَّهِ حَرِيٌّ إِنْ خَطَبَ أَنْ يُنْكَحَ، وَإِنْ شَفَعَ أَنْ يُشَفَّعَ‏.‏ قَالَ فَسَكَتَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ثُمَّ مَرَّ رَجُلٌ فَقَالَ لَهُ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ مَا رَأْيُكَ فِي هَذَا ‏"‏‏.‏ فَقَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ هَذَا رَجُلٌ مِنْ فُقَرَاءِ الْمُسْلِمِينَ، هَذَا حَرِيٌّ إِنْ خَطَبَ أَنْ لاَ يُنْكَحَ، وَإِنْ شَفَعَ أَنْ لاَ يُشَفَّعَ، وَإِنْ قَالَ أَنْ لاَ يُسْمَعَ لِقَوْلِهِ‏.‏ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ هَذَا خَيْرٌ مِنْ مِلْءِ الأَرْضِ مِثْلَ هَذَا ‏"‏‏.‏

(Sahl ibn Saʼd as-Soidiy (roziyallohu anhu) aytdiki,) Bir kishi Rasululloh ﷺning oldidan oʻtdi. U zot yonlarida oʻtirgan bir kishiga: «Bu (kishi) haqida fikring qanday?» dedilar. U: «(Bu) odamlarning ashrofidan (zodagonidan) biri; Allohga qasamki, agar (uylanmoqchi) sovchi qoʻysa, (qizni) berishga loyiq; agar shafoat qilsa, shafoati qabul qilinishga loyiq», dedi. Rasululloh ﷺ jim qoldilar. Soʻng (yana) bir kishi oʻtdi; Rasululloh ﷺ unga (oʻsha kishiga): «Bu haqida fikring qanday?» dedilar. U: «Yo Rasululloh, bu — musulmonlarning kambagʻallaridan biri; agar sovchi qoʻysa, (qiz) berilmaslikka loyiq; agar shafoat qilsa, qabul qilinmaslikka loyiq; agar gapirsa, soʻzi eshitilmaslikka loyiq», dedi. Rasululloh ﷺ: «Bu (kambagʻal) — yer yuzini toʻldiradigan ana u (boy)lardan yaxshiroqdir», dedilar.(Саҳл ибн Саъд ас-Соидий (розияллоҳу анҳу) айтдики,) Бир киши Расулуллоҳ ﷺнинг олдидан ўтди. У зот ёнларида ўтирган бир кишига: «Бу (киши) ҳақида фикринг қандай?» дедилар. У: «(Бу) одамларнинг ашрофидан (зодагонидан) бири; Аллоҳга қасамки, агар (уйланмоқчи) совчи қўйса, (қизни) беришга лойиқ; агар шафоат қилса, шафоати қабул қилинишга лойиқ», деди. Расулуллоҳ ﷺ жим қолдилар. Сўнг (яна) бир киши ўтди; Расулуллоҳ ﷺ унга (ўша кишига): «Бу ҳақида фикринг қандай?» дедилар. У: «Ё Расулуллоҳ, бу — мусулмонларнинг камбағалларидан бири; агар совчи қўйса, (қиз) берилмасликка лойиқ; агар шафоат қилса, қабул қилинмасликка лойиқ; агар гапирса, сўзи эшитилмасликка лойиқ», деди. Расулуллоҳ ﷺ: «Бу (камбағал) — ер юзини тўлдирадиган ана у (бой)лардан яхшироқдир», дедилар.

حَدَّثَنَا الْحُمَيْدِيُّ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، حَدَّثَنَا الأَعْمَشُ، قَالَ سَمِعْتُ أَبَا وَائِلٍ، قَالَ عُدْنَا خَبَّابًا فَقَالَ هَاجَرْنَا مَعَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم نُرِيدُ وَجْهَ اللَّهِ، فَوَقَعَ أَجْرُنَا عَلَى اللَّهِ، فَمِنَّا مَنْ مَضَى لَمْ يَأْخُذْ مِنْ أَجْرِهِ، مِنْهُمْ مُصْعَبُ بْنُ عُمَيْرٍ قُتِلَ يَوْمَ أُحُدٍ، وَتَرَكَ نَمِرَةً فَإِذَا غَطَّيْنَا رَأْسَهُ بَدَتْ رِجْلاَهُ، وَإِذَا غَطَّيْنَا رِجْلَيْهِ بَدَا رَأْسُهُ، فَأَمَرَنَا النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم أَنْ نُغَطِّيَ رَأْسَهُ، وَنَجْعَلَ عَلَى رِجْلَيْهِ مِنَ الإِذْخِرِ، وَمِنَّا مَنْ أَيْنَعَتْ لَهُ ثَمَرَتُهُ فَهْوَ يَهْدُبُهَا‏.‏

(Abu Voil aytdi:) Biz Xabbobni (kasal boʻlganida) yoʻqlab bordik. U: «Biz Paygʻambar ﷺ bilan, Allohning yuzini (roziligini) istab hijrat qildik; ajrimiz Allohga (vojib) boʻldi. Bizdan baʼzilar ajridan (dunyoda) hech narsa olmay (vafot etib) ketdi — ulardan biri Musʼab ibn Umayr boʻlib, u Uhud kuni shahid qilindi va bir (kichik) namira (chodir matosi)dan boshqa hech narsa qoldirmadi. Uning boshini yopsak, oyoqlari ochilib qolar, oyoqlarini yopsak, boshi ochilib qolar edi. Shunda Paygʻambar ﷺ bizga boshini (mato bilan) yopib, oyoqlariga izxir (oʻti)dan qoʻyishni buyurdilar. Bizdan baʼzilar esa (bu dunyoda) mevasi pishib, uni terib (yemoqda)dir», dedi.(Абу Воил айтди:) Биз Хаббобни (касал бўлганида) йўқлаб бордик. У: «Биз Пайғамбар ﷺ билан, Аллоҳнинг юзини (розилигини) истаб ҳижрат қилдик; ажримиз Аллоҳга (вожиб) бўлди. Биздан баъзилар ажридан (дунёда) ҳеч нарса олмай (вафот этиб) кетди — улардан бири Мусъаб ибн Умайр бўлиб, у Уҳуд куни шаҳид қилинди ва бир (кичик) намира (чодир матоси)дан бошқа ҳеч нарса қолдирмади. Унинг бошини ёпсак, оёқлари очилиб қолар, оёқларини ёпсак, боши очилиб қолар эди. Шунда Пайғамбар ﷺ бизга бошини (мато билан) ёпиб, оёқларига изхир (ўти)дан қўйишни буюрдилар. Биздан баъзилар эса (бу дунёда) меваси пишиб, уни териб (емоқда)дир», деди.

حَدَّثَنَا أَبُو الْوَلِيدِ، حَدَّثَنَا سَلْمُ بْنُ زَرِيرٍ، حَدَّثَنَا أَبُو رَجَاءٍ، عَنْ عِمْرَانَ بْنِ حُصَيْنٍ ـ رضى الله عنهما ـ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ اطَّلَعْتُ فِي الْجَنَّةِ فَرَأَيْتُ أَكْثَرَ أَهْلِهَا الْفُقَرَاءَ، وَاطَّلَعْتُ فِي النَّارِ فَرَأَيْتُ أَكْثَرَ أَهْلِهَا النِّسَاءَ ‏"‏‏.‏ تَابَعَهُ أَيُّوبُ وَعَوْفٌ، وَقَالَ صَخْرٌ وَحَمَّادُ بْنُ نَجِيحٍ عَنْ أَبِي رَجَاءٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ‏.‏

(Imron ibn Husayn (roziyallohu anhumo) Paygʻambar ﷺdan (rivoyat qiladi):) U zot: «Men jannatga nazar soldim — uning ahlining koʻpchiligini kambagʻallar (deb) koʻrdim; doʻzaxga nazar soldim — uning ahlining koʻpchiligini ayollar (deb) koʻrdim», dedilar.(Имрон ибн Ҳусайн (розияллоҳу анҳумо) Пайғамбар ﷺдан (ривоят қилади):) У зот: «Мен жаннатга назар солдим — унинг аҳлининг кўпчилигини камбағаллар (деб) кўрдим; дўзахга назар солдим — унинг аҳлининг кўпчилигини аёллар (деб) кўрдим», дедилар.

حَدَّثَنَا أَبُو مَعْمَرٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْوَارِثِ، حَدَّثَنَا سَعِيدُ بْنُ أَبِي عَرُوبَةَ، عَنْ قَتَادَةَ، عَنْ أَنَسٍ ـ رضى الله عنه ـ قَالَ لَمْ يَأْكُلِ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم عَلَى خِوَانٍ حَتَّى مَاتَ، وَمَا أَكَلَ خُبْزًا مُرَقَّقًا حَتَّى مَاتَ‏.‏

(Anas (roziyallohu anhu) aytdi:) Paygʻambar ﷺ vafot etgunlaricha (baland) dasturxon (stol) ustida taom yemadilar va vafot etgunlaricha (mayin) yupqa non yemadilar.(Анас (розияллоҳу анҳу) айтди:) Пайғамбар ﷺ вафот этгунларича (баланд) дастурхон (стол) устида таом емадилар ва вафот этгунларича (майин) юпқа нон емадилар.

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، حَدَّثَنَا أَبُو أُسَامَةَ، حَدَّثَنَا هِشَامٌ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عَائِشَةَ ـ رضى الله عنها ـ قَالَتْ لَقَدْ تُوُفِّيَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم وَمَا فِي رَفِّي مِنْ شَىْءٍ يَأْكُلُهُ ذُو كَبِدٍ، إِلاَّ شَطْرُ شَعِيرٍ فِي رَفٍّ لِي، فَأَكَلْتُ مِنْهُ حَتَّى طَالَ عَلَىَّ، فَكِلْتُهُ، فَفَنِيَ‏.‏

(Oisha (roziyallohu anho) aytdi:) Paygʻambar ﷺ vafot etdilar, mening tokchamda jonzot yeydigan biror narsa yoʻq edi — bir oz arpadan boshqa. Men undan (uzoq vaqt) yedim; menga uzoq (yetib turgani uchun) bir kuni uni oʻlchadim — shunda u tugab qoldi.(Оиша (розияллоҳу анҳо) айтди:) Пайғамбар ﷺ вафот этдилар, менинг токчамда жонзот ейдиган бирор нарса йўқ эди — бир оз арпадан бошқа. Мен ундан (узоқ вақт) едим; менга узоқ (етиб тургани учун) бир куни уни ўлчадим — шунда у тугаб қолди.

حَدَّثَنِي أَبُو نُعَيْمٍ، بِنَحْوٍ مِنْ نِصْفِ هَذَا الْحَدِيثِ حَدَّثَنَا عُمَرُ بْنُ ذَرٍّ، حَدَّثَنَا مُجَاهِدٌ، أَنَّ أَبَا هُرَيْرَةَ، كَانَ يَقُولُ آللَّهِ الَّذِي لاَ إِلَهَ إِلاَّ هُوَ إِنْ كُنْتُ لأَعْتَمِدُ بِكَبِدِي عَلَى الأَرْضِ مِنَ الْجُوعِ، وَإِنْ كُنْتُ لأَشُدُّ الْحَجَرَ عَلَى بَطْنِي مِنَ الْجُوعِ، وَلَقَدْ قَعَدْتُ يَوْمًا عَلَى طَرِيقِهِمُ الَّذِي يَخْرُجُونَ مِنْهُ، فَمَرَّ أَبُو بَكْرٍ، فَسَأَلْتُهُ عَنْ آيَةٍ مِنْ كِتَابِ اللَّهِ، مَا سَأَلْتُهُ إِلاَّ لِيُشْبِعَنِي، فَمَرَّ وَلَمْ يَفْعَلْ، ثُمَّ مَرَّ بِي عُمَرُ فَسَأَلْتُهُ عَنْ آيَةٍ مِنْ كِتَابِ اللَّهِ، مَا سَأَلْتُهُ إِلاَّ لِيُشْبِعَنِي، فَمَرَّ فَلَمْ يَفْعَلْ، ثُمَّ مَرَّ بِي أَبُو الْقَاسِمِ صلى الله عليه وسلم فَتَبَسَّمَ حِينَ رَآنِي وَعَرَفَ، مَا فِي نَفْسِي وَمَا فِي وَجْهِي ثُمَّ قَالَ ‏"‏ أَبَا هِرٍّ ‏"‏‏.‏ قُلْتُ لَبَّيْكَ يَا رَسُولَ اللَّهِ‏.‏ قَالَ ‏"‏ الْحَقْ ‏"‏‏.‏ وَمَضَى فَتَبِعْتُهُ، فَدَخَلَ فَاسْتَأْذَنَ، فَأَذِنَ لِي، فَدَخَلَ فَوَجَدَ لَبَنًا فِي قَدَحٍ فَقَالَ ‏"‏ مِنْ أَيْنَ هَذَا اللَّبَنُ ‏"‏‏.‏ قَالُوا أَهْدَاهُ لَكَ فُلاَنٌ أَوْ فُلاَنَةُ‏.‏ قَالَ ‏"‏ أَبَا هِرٍّ ‏"‏‏.‏ قُلْتُ لَبَّيْكَ يَا رَسُولَ اللَّهِ‏.‏ قَالَ ‏"‏ الْحَقْ إِلَى أَهْلِ الصُّفَّةِ فَادْعُهُمْ لِي ‏"‏‏.‏ قَالَ وَأَهْلُ الصُّفَّةِ أَضْيَافُ الإِسْلاَمِ، لاَ يَأْوُونَ إِلَى أَهْلٍ وَلاَ مَالٍ، وَلاَ عَلَى أَحَدٍ، إِذَا أَتَتْهُ صَدَقَةٌ بَعَثَ بِهَا إِلَيْهِمْ، وَلَمْ يَتَنَاوَلْ مِنْهَا شَيْئًا، وَإِذَا أَتَتْهُ هَدِيَّةٌ أَرْسَلَ إِلَيْهِمْ، وَأَصَابَ مِنْهَا وَأَشْرَكَهُمْ فِيهَا، فَسَاءَنِي ذَلِكَ فَقُلْتُ وَمَا هَذَا اللَّبَنُ فِي أَهْلِ الصُّفَّةِ كُنْتُ أَحَقُّ أَنَا أَنْ أُصِيبَ مِنْ هَذَا اللَّبَنِ شَرْبَةً أَتَقَوَّى بِهَا، فَإِذَا جَاءَ أَمَرَنِي فَكُنْتُ أَنَا أُعْطِيهِمْ، وَمَا عَسَى أَنْ يَبْلُغَنِي مِنْ هَذَا اللَّبَنِ، وَلَمْ يَكُنْ مِنْ طَاعَةِ اللَّهِ وَطَاعَةِ رَسُولِهِ صلى الله عليه وسلم بُدٌّ، فَأَتَيْتُهُمْ فَدَعَوْتُهُمْ فَأَقْبَلُوا، فَاسْتَأْذَنُوا فَأَذِنَ لَهُمْ، وَأَخَذُوا مَجَالِسَهُمْ مِنَ الْبَيْتِ قَالَ ‏"‏ يَا أَبَا هِرٍّ ‏"‏‏.‏ قُلْتُ لَبَّيْكَ يَا رَسُولَ اللَّهِ‏.‏ قَالَ ‏"‏ خُذْ فَأَعْطِهِمْ ‏"‏‏.‏ قَالَ فَأَخَذْتُ الْقَدَحَ فَجَعَلْتُ أُعْطِيهِ الرَّجُلَ فَيَشْرَبُ حَتَّى يَرْوَى، ثُمَّ يَرُدُّ عَلَىَّ الْقَدَحَ، فَأُعْطِيهِ الرَّجُلَ فَيَشْرَبُ حَتَّى يَرْوَى، ثُمَّ يَرُدُّ عَلَىَّ الْقَدَحَ فَيَشْرَبُ حَتَّى يَرْوَى، ثُمَّ يَرُدُّ عَلَىَّ الْقَدَحَ، حَتَّى انْتَهَيْتُ إِلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَقَدْ رَوِيَ الْقَوْمُ كُلُّهُمْ، فَأَخَذَ الْقَدَحَ فَوَضَعَهُ عَلَى يَدِهِ فَنَظَرَ إِلَىَّ فَتَبَسَّمَ فَقَالَ ‏"‏ أَبَا هِرٍّ ‏"‏‏.‏ قُلْتُ لَبَّيْكَ يَا رَسُولَ اللَّهِ‏.‏ قَالَ ‏"‏ بَقِيتُ أَنَا وَأَنْتَ ‏"‏‏.‏ قُلْتُ صَدَقْتَ يَا رَسُولَ اللَّهِ‏.‏ قَالَ ‏"‏ اقْعُدْ فَاشْرَبْ ‏"‏‏.‏ فَقَعَدْتُ فَشَرِبْتُ‏.‏ فَقَالَ ‏"‏ اشْرَبْ ‏"‏‏.‏ فَشَرِبْتُ، فَمَا زَالَ يَقُولُ ‏"‏ اشْرَبْ ‏"‏‏.‏ حَتَّى قُلْتُ لاَ وَالَّذِي بَعَثَكَ بِالْحَقِّ، مَا أَجِدُ لَهُ مَسْلَكًا‏.‏ قَالَ ‏"‏ فَأَرِنِي ‏"‏‏.‏ فَأَعْطَيْتُهُ الْقَدَحَ فَحَمِدَ اللَّهَ وَسَمَّى، وَشَرِبَ الْفَضْلَةَ‏.‏

(Abu Hurayra (roziyallohu anhu) shunday der edi:) Oʻzidan oʻzga iloh boʻlmagan Alloh bilan qasamki, men ochlikdan jigarimni (qornimni) yerga bosib yotardim; ochlikdan qornimga tosh bogʻlardim. Bir kuni men ularning (sahobalarning) chiqadigan yoʻliga oʻtirdim. Abu Bakr oʻtdi; men undan Allohning Kitobidan bir oyatni soʻradim — uni faqat meni (taomga chaqirib) toʻydirsin deb soʻragandim, lekin u (shunchaki) oʻtib ketdi va (shunday) qilmadi. Soʻng Umar oldimdan oʻtdi; men undan ham Allohning Kitobidan bir oyatni soʻradim — uni faqat meni toʻydirsin deb soʻragandim, lekin u ham oʻtib ketdi va qilmadi. Soʻng Abul-Qosim ﷺ oldimdan oʻtdilar; meni koʻrib jilmaydilar — qalbimdagi va yuzimdagi (holatni) bildilar — va: «Ey Abu Hirr!» dedilar. Men: «Labbay, yo Rasululloh», dedim. U zot: «(Ortimdan) yur», dedilar va (ketdilar); men ergashdim. U zot (uyga) kirib, izn soʻradilar, menga izn berdilar; men kirdim. U zot bir qadahda sut topdilar va: «Bu sut qayerdan (keldi)?» dedilar. (Uydagilar): «Uni sizga falonchi yoki falonchi (ayol) hadya qildi», dedilar. U zot: «Ey Abu Hirr!» dedilar. Men: «Labbay, yo Rasululloh», dedim. U zot: «Suffa ahliga borib, ularni mening oldimga chaqir», dedilar. (Abu Hurayra) aytdi: Suffa ahli Islomning mehmonlari boʻlib, ularning na oilasi, na moli, na suyanadigan biror kishisi bor edi. U zotga sadaqa kelsa, uni ularga yuborar, oʻzi undan hech narsa olmas edi; hadya kelsa, ularga (ham) yuborar, oʻzi (ham) undan olib, ularni (unga) sherik qilardi. Bu (chaqiriq) meni xafa qildi; men oʻzimga: ‹Bu (ozgina) sut Suffa ahliga (qayoqdan yetadi)? Men bu sutdan bir hoʻplam ichib, undan quvvat olishga haqliroq edim-ku. Endi u (zot) kelsa, menga buyuradi, men ularga beraman — bu sutdan menga nima ham yetardi?› dedim. Lekin Allohga va Uning Rasuli ﷺga itoatdan oʻzga chora yoʻq edi. Men ularning oldiga borib, ularni chaqirdim; ular keldilar, (kirishga) izn soʻradilar, u zot izn berdilar va ular uydan oʻz joylarini olib (oʻtirdilar). U zot: «Ey Abu Hirr!» dedilar. Men: «Labbay, yo Rasululloh», dedim. U zot: «(Qadahni) ol va ularga ber», dedilar. Men qadahni olib, bir kishiga bera boshladim; u toʻyguncha ichib, qadahni menga qaytarardi, men (boshqa) kishiga berardim, u toʻyguncha ichib, qadahni menga qaytarardi — toki men Paygʻambar ﷺning oldilariga yetdim, butun qavm toʻygan edi. U zot qadahni olib, (sutni) qoʻllariga qoʻyib, menga qarab jilmaydilar va: «Ey Abu Hirr!» dedilar. Men: «Labbay, yo Rasululloh», dedim. U zot: «Men bilan sen qoldik», dedilar. Men: «Rost aytdingiz, yo Rasululloh», dedim. U zot: «Oʻtir, ich», dedilar. Men oʻtirib ichdim. U zot: «Ich», dedilar; men ichdim. U zot: «Ich», deyaverdilar — toki men: «Yoʻq, sizni haq (din) bilan yuborgan Zot bilan qasamki, menda unga (boʻsh) joy topolmayapman», dedim. U zot: «Unday boʻlsa, menga ber», dedilar. Men qadahni berdim; u zot Allohga hamd aytib, (bismillah deb) nomladilar va qoldigʻini ichdilar.(Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу) шундай дер эди:) Ўзидан ўзга илоҳ бўлмаган Аллоҳ билан қасамки, мен очликдан жигаримни (қорнимни) ерга босиб ётардим; очликдан қорнимга тош боғлардим. Бир куни мен уларнинг (саҳобаларнинг) чиқадиган йўлига ўтирдим. Абу Бакр ўтди; мен ундан Аллоҳнинг Китобидан бир оятни сўрадим — уни фақат мени (таомга чақириб) тўйдирсин деб сўрагандим, лекин у (шунчаки) ўтиб кетди ва (шундай) қилмади. Сўнг Умар олдимдан ўтди; мен ундан ҳам Аллоҳнинг Китобидан бир оятни сўрадим — уни фақат мени тўйдирсин деб сўрагандим, лекин у ҳам ўтиб кетди ва қилмади. Сўнг Абул-Қосим ﷺ олдимдан ўтдилар; мени кўриб жилмайдилар — қалбимдаги ва юзимдаги (ҳолатни) билдилар — ва: «Эй Абу Ҳирр!» дедилар. Мен: «Лаббай, ё Расулуллоҳ», дедим. У зот: «(Ортимдан) юр», дедилар ва (кетдилар); мен эргашдим. У зот (уйга) кириб, изн сўрадилар, менга изн бердилар; мен кирдим. У зот бир қадаҳда сут топдилар ва: «Бу сут қаердан (келди)?» дедилар. (Уйдагилар): «Уни сизга фалончи ёки фалончи (аёл) ҳадя қилди», дедилар. У зот: «Эй Абу Ҳирр!» дедилар. Мен: «Лаббай, ё Расулуллоҳ», дедим. У зот: «Суффа аҳлига бориб, уларни менинг олдимга чақир», дедилар. (Абу Ҳурайра) айтди: Суффа аҳли Исломнинг меҳмонлари бўлиб, уларнинг на оиласи, на моли, на суянадиган бирор кишиси бор эди. У зотга садақа келса, уни уларга юборар, ўзи ундан ҳеч нарса олмас эди; ҳадя келса, уларга (ҳам) юборар, ўзи (ҳам) ундан олиб, уларни (унга) шерик қиларди. Бу (чақириқ) мени хафа қилди; мен ўзимга: ‹Бу (озгина) сут Суффа аҳлига (қаёқдан етади)? Мен бу сутдан бир ҳўплам ичиб, ундан қувват олишга ҳақлироқ эдим-ку. Энди у (зот) келса, менга буюради, мен уларга бераман — бу сутдан менга нима ҳам етарди?› дедим. Лекин Аллоҳга ва Унинг Расули ﷺга итоатдан ўзга чора йўқ эди. Мен уларнинг олдига бориб, уларни чақирдим; улар келдилар, (киришга) изн сўрадилар, у зот изн бердилар ва улар уйдан ўз жойларини олиб (ўтирдилар). У зот: «Эй Абу Ҳирр!» дедилар. Мен: «Лаббай, ё Расулуллоҳ», дедим. У зот: «(Қадаҳни) ол ва уларга бер», дедилар. Мен қадаҳни олиб, бир кишига бера бошладим; у тўйгунча ичиб, қадаҳни менга қайтарарди, мен (бошқа) кишига берардим, у тўйгунча ичиб, қадаҳни менга қайтарарди — токи мен Пайғамбар ﷺнинг олдиларига етдим, бутун қавм тўйган эди. У зот қадаҳни олиб, (сутни) қўлларига қўйиб, менга қараб жилмайдилар ва: «Эй Абу Ҳирр!» дедилар. Мен: «Лаббай, ё Расулуллоҳ», дедим. У зот: «Мен билан сен қолдик», дедилар. Мен: «Рост айтдингиз, ё Расулуллоҳ», дедим. У зот: «Ўтир, ич», дедилар. Мен ўтириб ичдим. У зот: «Ич», дедилар; мен ичдим. У зот: «Ич», деявердилар — токи мен: «Йўқ, сизни ҳақ (дин) билан юборган Зот билан қасамки, менда унга (бўш) жой тополмаяпман», дедим. У зот: «Ундай бўлса, менга бер», дедилар. Мен қадаҳни бердим; у зот Аллоҳга ҳамд айтиб, (бисмиллаҳ деб) номладилар ва қолдиғини ичдилар.

حَدَّثَنَا مُسَدَّدٌ، حَدَّثَنَا يَحْيَى، عَنْ إِسْمَاعِيلَ، حَدَّثَنَا قَيْسٌ، قَالَ سَمِعْتُ سَعْدًا، يَقُولُ إِنِّي لأَوَّلُ الْعَرَبِ رَمَى بِسَهْمٍ فِي سَبِيلِ اللَّهِ، وَرَأَيْتُنَا نَغْزُو، وَمَا لَنَا طَعَامٌ إِلاَّ وَرَقُ الْحُبْلَةِ وَهَذَا السَّمُرُ، وَإِنَّ أَحَدَنَا لَيَضَعُ كَمَا تَضَعُ الشَّاةُ، مَا لَهُ خِلْطٌ، ثُمَّ أَصْبَحَتْ بَنُو أَسَدٍ تُعَزِّرُنِي عَلَى الإِسْلاَمِ، خِبْتُ إِذًا وَضَلَّ سَعْيِي‏.‏

(Saʼd (roziyallohu anhu) aytdi:) Men arablardan Alloh yoʻlida (birinchi) oʻq otgan kishiman. Biz shunday (paytda) jihod qilganimizni koʻrganmanki, hublo va samur (sahro daraxtlari)ning bargidan boshqa taomimiz yoʻq edi; birortamiz xuddi qoʻy qiy tashlagandek, aralashmagan (quruq) tezak chiqarardik. Endi esa Banu Asad meni Islom (qoidalari) borasida taʼzirlamoqda (oʻrgatmoqda) — (agar shunday boʻlsa,) men noumid boʻlibman va saʼy-harakatim zoye ketibdi!(Саъд (розияллоҳу анҳу) айтди:) Мен араблардан Аллоҳ йўлида (биринчи) ўқ отган кишиман. Биз шундай (пайтда) жиҳод қилганимизни кўрганманки, ҳубло ва самур (саҳро дарахтлари)нинг баргидан бошқа таомимиз йўқ эди; бирортамиз худди қўй қий ташлагандек, аралашмаган (қуруқ) тезак чиқарардик. Энди эса Бану Асад мени Ислом (қоидалари) борасида таъзирламоқда (ўргатмоқда) — (агар шундай бўлса,) мен ноумид бўлибман ва саъй-ҳаракатим зое кетибди!

حَدَّثَنِي عُثْمَانُ، حَدَّثَنَا جَرِيرٌ، عَنْ مَنْصُورٍ، عَنْ إِبْرَاهِيمَ، عَنِ الأَسْوَدِ، عَنْ عَائِشَةَ، قَالَتْ مَا شَبِعَ آلُ مُحَمَّدٍ صلى الله عليه وسلم مُنْذُ قَدِمَ الْمَدِينَةَ مِنْ طَعَامِ بُرٍّ ثَلاَثَ لَيَالٍ تِبَاعًا حَتَّى قُبِضَ‏.‏

(Oisha (roziyallohu anho) aytdi:) Muhammad ﷺning oilasi Madinaga (hijrat qilib) kelganidan to (u zot) vafot etgunlaricha, uch kecha ketma-ket bugʻdoy (non)idan toʻymadi.(Оиша (розияллоҳу анҳо) айтди:) Муҳаммад ﷺнинг оиласи Мадинага (ҳижрат қилиб) келганидан то (у зот) вафот этгунларича, уч кеча кетма-кет буғдой (нон)идан тўймади.

حَدَّثَنِي إِسْحَاقُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، حَدَّثَنَا إِسْحَاقُ ـ هُوَ الأَزْرَقُ ـ عَنْ مِسْعَرِ بْنِ كِدَامٍ، عَنْ هِلاَلٍ، عَنْ عُرْوَةَ، عَنْ عَائِشَةَ ـ رضى الله عنها ـ قَالَتْ مَا أَكَلَ آلُ مُحَمَّدٍ صلى الله عليه وسلم أَكْلَتَيْنِ فِي يَوْمٍ، إِلاَّ إِحْدَاهُمَا تَمْرٌ‏.‏

(Oisha (roziyallohu anho) aytdi:) Muhammad ﷺning oilasi bir kunda ikki marta taom yemasdi — (agar yesa,) ularning biri xurmo (boʻlardi).(Оиша (розияллоҳу анҳо) айтди:) Муҳаммад ﷺнинг оиласи бир кунда икки марта таом емасди — (агар еса,) уларнинг бири хурмо (бўларди).

حَدَّثَنِي أَحْمَدُ بْنُ أَبِي رَجَاءٍ، حَدَّثَنَا النَّضْرُ، عَنْ هِشَامٍ، قَالَ أَخْبَرَنِي أَبِي، عَنْ عَائِشَةَ، قَالَتْ كَانَ فِرَاشُ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم مِنْ أَدَمٍ، وَحَشْوُهُ مِنْ لِيفٍ‏.‏

(Oisha (roziyallohu anho) aytdi:) Rasululloh ﷺning toʻshaklari teridan (yasalgan) boʻlib, ichiga xurmo lifi toʻldirilgan edi.(Оиша (розияллоҳу анҳо) айтди:) Расулуллоҳ ﷺнинг тўшаклари теридан (ясалган) бўлиб, ичига хурмо лифи тўлдирилган эди.

حَدَّثَنَا هُدْبَةُ بْنُ خَالِدٍ، حَدَّثَنَا هَمَّامُ بْنُ يَحْيَى، حَدَّثَنَا قَتَادَةُ، قَالَ كُنَّا نَأْتِي أَنَسَ بْنَ مَالِكٍ وَخَبَّازُهُ قَائِمٌ وَقَالَ كُلُوا فَمَا أَعْلَمُ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم رَأَى رَغِيفًا مُرَقَّقًا، حَتَّى لَحِقَ بِاللَّهِ، وَلاَ رَأَى شَاةً سَمِيطًا بِعَيْنِهِ قَطُّ‏.‏

(Qatoda aytdi:) Biz Anas ibn Molikning oldiga borardik — uning novvoyi (non yopib) turardi. (Anas:) «Yenglar», dedi va: «Men Paygʻambar ﷺning vafot etgunlaricha (mayin) yupqa non koʻrganlarini bilmayman; u zot butun (qovurilgan) qoʻyni ham hech qachon oʻz koʻzlari bilan koʻrmaganlar», dedi.(Қатода айтди:) Биз Анас ибн Моликнинг олдига борардик — унинг новвойи (нон ёпиб) турарди. (Анас:) «Енглар», деди ва: «Мен Пайғамбар ﷺнинг вафот этгунларича (майин) юпқа нон кўрганларини билмайман; у зот бутун (қовурилган) қўйни ҳам ҳеч қачон ўз кўзлари билан кўрмаганлар», деди.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْمُثَنَّى، حَدَّثَنَا يَحْيَى، حَدَّثَنَا هِشَامٌ، أَخْبَرَنِي أَبِي، عَنْ عَائِشَةَ ـ رضى الله عنها ـ قَالَتْ كَانَ يَأْتِي عَلَيْنَا الشَّهْرُ مَا نُوقِدُ فِيهِ نَارًا، إِنَّمَا هُوَ التَّمْرُ وَالْمَاءُ، إِلاَّ أَنْ نُؤْتَى بِاللُّحَيْمِ‏.‏

(Oisha (roziyallohu anho) aytdi:) Bizning ustimizdan shunday oy oʻtardiki, biz unda (umuman) olov yoqmasdik — (taomimiz) faqat xurmo va suv edi; magar bizga bir oz goʻsht (hadya) kelsa (boshqa gap).(Оиша (розияллоҳу анҳо) айтди:) Бизнинг устимиздан шундай ой ўтардики, биз унда (умуман) олов ёқмасдик — (таомимиз) фақат хурмо ва сув эди; магар бизга бир оз гўшт (ҳадя) келса (бошқа гап).

حَدَّثَنَا عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ الأُوَيْسِيُّ، حَدَّثَنِي ابْنُ أَبِي حَازِمٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ يَزِيدَ بْنِ رُومَانَ، عَنْ عُرْوَةَ، عَنْ عَائِشَةَ، أَنَّهَا قَالَتْ لِعُرْوَةَ ابْنَ أُخْتِي إِنْ كُنَّا لَنَنْظُرُ إِلَى الْهِلاَلِ ثَلاَثَةَ أَهِلَّةٍ فِي شَهْرَيْنِ، وَمَا أُوقِدَتْ فِي أَبْيَاتِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم نَارٌ‏.‏ فَقُلْتُ مَا كَانَ يُعِيشُكُمْ قَالَتِ الأَسْوَدَانِ التَّمْرُ وَالْمَاءُ إِلاَّ أَنَّهُ قَدْ كَانَ لِرَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم جِيرَانٌ مِنَ الأَنْصَارِ كَانَ لَهُمْ مَنَائِحُ، وَكَانُوا يَمْنَحُونَ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم مِنْ أَبْيَاتِهِمْ، فَيَسْقِينَاهُ‏.‏

(Oisha (roziyallohu anho) jiyani Urvaga shunday dedi:) Ey singlimning oʻgʻli, biz ikki oyda uchta yangi oyni koʻrar edik, (shu davrda) Rasululloh ﷺning uylarida olov yoqilmasdi. (Urva) aytdi: Men: «Sizlarni nima (bilan) tirik tutardi (yashatardi)?» dedim. (Oisha): «Ikki qora (narsa) — xurmo va suv; faqat Rasululloh ﷺning ansordan boʻlgan qoʻshnilari bor edi, ularning sogʻiladigan (tuya yoki qoʻy)lari bor boʻlib, ular uylaridan Rasululloh ﷺga (sut) hadya qilar, u zot esa bizga uni ichirardilar», dedi.(Оиша (розияллоҳу анҳо) жияни Урвага шундай деди:) Эй синглимнинг ўғли, биз икки ойда учта янги ойни кўрар эдик, (шу даврда) Расулуллоҳ ﷺнинг уйларида олов ёқилмасди. (Урва) айтди: Мен: «Сизларни нима (билан) тирик тутарди (яшатарди)?» дедим. (Оиша): «Икки қора (нарса) — хурмо ва сув; фақат Расулуллоҳ ﷺнинг ансордан бўлган қўшнилари бор эди, уларнинг соғиладиган (туя ёки қўй)лари бор бўлиб, улар уйларидан Расулуллоҳ ﷺга (сут) ҳадя қилар, у зот эса бизга уни ичирардилар», деди.

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مُحَمَّدٍ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ فُضَيْلٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عُمَارَةَ، عَنْ أَبِي زُرْعَةَ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ـ رضى الله عنه ـ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ اللَّهُمَّ ارْزُقْ آلَ مُحَمَّدٍ قُوتًا ‏"‏‏.‏

(Abu Hurayra (roziyallohu anhu) aytdi:) Rasululloh ﷺ: «Allohim, Muhammad oilasiga (yetarlicha) rizq (taom) ber», dedilar.(Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу) айтди:) Расулуллоҳ ﷺ: «Аллоҳим, Муҳаммад оиласига (етарлича) ризқ (таом) бер», дедилар.

حَدَّثَنَا عَبْدَانُ، أَخْبَرَنَا أَبِي، عَنْ شُعْبَةَ، عَنْ أَشْعَثَ، قَالَ سَمِعْتُ أَبِي قَالَ، سَمِعْتُ مَسْرُوقًا، قَالَ سَأَلْتُ عَائِشَةَ ـ رضى الله عنها ـ أَىُّ الْعَمَلِ كَانَ أَحَبَّ إِلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَتِ الدَّائِمُ‏.‏ قَالَ قُلْتُ فَأَىَّ حِينٍ كَانَ يَقُومُ قَالَتْ كَانَ يَقُومُ إِذَا سَمِعَ الصَّارِخَ‏.‏

(Masruq aytdi:) Men Oisha (roziyallohu anho)dan: «Paygʻambar ﷺga eng sevimli amal qaysi edi?» deb soʻradim. U: «Doimiy (boʻlgani)», dedi. Men: «U zot qaysi vaqtda (tahajjudga) turardilar?» dedim. U: «U zot xoʻroz (qichqirgan)ni eshitsa, turardilar», dedi.(Масруқ айтди:) Мен Оиша (розияллоҳу анҳо)дан: «Пайғамбар ﷺга энг севимли амал қайси эди?» деб сўрадим. У: «Доимий (бўлгани)», деди. Мен: «У зот қайси вақтда (таҳажжудга) турардилар?» дедим. У: «У зот хўроз (қичқирган)ни эшица, турардилар», деди.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، عَنْ مَالِكٍ، عَنْ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عَائِشَةَ، أَنَّهَا قَالَتْ كَانَ أَحَبُّ الْعَمَلِ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم الَّذِي يَدُومُ عَلَيْهِ صَاحِبُهُ‏.‏

(Oisha (roziyallohu anho) aytdiki,) Rasululloh ﷺga eng sevimli amal — sohibi (egasi) uni doimiy (uzluksiz) qiladigan (amal) edi.(Оиша (розияллоҳу анҳо) айтдики,) Расулуллоҳ ﷺга энг севимли амал — соҳиби (эгаси) уни доимий (узлуксиз) қиладиган (амал) эди.

حَدَّثَنَا آدَمُ، حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي ذِئْبٍ، عَنْ سَعِيدٍ الْمَقْبُرِيِّ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ـ رضى الله عنه ـ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ لَنْ يُنَجِّيَ أَحَدًا مِنْكُمْ عَمَلُهُ ‏"‏‏.‏ قَالُوا وَلاَ أَنْتَ يَا رَسُولَ اللَّهِ قَالَ ‏"‏ وَلاَ أَنَا، إِلاَّ أَنْ يَتَغَمَّدَنِي اللَّهُ بِرَحْمَةٍ، سَدِّدُوا وَقَارِبُوا، وَاغْدُوا وَرُوحُوا، وَشَىْءٌ مِنَ الدُّلْجَةِ‏.‏ وَالْقَصْدَ الْقَصْدَ تَبْلُغُوا ‏"‏‏.‏

(Abu Hurayra (roziyallohu anhu) aytdi:) Rasululloh ﷺ: «Birortangizni (oʻz) amali najot bermaydi», dedilar. Ular: «Sizni (ham)mi, yo Rasululloh?» dedilar. U zot: «Meni ham — magar Alloh meni rahmati bilan oʻrab (qoplab) olsa (boshqa gap). (Amalda) toʻgʻri va meʼyorli boʻlinglar; ertalab, kechqurun va kechaning bir qismida (ibodat qilinglar); meʼyorni, meʼyorni (saqlanglar) — (shunda manzilga) yetasiz», dedilar.(Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу) айтди:) Расулуллоҳ ﷺ: «Бирортангизни (ўз) амали нажот бермайди», дедилар. Улар: «Сизни (ҳам)ми, ё Расулуллоҳ?» дедилар. У зот: «Мени ҳам — магар Аллоҳ мени раҳмати билан ўраб (қоплаб) олса (бошқа гап). (Амалда) тўғри ва меъёрли бўлинглар; эрталаб, кечқурун ва кечанинг бир қисмида (ибодат қилинглар); меъёрни, меъёрни (сақланглар) — (шунда манзилга) етасиз», дедилар.

حَدَّثَنَا عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، حَدَّثَنَا سُلَيْمَانُ، عَنْ مُوسَى بْنِ عُقْبَةَ، عَنْ أَبِي سَلَمَةَ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، عَنْ عَائِشَةَ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ سَدِّدُوا وَقَارِبُوا، وَاعْلَمُوا أَنْ لَنْ يُدْخِلَ أَحَدَكُمْ عَمَلُهُ الْجَنَّةَ، وَأَنَّ أَحَبَّ الأَعْمَالِ أَدْوَمُهَا إِلَى اللَّهِ، وَإِنْ قَلَّ ‏"‏

(Oisha (roziyallohu anho) aytdiki,) Rasululloh ﷺ: «(Amalda) toʻgʻri va meʼyorli boʻlinglar; bilingki, birortangizni (oʻz) amali jannatga kiritmaydi; va Allohga eng sevimli amal — eng doimiysidir, garchi oz boʻlsa ham», dedilar.(Оиша (розияллоҳу анҳо) айтдики,) Расулуллоҳ ﷺ: «(Амалда) тўғри ва меъёрли бўлинглар; билингки, бирортангизни (ўз) амали жаннатга киритмайди; ва Аллоҳга энг севимли амал — энг доимийсидир, гарчи оз бўлса ҳам», дедилар.

حَدَّثَنِي مُحَمَّدُ بْنُ عَرْعَرَةَ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنْ سَعْدِ بْنِ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ أَبِي سَلَمَةَ، عَنْ عَائِشَةَ ـ رضى الله عنها ـ أَنَّهَا قَالَتْ سُئِلَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم أَىُّ الأَعْمَالِ أَحَبُّ إِلَى اللَّهِ قَالَ ‏"‏ أَدْوَمُهَا وَإِنْ قَلَّ ‏"‏‏.‏ وَقَالَ ‏"‏ اكْلَفُوا مِنَ الأَعْمَالِ مَا تُطِيقُونَ ‏"‏‏.‏

(Oisha (roziyallohu anho) aytdiki,) Paygʻambar ﷺdan: «Allohga qaysi amallar eng sevimli?» deb soʻralganda, u zot: «Eng doimiysi, garchi oz boʻlsa ham», dedilar va: «Amallardan kuchingiz yetadiganini (zimmangizga) olinglar», dedilar.(Оиша (розияллоҳу анҳо) айтдики,) Пайғамбар ﷺдан: «Аллоҳга қайси амаллар энг севимли?» деб сўралганда, у зот: «Энг доимийси, гарчи оз бўлса ҳам», дедилар ва: «Амаллардан кучингиз етадиганини (зиммангизга) олинглар», дедилар.

حَدَّثَنِي عُثْمَانُ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، حَدَّثَنَا جَرِيرٌ، عَنْ مَنْصُورٍ، عَنْ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ عَلْقَمَةَ، قَالَ سَأَلْتُ أُمَّ الْمُؤْمِنِينَ عَائِشَةَ قُلْتُ يَا أُمَّ الْمُؤْمِنِينَ كَيْفَ كَانَ عَمَلُ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم هَلْ كَانَ يَخُصُّ شَيْئًا مِنَ الأَيَّامِ قَالَتْ لاَ، كَانَ عَمَلُهُ دِيمَةً، وَأَيُّكُمْ يَسْتَطِيعُ مَا كَانَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم يَسْتَطِيعُ‏.‏

(Alqama aytdi:) Men mominlarning onasi Oishadan: «Ey mominlarning onasi, Paygʻambar ﷺning amali qanday edi? U zot kunlardan biror (kun)ni xoslab (ajratib) qoʻyarmidilar?» deb soʻradim. U: «Yoʻq, u zotning amali doimiy (bir tekis) edi. (Axir) qaysingiz Paygʻambar ﷺ qila olgan (ibodat)ni qila olasiz?» dedi.(Алқама айтди:) Мен моминларнинг онаси Оишадан: «Эй моминларнинг онаси, Пайғамбар ﷺнинг амали қандай эди? У зот кунлардан бирор (кун)ни хослаб (ажратиб) қўярмидилар?» деб сўрадим. У: «Йўқ, у зотнинг амали доимий (бир текис) эди. (Ахир) қайсингиз Пайғамбар ﷺ қила олган (ибодат)ни қила оласиз?» деди.

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الزِّبْرِقَانِ، حَدَّثَنَا مُوسَى بْنُ عُقْبَةَ، عَنْ أَبِي سَلَمَةَ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، عَنْ عَائِشَةَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ سَدِّدُوا وَقَارِبُوا، وَأَبْشِرُوا، فَإِنَّهُ لاَ يُدْخِلُ أَحَدًا الْجَنَّةَ عَمَلُهُ ‏"‏‏.‏ قَالُوا وَلاَ، أَنْتَ يَا رَسُولَ اللَّهِ قَالَ ‏"‏ وَلاَ أَنَا إِلاَّ أَنْ يَتَغَمَّدَنِي اللَّهُ بِمَغْفِرَةٍ وَرَحْمَةٍ ‏"‏‏.‏ قَالَ أَظُنُّهُ عَنْ أَبِي النَّضْرِ عَنْ أَبِي سَلَمَةَ عَنْ عَائِشَةَ‏.‏ وَقَالَ عَفَّانُ حَدَّثَنَا وُهَيْبٌ، عَنْ مُوسَى بْنِ عُقْبَةَ، قَالَ سَمِعْتُ أَبَا سَلَمَةَ، عَنْ عَائِشَةَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ سَدِّدُوا وَأَبْشِرُوا ‏"‏‏.‏ وَقَالَ مُجَاهِدٌ ‏{‏قَوْلاً سَدِيدًا‏}‏ وَسَدَادًا صِدْقًا‏.‏

(Oisha (roziyallohu anho)dan, u Paygʻambar ﷺdan (rivoyat qiladiki,)) U zot: «(Amalda) toʻgʻri va meʼyorli boʻlinglar va xushxabar (suyunchi) oling — chunki birovni (oʻz) amali jannatga kiritmaydi», dedilar. Ular: «Sizni (ham)mi, yo Rasululloh?» dedilar. U zot: «Meni ham — magar Alloh meni magʻfirat va rahmat bilan oʻrab olsa (boshqa gap)», dedilar. (Affon Vuhaybdan, u Muso ibn Uqbadan: ‹Men Abu Salamadan, u Oishadan, u Paygʻambar ﷺdan: «Toʻgʻri boʻlinglar va xushxabar oling» (deganini eshitdim)› dedi. Mujohid: ‹Qavlan sadiydan› (Ahzob surasi, 70-oyat) — yaʼni toʻgʻri va rost soʻz, dedi.)(Оиша (розияллоҳу анҳо)дан, у Пайғамбар ﷺдан (ривоят қиладики,)) У зот: «(Амалда) тўғри ва меъёрли бўлинглар ва хушхабар (суюнчи) олинг — чунки бировни (ўз) амали жаннатга киритмайди», дедилар. Улар: «Сизни (ҳам)ми, ё Расулуллоҳ?» дедилар. У зот: «Мени ҳам — магар Аллоҳ мени мағфират ва раҳмат билан ўраб олса (бошқа гап)», дедилар. (Аффон Вуҳайбдан, у Мусо ибн Уқбадан: ‹Мен Абу Саламадан, у Оишадан, у Пайғамбар ﷺдан: «Тўғри бўлинглар ва хушхабар олинг» (деганини эшитдим)› деди. Мужоҳид: ‹Қавлан садийдан› (Аҳзоб сураси, 70-оят) — яъни тўғри ва рост сўз, деди.)

حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ الْمُنْذِرِ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ فُلَيْحٍ، قَالَ حَدَّثَنِي أَبِي، عَنْ هِلاَلِ بْنِ عَلِيٍّ، عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ ـ رضى الله عنه ـ قَالَ سَمِعْتُهُ يَقُولُ إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم صَلَّى لَنَا يَوْمًا الصَّلاَةَ، ثُمَّ رَقِيَ الْمِنْبَرَ فَأَشَارَ بِيَدِهِ قِبَلَ قِبْلَةِ الْمَسْجِدِ، فَقَالَ ‏"‏ قَدْ أُرِيتُ الآنَ ـ مُنْذُ صَلَّيْتُ لَكُمُ الصَّلاَةَ ـ الْجَنَّةَ وَالنَّارَ مُمَثَّلَتَيْنِ فِي قُبُلِ هَذَا الْجِدَارِ، فَلَمْ أَرَ كَالْيَوْمِ فِي الْخَيْرِ وَالشَّرِّ، فَلَمْ أَرَ كَالْيَوْمِ فِي الْخَيْرِ وَالشَّرِّ ‏"‏‏.‏

(Anas ibn Molik (roziyallohu anhu) aytdi:) Rasululloh ﷺ bir kuni bizga namoz oʻqib berdilar, soʻng minbarga chiqib, qoʻllari bilan masjidning qiblasi tomon ishora qildilar va: «Hozir — sizga namoz oʻqib berganimdan beri — menga jannat va doʻzax mana shu devorning roʻparasida namoyon qilib koʻrsatildi; men yaxshilik va yomonlikda bugungidek (kun)ni hech koʻrmaganman, men yaxshilik va yomonlikda bugungidek (kun)ni hech koʻrmaganman», dedilar.(Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу) айтди:) Расулуллоҳ ﷺ бир куни бизга намоз ўқиб бердилар, сўнг минбарга чиқиб, қўллари билан масжиднинг қибласи томон ишора қилдилар ва: «Ҳозир — сизга намоз ўқиб берганимдан бери — менга жаннат ва дўзах мана шу деворнинг рўпарасида намоён қилиб кўрсатилди; мен яхшилик ва ёмонликда бугунгидек (кун)ни ҳеч кўрмаганман, мен яхшилик ва ёмонликда бугунгидек (кун)ни ҳеч кўрмаганман», дедилар.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ بْنُ سَعِيدٍ، حَدَّثَنَا يَعْقُوبُ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، عَنْ عَمْرِو بْنِ أَبِي عَمْرٍو، عَنْ سَعِيدِ بْنِ أَبِي سَعِيدٍ الْمَقْبُرِيِّ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ـ رضى الله عنه ـ قَالَ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏"‏ إِنَّ اللَّهَ خَلَقَ الرَّحْمَةَ يَوْمَ خَلَقَهَا مِائَةَ رَحْمَةٍ، فَأَمْسَكَ عِنْدَهُ تِسْعًا وَتِسْعِينَ رَحْمَةً، وَأَرْسَلَ فِي خَلْقِهِ كُلِّهِمْ رَحْمَةً وَاحِدَةً، فَلَوْ يَعْلَمُ الْكَافِرُ بِكُلِّ الَّذِي عِنْدَ اللَّهِ مِنَ الرَّحْمَةِ لَمْ يَيْأَسْ مِنَ الْجَنَّةِ، وَلَوْ يَعْلَمُ الْمُؤْمِنُ بِكُلِّ الَّذِي عِنْدَ اللَّهِ مِنَ الْعَذَابِ لَمْ يَأْمَنْ مِنَ النَّارِ ‏"‏‏.‏

(Abu Hurayra (roziyallohu anhu) aytdi:) Men Rasululloh ﷺning shunday deganlarini eshitdim: «Alloh rahmatni yaratgan kuni uni yuz (boʻlak) rahmat qilib yaratdi; toʻqson toʻqqiz (boʻlagini) Oʻz huzurida ushlab qoldi va butun xalqiga (barcha mavjudotga) bitta rahmatni yubordi. Agar kofir Allohning huzuridagi barcha rahmatni bilsa, jannatdan noumid boʻlmasdi; agar momin Allohning huzuridagi barcha azobni bilsa, oʻzini doʻzaxdan xotirjam (xavfsiz) deb hisoblamasdi».(Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу) айтди:) Мен Расулуллоҳ ﷺнинг шундай деганларини эшитдим: «Аллоҳ раҳматни яратган куни уни юз (бўлак) раҳмат қилиб яратди; тўқсон тўққиз (бўлагини) Ўз ҳузурида ушлаб қолди ва бутун халқига (барча мавжудотга) битта раҳматни юборди. Агар кофир Аллоҳнинг ҳузуридаги барча раҳматни билса, жаннатдан ноумид бўлмасди; агар момин Аллоҳнинг ҳузуридаги барча азобни билса, ўзини дўзахдан хотиржам (хавфсиз) деб ҳисобламасди».

حَدَّثَنَا أَبُو الْيَمَانِ، أَخْبَرَنَا شُعَيْبٌ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، قَالَ أَخْبَرَنِي عَطَاءُ بْنُ يَزِيدَ، أَنَّ أَبَا سَعِيدٍ، أَخْبَرَهُ أَنَّ أُنَاسًا مِنَ الأَنْصَارِ سَأَلُوا رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَلَمْ يَسْأَلْهُ أَحَدٌ مِنْهُمْ إِلاَّ أَعْطَاهُ حَتَّى نَفِدَ مَا عِنْدَهُ فَقَالَ لَهُمْ حِينَ نَفِدَ كُلُّ شَىْءٍ أَنْفَقَ بِيَدَيْهِ ‏"‏ مَا يَكُنْ عِنْدِي مِنْ خَيْرٍ لاَ أَدَّخِرْهُ عَنْكُمْ، وَإِنَّهُ مَنْ يَسْتَعِفَّ يُعِفُّهُ اللَّهُ، وَمَنْ يَتَصَبَّرْ يُصَبِّرْهُ اللَّهُ، وَمَنْ يَسْتَغْنِ يُغْنِهِ اللَّهُ، وَلَنْ تُعْطَوْا عَطَاءً خَيْرًا وَأَوْسَعَ مِنَ الصَّبْرِ ‏"‏‏.‏

(Abu Saʼid (al-Xudriy) (roziyallohu anhu) aytdiki,) Ansordan baʼzi kishilar Rasululloh ﷺdan (biror narsa) soʻrashdi; ulardan kim soʻrasa, u zot berar edilar — toki yonlaridagi (mol) tugadi. Hamma narsa — qoʻllari bilan sarflagan (mollari) — tugagach, ularga: «Menda boʻlgan har qanday yaxshilikni (moldan) men sizdan asrab qoʻymayman. Kim iffatli boʻlishni (gadolikdan tiyilishni) istasa, Alloh uni iffatli qiladi; kim sabr qilishga harakat qilsa, Alloh unga sabr beradi; kim (oʻzini) boy (qanoatli) tutsa, Alloh uni boy qiladi. Sizga sabrdan koʻra yaxshiroq va kengroq biror ato berilmagan», dedilar.(Абу Саъид (ал-Худрий) (розияллоҳу анҳу) айтдики,) Ансордан баъзи кишилар Расулуллоҳ ﷺдан (бирор нарса) сўрашди; улардан ким сўраса, у зот берар эдилар — токи ёнларидаги (мол) тугади. Ҳамма нарса — қўллари билан сарфлаган (моллари) — тугагач, уларга: «Менда бўлган ҳар қандай яхшиликни (молдан) мен сиздан асраб қўймайман. Ким иффатли бўлишни (гадоликдан тийилишни) истаса, Аллоҳ уни иффатли қилади; ким сабр қилишга ҳаракат қилса, Аллоҳ унга сабр беради; ким (ўзини) бой (қаноатли) туца, Аллоҳ уни бой қилади. Сизга сабрдан кўра яхшироқ ва кенгроқ бирор ато берилмаган», дедилар.

حَدَّثَنَا خَلاَّدُ بْنُ يَحْيَى، حَدَّثَنَا مِسْعَرٌ، حَدَّثَنَا زِيَادُ بْنُ عِلاَقَةَ، قَالَ سَمِعْتُ الْمُغِيرَةَ بْنَ شُعْبَةَ، يَقُولُ كَانَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم يُصَلِّي حَتَّى تَرِمَ ـ أَوْ تَنْتَفِخَ ـ قَدَمَاهُ فَيُقَالُ لَهُ، فَيَقُولُ ‏"‏ أَفَلاَ أَكُونُ عَبْدًا شَكُورًا ‏"‏‏.‏

(Mugʻira ibn Shuʼba (roziyallohu anhu) aytdi:) Paygʻambar ﷺ oyoqlari shishib (varam boʻlib) ketgancha namoz oʻqirdilar. U zotga (nega bunchalik?) deyilsa, u zot: «(Shunday) shukr qiluvchi banda boʻlmaymi?» der edilar.(Муғира ибн Шуъба (розияллоҳу анҳу) айтди:) Пайғамбар ﷺ оёқлари шишиб (варам бўлиб) кетганча намоз ўқирдилар. У зотга (нега бунчалик?) дейилса, у зот: «(Шундай) шукр қилувчи банда бўлмайми?» дер эдилар.

حَدَّثَنِي إِسْحَاقُ، حَدَّثَنَا رَوْحُ بْنُ عُبَادَةَ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، قَالَ سَمِعْتُ حُصَيْنَ بْنَ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، قَالَ كُنْتُ قَاعِدًا عِنْدَ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ فَقَالَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ يَدْخُلُ الْجَنَّةَ مِنْ أُمَّتِي سَبْعُونَ أَلْفًا بِغَيْرِ حِسَابٍ، هُمُ الَّذِينَ لاَ يَسْتَرْقُونَ، وَلاَ يَتَطَيَّرُونَ، وَعَلَى رَبِّهِمْ يَتَوَكَّلُونَ ‏"‏‏.‏

(Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadiki,) Rasululloh ﷺ: «Ummatimdan yetmish ming (kishi) hisob-kitobsiz jannatga kiradi; ular shunday (kishi)larki, (oʻzlariga) ruqya (afsun) qildirmaydilar, (qush uchirib) bevahimalik (fol)ga ishonmaydilar va Robbilariga tavakkal qiladilar», dedilar.(Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинадики,) Расулуллоҳ ﷺ: «Умматимдан етмиш минг (киши) ҳисоб-китобсиз жаннатга киради; улар шундай (киши)ларки, (ўзларига) руқя (афсун) қилдирмайдилар, (қуш учириб) беваҳималик (фол)га ишонмайдилар ва Роббиларига таваккал қиладилар», дедилар.

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ مُسْلِمٍ، حَدَّثَنَا هُشَيْمٌ، أَخْبَرَنَا غَيْرُ، وَاحِدٍ، مِنْهُمْ مُغِيرَةُ وَفُلاَنٌ وَرَجُلٌ ثَالِثٌ أَيْضًا عَنِ الشَّعْبِيِّ عَنْ وَرَّادٍ كَاتِبِ الْمُغِيرَةِ بْنِ شُعْبَةَ أَنَّ مُعَاوِيَةَ كَتَبَ إِلَى الْمُغِيرَةِ أَنِ اكْتُبْ إِلَىَّ بِحَدِيثٍ سَمِعْتَهُ مِنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ فَكَتَبَ إِلَيْهِ الْمُغِيرَةُ أَنِّي سَمِعْتُهُ يَقُولُ عِنْدَ انْصِرَافِهِ مِنَ الصَّلاَةِ ‏"‏ لاَ إِلَهَ إِلاَّ اللَّهُ، وَحْدَهُ لاَ شَرِيكَ لَهُ، لَهُ الْمُلْكُ، وَلَهُ الْحَمْدُ، وَهْوَ عَلَى كُلِّ شَىْءٍ قَدِيرٌ ‏"‏‏.‏ ثَلاَثَ مَرَّاتٍ قَالَ وَكَانَ يَنْهَى عَنْ قِيلَ وَقَالَ وَكَثْرَةِ السُّؤَالِ، وَإِضَاعَةِ الْمَالِ، وَمَنْعٍ وَهَاتِ، وَعُقُوقِ الأُمَّهَاتِ، وَوَأْدِ الْبَنَاتِ‏.‏ وَعَنْ هُشَيْمٍ أَخْبَرَنَا عَبْدُ الْمَلِكِ بْنُ عُمَيْرٍ قَالَ سَمِعْتُ وَرَّادًا يُحَدِّثُ هَذَا الْحَدِيثَ عَنِ الْمُغِيرَةِ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم‏.‏

(Mugʻira ibn Shuʼbaning kotibi Warrod rivoyat qildiki,) Muoviya Mugʻiraga: «Menga Rasululloh ﷺdan eshitgan bir hadisni yozib joʻnat», deb (xat) yozdi. Shunda Mugʻira unga (shunday) yozdi: «Men u zotning namozdan (boʻshab) qaytishlarida uch marta: ‹La ilaha illalloh, vahdahu la shariyka lah, lahul-mulku va lahul-hamd, va huva ala kulli shayʼin qodiyr› (Allohdan oʻzga iloh yoʻq, U yagona, sherigi yoʻq; mulk Unikidir, hamd Unikidir, U har narsaga qodir) deganlarini eshitdim. U zot ‹qiyl va qol› (behuda gap-soʻz)dan, koʻp savol (berishdan), molni zoye qilishdan, (haqni) man qilib (boshqalardan) ‹ber-ber› (deyishdan), onalarga oqlik qilishdan va qiz bolalarni (tiriklayin) koʻmishdan qaytarar edilar.»(Муғира ибн Шуъбанинг котиби Варрод ривоят қилдики,) Муовия Муғирага: «Менга Расулуллоҳ ﷺдан эшитган бир ҳадисни ёзиб жўнат», деб (хат) ёзди. Шунда Муғира унга (шундай) ёзди: «Мен у зотнинг намоздан (бўшаб) қайтишларида уч марта: ‹Ла илаҳа иллаллоҳ, ваҳдаҳу ла шарийка лаҳ, лаҳул-мулку ва лаҳул-ҳамд, ва ҳува ала кулли шайъин қодийр› (Аллоҳдан ўзга илоҳ йўқ, У ягона, шериги йўқ; мулк Уникидир, ҳамд Уникидир, У ҳар нарсага қодир) деганларини эшитдим. У зот ‹қийл ва қол› (беҳуда гап-сўз)дан, кўп савол (беришдан), молни зое қилишдан, (ҳақни) ман қилиб (бошқалардан) ‹бер-бер› (дейишдан), оналарга оқлик қилишдан ва қиз болаларни (тириклайин) кўмишдан қайтарар эдилар.»

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ أَبِي بَكْرٍ الْمُقَدَّمِيُّ، حَدَّثَنَا عُمَرُ بْنُ عَلِيٍّ، سَمِعَ أَبَا حَازِمٍ، عَنْ سَهْلِ بْنِ سَعْدٍ، عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ مَنْ يَضْمَنْ لِي مَا بَيْنَ لَحْيَيْهِ وَمَا بَيْنَ رِجْلَيْهِ أَضْمَنْ لَهُ الْجَنَّةَ ‏"‏‏.‏

(Sahl ibn Saʼd (roziyallohu anhu) Rasululloh ﷺdan (rivoyat qiladi):) U zot: «Kim menga ikki jagʻi orasidagini (tilini) va ikki oyogʻi orasidagini (avratini) (saqlashga) kafil boʻlsa, men unga jannatni kafolatlayman», dedilar.(Саҳл ибн Саъд (розияллоҳу анҳу) Расулуллоҳ ﷺдан (ривоят қилади):) У зот: «Ким менга икки жағи орасидагини (тилини) ва икки оёғи орасидагини (авратини) (сақлашга) кафил бўлса, мен унга жаннатни кафолатлайман», дедилар.

حَدَّثَنِي عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ سَعْدٍ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ أَبِي سَلَمَةَ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ـ رضى الله عنه ـ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ مَنْ كَانَ يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الآخِرِ فَلْيَقُلْ خَيْرًا، أَوْ لِيَصْمُتْ، وَمَنْ كَانَ يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الآخِرِ فَلاَ يُؤْذِ جَارَهُ، وَمَنْ كَانَ يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الآخِرِ فَلْيُكْرِمْ ضَيْفَهُ ‏"‏‏.‏

(Abu Hurayra (roziyallohu anhu) aytdi:) Rasululloh ﷺ: «Kim Allohga va oxirat kuniga iymon keltirgan boʻlsa, yaxshi (soʻz) aytsin yoki jim tursin; kim Allohga va oxirat kuniga iymon keltirgan boʻlsa, qoʻshnisiga ozor bermasin; kim Allohga va oxirat kuniga iymon keltirgan boʻlsa, mehmonini hurmat (izzat-ikrom) qilsin», dedilar.(Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу) айтди:) Расулуллоҳ ﷺ: «Ким Аллоҳга ва охират кунига иймон келтирган бўлса, яхши (сўз) айцин ёки жим турсин; ким Аллоҳга ва охират кунига иймон келтирган бўлса, қўшнисига озор бермасин; ким Аллоҳга ва охират кунига иймон келтирган бўлса, меҳмонини ҳурмат (иззат-икром) қилсин», дедилар.

حَدَّثَنَا أَبُو الْوَلِيدِ، حَدَّثَنَا لَيْثٌ، حَدَّثَنَا سَعِيدٌ الْمَقْبُرِيُّ، عَنْ أَبِي شُرَيْحٍ الْخُزَاعِيِّ، قَالَ سَمِعَ أُذُنَاىَ، وَوَعَاهُ، قَلْبِي النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏"‏ الضِّيَافَةُ ثَلاَثَةُ أَيَّامٍ جَائِزَتُهُ ‏"‏‏.‏ قِيلَ مَا جَائِزَتُهُ قَالَ ‏"‏ يَوْمٌ وَلَيْلَةٌ، وَمَنْ كَانَ يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الآخِرِ فَلْيُكْرِمْ ضَيْفَهُ، وَمَنْ كَانَ يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الآخِرِ فَلْيَقُلْ خَيْرًا، أَوْ لِيَسْكُتْ ‏"‏‏.‏

(Abu Shurayh al-Xuzoiy (roziyallohu anhu) aytdi:) Mening ikki qulogʻim eshitdi, qalbim yodda saqladi — Paygʻambar ﷺ: «Mehmonnavozlik (mehmonni kutish) — uch kun; uning joizasi (alohida ikromi ham bor)», dedilar. «Uning joizasi nima?» deyildi. U zot: «Bir kun va bir kecha(lik aʼlo ziyofat). Kim Allohga va oxirat kuniga iymon keltirgan boʻlsa, mehmonini hurmat qilsin; kim Allohga va oxirat kuniga iymon keltirgan boʻlsa, yaxshi (soʻz) aytsin yoki jim tursin», dedilar.(Абу Шурайҳ ал-Хузоий (розияллоҳу анҳу) айтди:) Менинг икки қулоғим эшитди, қалбим ёдда сақлади — Пайғамбар ﷺ: «Меҳмоннавозлик (меҳмонни кутиш) — уч кун; унинг жоизаси (алоҳида икроми ҳам бор)», дедилар. «Унинг жоизаси нима?» дейилди. У зот: «Бир кун ва бир кеча(лик аъло зиёфат). Ким Аллоҳга ва охират кунига иймон келтирган бўлса, меҳмонини ҳурмат қилсин; ким Аллоҳга ва охират кунига иймон келтирган бўлса, яхши (сўз) айцин ёки жим турсин», дедилар.

حَدَّثَنِي إِبْرَاهِيمُ بْنُ حَمْزَةَ، حَدَّثَنِي ابْنُ أَبِي حَازِمٍ، عَنْ يَزِيدَ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ عِيسَى بْنِ طَلْحَةَ التَّيْمِيِّ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، سَمِعَ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏"‏ إِنَّ الْعَبْدَ لَيَتَكَلَّمُ بِالْكَلِمَةِ مَا يَتَبَيَّنُ فِيهَا، يَزِلُّ بِهَا فِي النَّارِ أَبْعَدَ مِمَّا بَيْنَ الْمَشْرِقِ ‏"‏‏.‏

(Abu Hurayra (roziyallohu anhu) Rasululloh ﷺning shunday deganlarini eshitdi:) «Albatta banda (oqibatini) oʻylamasdan bir soʻzni aytib, shu (soʻz) sababli doʻzaxga — mashriq (bilan magʻrib) orasidan ham uzoqroq (masofaga) qulab tushadi.»(Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу) Расулуллоҳ ﷺнинг шундай деганларини эшитди:) «Албатта банда (оқибатини) ўйламасдан бир сўзни айтиб, шу (сўз) сабабли дўзахга — машриқ (билан мағриб) орасидан ҳам узоқроқ (масофага) қулаб тушади.»

حَدَّثَنِي عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مُنِيرٍ، سَمِعَ أَبَا النَّضْرِ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ ـ يَعْنِي ابْنَ دِينَارٍ ـ عَنْ أَبِيهِ، عَنْ أَبِي صَالِحٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ إِنَّ الْعَبْدَ لَيَتَكَلَّمُ بِالْكَلِمَةِ مِنْ رِضْوَانِ اللَّهِ لاَ يُلْقِي لَهَا بَالاً، يَرْفَعُ اللَّهُ بِهَا دَرَجَاتٍ، وَإِنَّ الْعَبْدَ لَيَتَكَلَّمُ بِالْكَلِمَةِ مِنْ سَخَطِ اللَّهِ لاَ يُلْقِي لَهَا بَالاً يَهْوِي بِهَا فِي جَهَنَّمَ ‏"‏‏.‏

(Abu Hurayra (roziyallohu anhu) Paygʻambar ﷺdan (rivoyat qiladi):) U zot: «Albatta banda Allohning roziligiga (sabab boʻladigan) bir soʻzni — unga (uncha) eʼtibor bermay — aytadi-yu, Alloh shu (soʻz) sababli uni (necha) darajalarga koʻtaradi; va albatta banda Allohning gʻazabiga (sabab boʻladigan) bir soʻzni — unga eʼtibor bermay — aytadi-yu, shu (soʻz) sababli jahannamga qulab tushadi», dedilar.(Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу) Пайғамбар ﷺдан (ривоят қилади):) У зот: «Албатта банда Аллоҳнинг розилигига (сабаб бўладиган) бир сўзни — унга (унча) эътибор бермай — айтади-ю, Аллоҳ шу (сўз) сабабли уни (неча) даражаларга кўтаради; ва албатта банда Аллоҳнинг ғазабига (сабаб бўладиган) бир сўзни — унга эътибор бермай — айтади-ю, шу (сўз) сабабли жаҳаннамга қулаб тушади», дедилар.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا يَحْيَى، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ، قَالَ حَدَّثَنِي خُبَيْبُ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، عَنْ حَفْصِ بْنِ عَاصِمٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ـ رضى الله عنه ـ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ سَبْعَةٌ يُظِلُّهُمُ اللَّهُ، رَجُلٌ ذَكَرَ اللَّهَ فَفَاضَتْ عَيْنَاهُ ‏"‏‏.‏

(Abu Hurayra (roziyallohu anhu) Paygʻambar ﷺdan (rivoyat qiladi):) U zot: «Yetti (toifa kishi)ni Alloh (Qiyomat kunida) Oʻz soyasida (panohida) soyalantiradi... (ulardan biri) — Allohni (yolgʻizlikda) zikr qilib, koʻzlari yoshga toʻlgan kishidir», dedilar.(Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу) Пайғамбар ﷺдан (ривоят қилади):) У зот: «Етти (тоифа киши)ни Аллоҳ (Қиёмат кунида) Ўз соясида (паноҳида) соялантиради... (улардан бири) — Аллоҳни (ёлғизликда) зикр қилиб, кўзлари ёшга тўлган кишидир», дедилар.

حَدَّثَنَا عُثْمَانُ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، حَدَّثَنَا جَرِيرٌ، عَنْ مَنْصُورٍ، عَنْ رِبْعِيٍّ، عَنْ حُذَيْفَةَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ كَانَ رَجُلٌ مِمَّنْ كَانَ قَبْلَكُمْ يُسِيءُ الظَّنَّ بِعَمَلِهِ، فَقَالَ لأَهْلِهِ إِذَا أَنَا مُتُّ فَخُذُونِي فَذَرُّونِي، فِي الْبَحْرِ فِي يَوْمٍ صَائِفٍ، فَفَعَلُوا بِهِ، فَجَمَعَهُ اللَّهُ ثُمَّ قَالَ مَا حَمَلَكَ عَلَى الَّذِي صَنَعْتَ قَالَ مَا حَمَلَنِي إِلاَّ مَخَافَتُكَ‏.‏ فَغَفَرَ لَهُ ‏"‏‏.‏

(Huzayfa (roziyallohu anhu) Paygʻambar ﷺdan (rivoyat qiladi):) U zot: «Sizlardan oldingilar ichida oʻz amali haqida yomon gumonda (Allohning azobidan qoʻrqib yashagan) bir kishi bor edi. U oilasiga: ‹Men oʻlganimda, meni olib, issiq (shamolli) bir kunda dengizga sochib (kulimni toʻkib) yuboringlar›, dedi. Ular unga shunday qilishdi. Shunda Alloh uni (zarralarini) jamladi va: ‹Seni shu (ishni) qilishga nima undadi?› dedi. U: ‹Meni faqat Sendan qoʻrqqanim undadi›, dedi. Bas, Alloh uni magʻfirat qildi», dedilar.(Ҳузайфа (розияллоҳу анҳу) Пайғамбар ﷺдан (ривоят қилади):) У зот: «Сизлардан олдингилар ичида ўз амали ҳақида ёмон гумонда (Аллоҳнинг азобидан қўрқиб яшаган) бир киши бор эди. У оиласига: ‹Мен ўлганимда, мени олиб, иссиқ (шамолли) бир кунда денгизга сочиб (кулимни тўкиб) юборинглар›, деди. Улар унга шундай қилишди. Шунда Аллоҳ уни (зарраларини) жамлади ва: ‹Сени шу (ишни) қилишга нима ундади?› деди. У: ‹Мени фақат Сендан қўрққаним ундади›, деди. Бас, Аллоҳ уни мағфират қилди», дедилар.

حَدَّثَنَا مُوسَى، حَدَّثَنَا مُعْتَمِرٌ، سَمِعْتُ أَبِي، حَدَّثَنَا قَتَادَةُ، عَنْ عُقْبَةَ بْنِ عَبْدِ الْغَافِرِ، عَنْ أَبِي سَعِيدٍ ـ رضى الله عنه ـ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ذَكَرَ رَجُلاً فِيمَنْ كَانَ سَلَفَ أَوْ قَبْلَكُمْ آتَاهُ اللَّهُ مَالاً وَوَلَدًا ـ يَعْنِي أَعْطَاهُ قَالَ ـ فَلَمَّا حُضِرَ قَالَ لِبَنِيهِ أَىَّ أَبٍ كُنْتُ قَالُوا خَيْرَ أَبٍ‏.‏ قَالَ فَإِنَّهُ لَمْ يَبْتَئِرْ عِنْدَ اللَّهِ خَيْرًا ـ فَسَّرَهَا قَتَادَةُ لَمْ يَدَّخِرْ ـ وَإِنْ يَقْدَمْ عَلَى اللَّهِ يُعَذِّبْهُ فَانْظُرُوا، فَإِذَا مُتُّ فَأَحْرِقُونِي، حَتَّى إِذَا صِرْتُ فَحْمًا فَاسْحَقُونِي ـ أَوْ قَالَ فَاسْهَكُونِي ـ ثُمَّ إِذَا كَانَ رِيحٌ عَاصِفٌ فَأَذْرُونِي فِيهَا‏.‏ فَأَخَذَ مَوَاثِيقَهُمْ عَلَى ذَلِكَ وَرَبِّي فَفَعَلُوا فَقَالَ اللَّهُ كُنْ‏.‏ فَإِذَا رَجُلٌ قَائِمٌ، ثُمَّ قَالَ أَىْ عَبْدِي مَا حَمَلَكَ عَلَى مَا فَعَلْتَ قَالَ مَخَافَتُكَ ـ أَوْ فَرَقٌ مِنْكَ ـ فَمَا تَلاَفَاهُ أَنْ رَحِمَهُ اللَّهُ ‏"‏‏.‏ فَحَدَّثْتُ أَبَا عُثْمَانَ فَقَالَ سَمِعْتُ سَلْمَانَ غَيْرَ أَنَّهُ زَادَ فَأَذْرُونِي فِي الْبَحْرِ‏.‏ أَوْ كَمَا حَدَّثَ‏.‏ وَقَالَ مُعَاذٌ حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنْ قَتَادَةَ، سَمِعْتُ عُقْبَةَ، سَمِعْتُ أَبَا سَعِيدٍ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم‏.‏

(Abu Saʼid (al-Xudriy) (roziyallohu anhu) Paygʻambar ﷺdan (rivoyat qiladiki,) u zot sizlardan oldin oʻtgan kishilardan birini zikr qildilar — Alloh unga mol va farzand bergan edi.) U zot: «(Vafoti) yaqinlashganda, u oʻgʻillariga: ‹Men sizlarga qanday ota boʻldim?› dedi. Ular: ‹Eng yaxshi ota (boʻlding)›, dedilar. U: ‹(Lekin) u (yaʼni men) Allohning huzurida (oʻzi uchun) hech yaxshilik jamlamadi — (Qatoda ‹iddixor› (jamgʻarish) deb izohladi) — agar Allohning huzuriga (shu holda) borsa, U uni azoblaydi. Bas, qaranglar: men oʻlganimda, meni yondiringlar — toki koʻmir boʻlganimda, meni (ezib) maydalanglar; soʻng kuchli shamol boʻlganida, meni unga sochib yuboringlar›, dedi va ulardan shu haqda ahd-paymon oldi. Robbim bilan qasamki, ular shunday qilishdi. Shunda Alloh: ‹Boʻl!› dedi — birdan u tik turgan bir kishiga (aylandi). Soʻng (Alloh): ‹Ey bandam, seni shu (ishni) qilishga nima undadi?› dedi. U: ‹Sendan qoʻrqqanim — yoki: Sendan qoʻrqib titraganim›, dedi. Bas, Alloh uni faqat rahm qilish bilan (qutqarib) qarshi oldi», dedilar. (Roviy:) Men buni Abu Usmonga aytdim; u: «Men Salmondan (shuni) eshitdim, faqat u: ‹meni dengizga sochinglar› deb (qoʻshib aytdi)», dedi — yoki shunga oʻxshash (rivoyat qildi).(Абу Саъид (ал-Худрий) (розияллоҳу анҳу) Пайғамбар ﷺдан (ривоят қиладики,) у зот сизлардан олдин ўтган кишилардан бирини зикр қилдилар — Аллоҳ унга мол ва фарзанд берган эди.) У зот: «(Вафоти) яқинлашганда, у ўғилларига: ‹Мен сизларга қандай ота бўлдим?› деди. Улар: ‹Энг яхши ота (бўлдинг)›, дедилар. У: ‹(Лекин) у (яъни мен) Аллоҳнинг ҳузурида (ўзи учун) ҳеч яхшилик жамламади — (Қатода ‹иддихор› (жамғариш) деб изоҳлади) — агар Аллоҳнинг ҳузурига (шу ҳолда) борса, У уни азоблайди. Бас, қаранглар: мен ўлганимда, мени ёндиринглар — токи кўмир бўлганимда, мени (эзиб) майдаланглар; сўнг кучли шамол бўлганида, мени унга сочиб юборинглар›, деди ва улардан шу ҳақда аҳд-паймон олди. Роббим билан қасамки, улар шундай қилишди. Шунда Аллоҳ: ‹Бўл!› деди — бирдан у тик турган бир кишига (айланди). Сўнг (Аллоҳ): ‹Эй бандам, сени шу (ишни) қилишга нима ундади?› деди. У: ‹Сендан қўрққаним — ёки: Сендан қўрқиб титраганим›, деди. Бас, Аллоҳ уни фақат раҳм қилиш билан (қутқариб) қарши олди», дедилар. (Ровий:) Мен буни Абу Усмонга айтдим; у: «Мен Салмондан (шуни) эшитдим, фақат у: ‹мени денгизга сочинглар› деб (қўшиб айтди)», деди — ёки шунга ўхшаш (ривоят қилди).

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْعَلاَءِ، حَدَّثَنَا أَبُو أُسَامَةَ، عَنْ بُرَيْدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي بُرْدَةَ، عَنْ أَبِي بُرْدَةَ، عَنْ أَبِي مُوسَى، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ مَثَلِي وَمَثَلُ مَا بَعَثَنِي اللَّهُ كَمَثَلِ رَجُلٍ أَتَى قَوْمًا فَقَالَ رَأَيْتُ الْجَيْشَ بِعَيْنَىَّ، وَإِنِّي أَنَا النَّذِيرُ الْعُرْيَانُ فَالنَّجَا النَّجَاءَ‏.‏ فَأَطَاعَتْهُ طَائِفَةٌ فَأَدْلَجُوا عَلَى مَهْلِهِمْ فَنَجَوْا، وَكَذَّبَتْهُ طَائِفَةٌ فَصَبَّحَهُمُ الْجَيْشُ فَاجْتَاحَهُمْ ‏"‏‏.‏

(Abu Muso (roziyallohu anhu) aytdi:) Rasululloh ﷺ: «Mening va Alloh meni (yuborib) joʻnatgan narsaning misoli — bir qavmga kelib: ‹Men dushman qoʻshinini oʻz koʻzim bilan koʻrdim; men — yalangʻoch ogohlantiruvchiman, najot (toping), najot (toping)!› degan kishining misoliga oʻxshaydi. Bir toifa unga itoat qilib, oqshomdan (yoʻlga chiqib) shoshilmay ketdi va najot topdi; bir toifa esa uni yolgʻonga chiqardi, qoʻshin tongda ularning ustiga kelib, ularni qirib tashladi», dedilar.(Абу Мусо (розияллоҳу анҳу) айтди:) Расулуллоҳ ﷺ: «Менинг ва Аллоҳ мени (юбориб) жўнатган нарсанинг мисоли — бир қавмга келиб: ‹Мен душман қўшинини ўз кўзим билан кўрдим; мен — яланғоч огоҳлантирувчиман, нажот (топинг), нажот (топинг)!› деган кишининг мисолига ўхшайди. Бир тоифа унга итоат қилиб, оқшомдан (йўлга чиқиб) шошилмай кетди ва нажот топди; бир тоифа эса уни ёлғонга чиқарди, қўшин тонгда уларнинг устига келиб, уларни қириб ташлади», дедилар.

حَدَّثَنَا أَبُو الْيَمَانِ، أَخْبَرَنَا شُعَيْبٌ، حَدَّثَنَا أَبُو الزِّنَادِ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، أَنَّهُ حَدَّثَهُ أَنَّهُ، سَمِعَ أَبَا هُرَيْرَةَ ـ رضى الله عنه ـ أَنَّهُ سَمِعَ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏"‏ إِنَّمَا مَثَلِي وَمَثَلُ النَّاسِ كَمَثَلِ رَجُلٍ اسْتَوْقَدَ نَارًا، فَلَمَّا أَضَاءَتْ مَا حَوْلَهُ جَعَلَ الْفَرَاشُ وَهَذِهِ الدَّوَابُّ الَّتِي تَقَعُ فِي النَّارِ يَقَعْنَ فِيهَا، فَجَعَلَ يَنْزِعُهُنَّ وَيَغْلِبْنَهُ فَيَقْتَحِمْنَ فِيهَا، فَأَنَا آخُذُ بِحُجَزِكُمْ عَنِ النَّارِ، وَأَنْتُمْ تَقْتَحِمُونَ فِيهَا ‏"‏‏.‏

(Abu Hurayra (roziyallohu anhu) Rasululloh ﷺning shunday deganlarini eshitdi:) «Mening va odamlarning misoli — olov yoqqan bir kishining misoli kabidir: olov atrofini yoritgach, parvonalar va olovga tushadigan mana shu hasharotlar unga tusha boshladi; u (kishi) ularni (olovdan) tortib qaytarar, ular esa uni yengib, olovga oʻzlarini urardilar. Mana, men (ham) sizning belingizdan (ushlab) doʻzaxdan (tortib qaytarib) turibman, sizlar esa unga oʻzingizni urmoqdasiz.»(Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу) Расулуллоҳ ﷺнинг шундай деганларини эшитди:) «Менинг ва одамларнинг мисоли — олов ёққан бир кишининг мисоли кабидир: олов атрофини ёритгач, парвоналар ва оловга тушадиган мана шу ҳашаротлар унга туша бошлади; у (киши) уларни (оловдан) тортиб қайтарар, улар эса уни енгиб, оловга ўзларини урардилар. Мана, мен (ҳам) сизнинг белингиздан (ушлаб) дўзахдан (тортиб қайтариб) турибман, сизлар эса унга ўзингизни урмоқдасиз.»

حَدَّثَنَا أَبُو نُعَيْمٍ، حَدَّثَنَا زَكَرِيَّاءُ، عَنْ عَامِرٍ، قَالَ سَمِعْتُ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ عَمْرٍو، يَقُولُ قَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ الْمُسْلِمُ مَنْ سَلِمَ الْمُسْلِمُونَ مِنْ لِسَانِهِ وَيَدِهِ، وَالْمُهَاجِرُ مَنْ هَجَرَ مَا نَهَى اللَّهُ عَنْهُ ‏"‏‏.‏

(Abdulloh ibn Amr (roziyallohu anhumo) aytdi:) Paygʻambar ﷺ: «(Haqiqiy) musulmon — musulmonlar uning tili va qoʻlidan salomat (omon) boʻlgan kishidir; muhojir esa — Alloh man qilgan narsalarni tark etgan kishidir», dedilar.(Абдуллоҳ ибн Амр (розияллоҳу анҳумо) айтди:) Пайғамбар ﷺ: «(Ҳақиқий) мусулмон — мусулмонлар унинг тили ва қўлидан саломат (омон) бўлган кишидир; муҳожир эса — Аллоҳ ман қилган нарсаларни тарк этган кишидир», дедилар.

حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ بُكَيْرٍ، حَدَّثَنَا اللَّيْثُ، عَنْ عُقَيْلٍ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ، أَنَّ أَبَا هُرَيْرَةَ ـ رضى الله عنه ـ كَانَ يَقُولُ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ لَوْ تَعْلَمُونَ مَا أَعْلَمُ لَضَحِكْتُمْ قَلِيلاً، وَلَبَكَيْتُمْ كَثِيرًا ‏"‏‏.‏

(Abu Hurayra (roziyallohu anhu) aytdi:) Rasululloh ﷺ: «Agar siz men bilgan (narsa)ni bilsangiz, oz kular, koʻp yigʻlar edingiz», dedilar.(Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу) айтди:) Расулуллоҳ ﷺ: «Агар сиз мен билган (нарса)ни билсангиз, оз кулар, кўп йиғлар эдингиз», дедилар.

حَدَّثَنَا سُلَيْمَانُ بْنُ حَرْبٍ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنْ مُوسَى بْنِ أَنَسٍ، عَنْ أَنَسٍ ـ رضى الله عنه ـ قَالَ قَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏لَوْ تَعْلَمُونَ مَا أَعْلَمُ لَضَحِكْتُمْ قَلِيلاً وَلَبَكَيْتُمْ كَثِيرًا‏"‏

(Anas (roziyallohu anhu) aytdi:) Paygʻambar ﷺ: «Agar siz men bilgan (narsa)ni bilsangiz, oz kular, koʻp yigʻlar edingiz», dedilar.(Анас (розияллоҳу анҳу) айтди:) Пайғамбар ﷺ: «Агар сиз мен билган (нарса)ни билсангиз, оз кулар, кўп йиғлар эдингиз», дедилар.

حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ، قَالَ حَدَّثَنِي مَالِكٌ، عَنْ أَبِي الزِّنَادِ، عَنِ الأَعْرَجِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ حُجِبَتِ النَّارُ بِالشَّهَوَاتِ، وَحُجِبَتِ الْجَنَّةُ بِالْمَكَارِهِ ‏"‏‏.‏

(Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki,) Rasululloh ﷺ: «Doʻzax shahvatlar (nafs istaklari) bilan oʻralgan; jannat esa yoqimsiz (mashaqqatli) narsalar bilan oʻralgan», dedilar.(Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики,) Расулуллоҳ ﷺ: «Дўзах шаҳватлар (нафс истаклари) билан ўралган; жаннат эса ёқимсиз (машаққатли) нарсалар билан ўралган», дедилар.

حَدَّثَنِي مُوسَى بْنُ مَسْعُودٍ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ مَنْصُورٍ، وَالأَعْمَشِ، عَنْ أَبِي وَائِلٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ ـ رضى الله عنه ـ قَالَ قَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ الْجَنَّةُ أَقْرَبُ إِلَى أَحَدِكُمْ مِنْ شِرَاكِ نَعْلِهِ، وَالنَّارُ مِثْلُ ذَلِكَ ‏"‏‏.‏

(Abdulloh ibn Masʼud (roziyallohu anhu) aytdi:) Paygʻambar ﷺ: «Jannat har biringizga oyogʻining tasmasidan ham yaqinroqdir; doʻzax ham xuddi shunday (yaqindir)», dedilar.(Абдуллоҳ ибн Масъуд (розияллоҳу анҳу) айтди:) Пайғамбар ﷺ: «Жаннат ҳар бирингизга оёғининг тасмасидан ҳам яқинроқдир; дўзах ҳам худди шундай (яқиндир)», дедилар.

حَدَّثَنِي مُحَمَّدُ بْنُ الْمُثَنَّى، حَدَّثَنَا غُنْدَرٌ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنْ عَبْدِ الْمَلِكِ بْنِ عُمَيْرٍ، عَنْ أَبِي سَلَمَةَ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ أَصْدَقُ بَيْتٍ قَالَهُ الشَّاعِرُ أَلاَ كُلُّ شَىْءٍ مَا خَلاَ اللَّهَ بَاطِلُ ‏"‏‏.‏

(Abu Hurayra (roziyallohu anhu) Paygʻambar ﷺdan (rivoyat qiladi):) U zot: «Shoir aytgan eng rost (sheʼriy) misra — ‹Ogoh boʻl! Allohdan boshqa har bir narsa botil (oʻtkinchi)dir› (degani)dir», dedilar.(Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу) Пайғамбар ﷺдан (ривоят қилади):) У зот: «Шоир айтган энг рост (шеърий) мисра — ‹Огоҳ бўл! Аллоҳдан бошқа ҳар бир нарса ботил (ўткинчи)дир› (дегани)дир», дедилар.

حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ، قَالَ حَدَّثَنِي مَالِكٌ، عَنْ أَبِي الزِّنَادِ، عَنِ الأَعْرَجِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ إِذَا نَظَرَ أَحَدُكُمْ إِلَى مَنْ فُضِّلَ عَلَيْهِ فِي الْمَالِ وَالْخَلْقِ، فَلْيَنْظُرْ إِلَى مَنْ هُوَ أَسْفَلَ مِنْهُ ‏"‏‏.‏

(Abu Hurayra (roziyallohu anhu) Rasululloh ﷺdan (rivoyat qiladi):) U zot: «Birortangiz mol va xilqat (tashqi koʻrinish)da oʻzidan ustun (afzal) qilingan kishiga qarasa, oʻzidan past (kam) boʻlgan kishiga (ham) qarasin», dedilar.(Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу) Расулуллоҳ ﷺдан (ривоят қилади):) У зот: «Бирортангиз мол ва хилқат (ташқи кўриниш)да ўзидан устун (афзал) қилинган кишига қараса, ўзидан паст (кам) бўлган кишига (ҳам) қарасин», дедилар.

حَدَّثَنَا أَبُو مَعْمَرٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْوَارِثِ، حَدَّثَنَا جَعْدٌ أَبُو عُثْمَانَ، حَدَّثَنَا أَبُو رَجَاءٍ الْعُطَارِدِيُّ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ـ رضى الله عنهما ـ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فِيمَا يَرْوِي عَنْ رَبِّهِ عَزَّ وَجَلَّ قَالَ قَالَ ‏"‏ إِنَّ اللَّهَ كَتَبَ الْحَسَنَاتِ وَالسَّيِّئَاتِ، ثُمَّ بَيَّنَ ذَلِكَ فَمَنْ هَمَّ بِحَسَنَةٍ فَلَمْ يَعْمَلْهَا كَتَبَهَا اللَّهُ لَهُ عِنْدَهُ حَسَنَةً كَامِلَةً، فَإِنْ هُوَ هَمَّ بِهَا فَعَمِلَهَا كَتَبَهَا اللَّهُ لَهُ عِنْدَهُ عَشْرَ حَسَنَاتٍ إِلَى سَبْعِمِائَةِ ضِعْفٍ إِلَى أَضْعَافٍ كَثِيرَةٍ، وَمَنْ هَمَّ بِسَيِّئَةٍ فَلَمْ يَعْمَلْهَا كَتَبَهَا اللَّهُ لَهُ عِنْدَهُ حَسَنَةً كَامِلَةً، فَإِنْ هُوَ هَمَّ بِهَا فَعَمِلَهَا كَتَبَهَا اللَّهُ لَهُ سَيِّئَةً وَاحِدَةً ‏"‏‏.‏

(Ibn Abbos (roziyallohu anhumo) Paygʻambar ﷺdan — u zot Robbi (azza va jalla)dan rivoyat qilgan (narsa)da — (rivoyat qiladi):) U zot: «Albatta Alloh yaxshiliklar va yomonliklarni yozdi, soʻng buni (shunday) bayon qildi: kim bir yaxshilikni niyat qilib, uni qilmasa, Alloh uni Oʻz huzurida toʻliq bir yaxshilik (savob) qilib yozadi; agar uni niyat qilib, soʻng qilsa, Alloh uni Oʻz huzurida oʻnta yaxshilikdan to yetti yuz barobargacha, undan-da koʻp barobarga (savob qilib) yozadi. Kim bir yomonlikni niyat qilib, uni qilmasa, Alloh uni Oʻz huzurida toʻliq bir yaxshilik qilib yozadi; agar uni niyat qilib, soʻng qilsa, Alloh uni bitta yomonlik (gunoh) qilib yozadi», dedilar.(Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо) Пайғамбар ﷺдан — у зот Робби (азза ва жалла)дан ривоят қилган (нарса)да — (ривоят қилади):) У зот: «Албатта Аллоҳ яхшиликлар ва ёмонликларни ёзди, сўнг буни (шундай) баён қилди: ким бир яхшиликни ният қилиб, уни қилмаса, Аллоҳ уни Ўз ҳузурида тўлиқ бир яхшилик (савоб) қилиб ёзади; агар уни ният қилиб, сўнг қилса, Аллоҳ уни Ўз ҳузурида ўнта яхшиликдан то етти юз баробаргача, ундан-да кўп баробарга (савоб қилиб) ёзади. Ким бир ёмонликни ният қилиб, уни қилмаса, Аллоҳ уни Ўз ҳузурида тўлиқ бир яхшилик қилиб ёзади; агар уни ният қилиб, сўнг қилса, Аллоҳ уни битта ёмонлик (гуноҳ) қилиб ёзади», дедилар.

حَدَّثَنَا أَبُو الْوَلِيدِ، حَدَّثَنَا مَهْدِيٌّ، عَنْ غَيْلاَنَ، عَنْ أَنَسٍ ـ رضى الله عنه ـ قَالَ إِنَّكُمْ لَتَعْمَلُونَ أَعْمَالاً هِيَ أَدَقُّ فِي أَعْيُنِكُمْ مِنَ الشَّعَرِ، إِنْ كُنَّا نَعُدُّهَا عَلَى عَهْدِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم الْمُوبِقَاتِ‏.‏ قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ يَعْنِي بِذَلِكَ الْمُهْلِكَاتِ‏.‏

(Gʻaylon rivoyat qiladiki,) Anas (roziyallohu anhu) aytdi: «Sizlar shunday ishlar (gunohlar) qilyapsizki, ular koʻzingizda sochdan ham mayda (arzimas) koʻrinadi; holbuki biz Paygʻambar ﷺ zamonlarida ularni halok qiluvchi (gunohlar)dan sanardik». (Abu Abdulloh (al-Buxoriy): bu bilan ‹halok qiluvchilar›ni nazarda tutadi, dedi.)(Ғайлон ривоят қиладики,) Анас (розияллоҳу анҳу) айтди: «Сизлар шундай ишлар (гуноҳлар) қиляпсизки, улар кўзингизда сочдан ҳам майда (арзимас) кўринади; ҳолбуки биз Пайғамбар ﷺ замонларида уларни ҳалок қилувчи (гуноҳлар)дан санардик». (Абу Абдуллоҳ (ал-Бухорий): бу билан ‹ҳалок қилувчилар›ни назарда тутади, деди.)

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ عَيَّاشٍ، حَدَّثَنَا أَبُو غَسَّانَ، قَالَ حَدَّثَنِي أَبُو حَازِمٍ، عَنْ سَهْلِ بْنِ سَعْدٍ السَّاعِدِيِّ، قَالَ نَظَرَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم إِلَى رَجُلٍ يُقَاتِلُ الْمُشْرِكِينَ، وَكَانَ مِنْ أَعْظَمِ الْمُسْلِمِينَ غَنَاءً عَنْهُمْ فَقَالَ ‏"‏ مَنْ أَحَبَّ أَنْ يَنْظُرَ إِلَى رَجُلٍ مِنْ أَهْلِ النَّارِ فَلْيَنْظُرْ إِلَى هَذَا ‏"‏‏.‏ فَتَبِعَهُ رَجُلٌ فَلَمْ يَزَلْ عَلَى ذَلِكَ حَتَّى جُرِحَ، فَاسْتَعْجَلَ الْمَوْتَ‏.‏ فَقَالَ بِذُبَابَةِ سَيْفِهِ، فَوَضَعَهُ بَيْنَ ثَدْيَيْهِ، فَتَحَامَلَ عَلَيْهِ، حَتَّى خَرَجَ مِنْ بَيْنِ كَتِفَيْهِ‏.‏ فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ إِنَّ الْعَبْدَ لَيَعْمَلُ فِيمَا يَرَى النَّاسُ عَمَلَ أَهْلِ الْجَنَّةِ، وَإِنَّهُ لَمِنْ أَهْلِ النَّارِ، وَيَعْمَلُ فِيمَا يَرَى النَّاسُ عَمَلَ أَهْلِ النَّارِ وَهْوَ مِنْ أَهْلِ الْجَنَّةِ، وَإِنَّمَا الأَعْمَالُ بِخَوَاتِيمِهَا ‏"‏‏.‏

(Sahl ibn Saʼd as-Soidiy (roziyallohu anhu) aytdi:) Paygʻambar ﷺ mushriklarga qarshi jang qilayotgan bir kishiga qaradilar — u musulmonlar (foydasi) uchun (dushmanga) eng katta zarar yetkazadiganlardan edi. U zot: «Kim doʻzax ahlidan bir kishiga qarashni xohlasa, mana shunga qarasin», dedilar. Shunda bir kishi unga (kuzatib) ergashdi; u (jangchi) shu (jangda) davom etaverdi — toki jarohatlandi va oʻlimni tezlatishni (istab), qilichining uchini koʻkragiga qoʻyib, ustiga (zoʻr berib) bosdi — toki (qilich) ikki yelkasi orasidan chiqib ketdi (oʻzini oʻldirdi). Shunda Paygʻambar ﷺ: «Albatta banda — odamlar nazarida jannat ahlining amali (kabi) ish qiladi, holbuki u doʻzax ahlidandir; va odamlar nazarida doʻzax ahlining amali (kabi) ish qiladi, holbuki u jannat ahlidandir. Amallar faqat (oʻzining) xotimalariga (oxiriga) bogʻliqdir», dedilar.(Саҳл ибн Саъд ас-Соидий (розияллоҳу анҳу) айтди:) Пайғамбар ﷺ мушрикларга қарши жанг қилаётган бир кишига қарадилар — у мусулмонлар (фойдаси) учун (душманга) энг катта зарар етказадиганлардан эди. У зот: «Ким дўзах аҳлидан бир кишига қарашни хоҳласа, мана шунга қарасин», дедилар. Шунда бир киши унга (кузатиб) эргашди; у (жангчи) шу (жангда) давом этаверди — токи жароҳатланди ва ўлимни тезлатишни (истаб), қиличининг учини кўкрагига қўйиб, устига (зўр бериб) босди — токи (қилич) икки елкаси орасидан чиқиб кетди (ўзини ўлдирди). Шунда Пайғамбар ﷺ: «Албатта банда — одамлар назарида жаннат аҳлининг амали (каби) иш қилади, ҳолбуки у дўзах аҳлидандир; ва одамлар назарида дўзах аҳлининг амали (каби) иш қилади, ҳолбуки у жаннат аҳлидандир. Амаллар фақат (ўзининг) хотималарига (охирига) боғлиқдир», дедилар.

حَدَّثَنَا أَبُو الْيَمَانِ، أَخْبَرَنَا شُعَيْبٌ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، قَالَ حَدَّثَنِي عَطَاءُ بْنُ يَزِيدَ، أَنَّ أَبَا سَعِيدٍ، حَدَّثَهُ قَالَ قِيلَ يَا رَسُولَ اللَّهِ‏.‏ وَقَالَ مُحَمَّدُ بْنُ يُوسُفَ حَدَّثَنَا الأَوْزَاعِيُّ حَدَّثَنَا الزُّهْرِيُّ عَنْ عَطَاءِ بْنِ يَزِيدَ اللَّيْثِيِّ عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ قَالَ جَاءَ أَعْرَابِيٌّ إِلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ أَىُّ النَّاسِ خَيْرٌ قَالَ ‏"‏ رَجُلٌ جَاهَدَ بِنَفْسِهِ وَمَالِهِ، وَرَجُلٌ فِي شِعْبٍ مِنَ الشِّعَابِ يَعْبُدُ رَبَّهُ، وَيَدَعُ النَّاسَ مِنْ شَرِّهِ ‏"‏‏.‏ تَابَعَهُ الزُّبَيْدِيُّ وَسُلَيْمَانُ بْنُ كَثِيرٍ وَالنُّعْمَانُ عَنِ الزُّهْرِيِّ‏.‏ وَقَالَ مَعْمَرٌ عَنِ الزُّهْرِيِّ عَنْ عَطَاءٍ أَوْ عُبَيْدِ اللَّهِ عَنْ أَبِي سَعِيدٍ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم‏.‏ وَقَالَ يُونُسُ وَابْنُ مُسَافِرٍ وَيَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ عَنِ ابْنِ شِهَابٍ عَنْ عَطَاءٍ عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم‏.‏

(Abu Saʼid al-Xudriy (roziyallohu anhu) aytdi:) Bir aʼrobiy (sahroyi arab) Paygʻambar ﷺning oldilariga kelib: «Yo Rasululloh, odamlarning qaysisi (eng) yaxshi?» dedi. U zot: «Oʻz joni va moli bilan jihod qilgan kishi; va togʻ darralaridan bir darrada Robbiga ibodat qilib, odamlarni oʻz yomonligidan (saqlab, ularga ozor bermay) qoʻyadigan (yolgʻiz) kishi», dedilar. (Buni Zubaydiy, Sulaymon ibn Kasir va Nuʼmon Zuhriydan mutoba qilib rivoyat qildilar. Maʼmar Zuhriydan, u Ato — yoki Ubaydulloh — dan, u Abu Saʼiddan, u Paygʻambar ﷺdan (rivoyat qildi). Yunus, Ibn Musofir va Yahyo ibn Said esa Ibn Shihobdan, u Atodan, u Paygʻambar ﷺning baʼzi sahobalaridan, u Paygʻambar ﷺdan (rivoyat qildilar).)(Абу Саъид ал-Худрий (розияллоҳу анҳу) айтди:) Бир аъробий (саҳройи араб) Пайғамбар ﷺнинг олдиларига келиб: «Ё Расулуллоҳ, одамларнинг қайсиси (энг) яхши?» деди. У зот: «Ўз жони ва моли билан жиҳод қилган киши; ва тоғ дарраларидан бир даррада Роббига ибодат қилиб, одамларни ўз ёмонлигидан (сақлаб, уларга озор бермай) қўядиган (ёлғиз) киши», дедилар. (Буни Зубайдий, Сулаймон ибн Касир ва Нуъмон Зуҳрийдан мутоба қилиб ривоят қилдилар. Маъмар Зуҳрийдан, у Ато — ёки Убайдуллоҳ — дан, у Абу Саъиддан, у Пайғамбар ﷺдан (ривоят қилди). Юнус, Ибн Мусофир ва Яҳё ибн Саид эса Ибн Шиҳобдан, у Атодан, у Пайғамбар ﷺнинг баъзи саҳобаларидан, у Пайғамбар ﷺдан (ривоят қилдилар).)

حَدَّثَنَا أَبُو نُعَيْمٍ، حَدَّثَنَا الْمَاجِشُونُ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِي صَعْصَعَةَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ أَبِي سَعِيدٍ، أَنَّهُ سَمِعَهُ يَقُولُ سَمِعْتُ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏"‏ يَأْتِي عَلَى النَّاسِ زَمَانٌ خَيْرُ مَالِ الرَّجُلِ الْمُسْلِمِ الْغَنَمُ، يَتْبَعُ بِهَا شَعَفَ الْجِبَالِ وَمَوَاقِعَ الْقَطْرِ، يَفِرُّ بِدِينِهِ مِنَ الْفِتَنِ ‏"‏‏.‏

(Abu Saʼid (al-Xudriy) (roziyallohu anhu) aytdi:) Men Paygʻambar ﷺning shunday deganlarini eshitdim: «Odamlarga shunday bir zamon keladiki, musulmon kishining eng yaxshi moli — qoʻy boʻladi; u u (qoʻy) bilan togʻ choʻqqilari va yomgʻir tushadigan joylarni quvib (kezib), fitnalardan dini bilan qochadi.»(Абу Саъид (ал-Худрий) (розияллоҳу анҳу) айтди:) Мен Пайғамбар ﷺнинг шундай деганларини эшитдим: «Одамларга шундай бир замон келадики, мусулмон кишининг энг яхши моли — қўй бўлади; у у (қўй) билан тоғ чўққилари ва ёмғир тушадиган жойларни қувиб (кезиб), фитналардан дини билан қочади.»

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ سِنَانٍ، حَدَّثَنَا فُلَيْحُ بْنُ سُلَيْمَانَ، حَدَّثَنَا هِلاَلُ بْنُ عَلِيٍّ، عَنْ عَطَاءِ بْنِ يَسَارٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ـ رضى الله عنه ـ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ إِذَا ضُيِّعَتِ الأَمَانَةُ فَانْتَظِرِ السَّاعَةَ ‏"‏‏.‏ قَالَ كَيْفَ إِضَاعَتُهَا يَا رَسُولَ اللَّهِ قَالَ ‏"‏ إِذَا أُسْنِدَ الأَمْرُ إِلَى غَيْرِ أَهْلِهِ، فَانْتَظِرِ السَّاعَةَ ‏"‏‏.‏

(Abu Hurayra (roziyallohu anhu) aytdi:) Rasululloh ﷺ: «Omonat zoye qilinganda, (Qiyomat) soatini kut», dedilar. «Uning zoye qilinishi qanday boʻladi, yo Rasululloh?» deyildi. U zot: «Ish (mansab) uning ahli boʻlmagan kishiga topshirilganda, (Qiyomat) soatini kut», dedilar.(Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу) айтди:) Расулуллоҳ ﷺ: «Омонат зое қилинганда, (Қиёмат) соатини кут», дедилар. «Унинг зое қилиниши қандай бўлади, ё Расулуллоҳ?» дейилди. У зот: «Иш (мансаб) унинг аҳли бўлмаган кишига топширилганда, (Қиёмат) соатини кут», дедилар.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ كَثِيرٍ، أَخْبَرَنَا سُفْيَانُ، حَدَّثَنَا الأَعْمَشُ، عَنْ زَيْدِ بْنِ وَهْبٍ، حَدَّثَنَا حُذَيْفَةُ، قَالَ حَدَّثَنَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم حَدِيثَيْنِ رَأَيْتُ أَحَدَهُمَا وَأَنَا أَنْتَظِرُ الآخَرَ، حَدَّثَنَا ‏"‏ أَنَّ الأَمَانَةَ نَزَلَتْ فِي جَذْرِ قُلُوبِ الرِّجَالِ، ثُمَّ عَلِمُوا مِنَ الْقُرْآنِ، ثُمَّ عَلِمُوا مِنَ السُّنَّةِ ‏"‏‏.‏ وَحَدَّثَنَا عَنْ رَفْعِهَا قَالَ ‏"‏ يَنَامُ الرَّجُلُ النَّوْمَةَ فَتُقْبَضُ الأَمَانَةُ مِنْ قَلْبِهِ، فَيَظَلُّ أَثَرُهَا مِثْلَ أَثَرِ الْوَكْتِ، ثُمَّ يَنَامُ النَّوْمَةَ فَتُقْبَضُ فَيَبْقَى أَثَرُهَا مِثْلَ الْمَجْلِ، كَجَمْرٍ دَحْرَجْتَهُ عَلَى رِجْلِكَ فَنَفِطَ، فَتَرَاهُ مُنْتَبِرًا، وَلَيْسَ فِيهِ شَىْءٌ، فَيُصْبِحُ النَّاسُ يَتَبَايَعُونَ فَلاَ يَكَادُ أَحَدٌ يُؤَدِّي الأَمَانَةَ، فَيُقَالُ إِنَّ فِي بَنِي فُلاَنٍ رَجُلاً أَمِينًا‏.‏ وَيُقَالُ لِلرَّجُلِ مَا أَعْقَلَهُ وَمَا أَظْرَفَهُ وَمَا أَجْلَدَهُ‏.‏ وَمَا فِي قَلْبِهِ مِثْقَالُ حَبَّةِ خَرْدَلٍ مِنْ إِيمَانٍ، وَلَقَدْ أَتَى عَلَىَّ زَمَانٌ وَمَا أُبَالِي أَيَّكُمْ بَايَعْتُ لَئِنْ كَانَ مُسْلِمًا رَدَّهُ الإِسْلاَمُ، وَإِنْ كَانَ نَصْرَانِيًّا رَدَّهُ عَلَىَّ سَاعِيهِ، فَأَمَّا الْيَوْمَ فَمَا كُنْتُ أُبَايِعُ إِلاَّ فُلاَنًا وَفُلاَنًا ‏"‏‏.‏ قَالَ الْفِرَبْرِيُّ قَالَ أَبُو جَعْفَرٍ حَدَّثْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ فَقَالَ سَمِعْتُ أَحْمَدَ بْنَ عَاصِمٍ يَقُولُ سَمِعْتُ أَبَا عُبَيْدٍ يَقُولُ قَالَ الأَصْمَعِيُّ وَأَبُو عَمْرٍو وَغَيْرُهُمَا جَذْرُ قُلُوبِ الرِّجَالِ الْجَذْرُ الأَصْلُ مِنْ كُلِّ شَىْءٍ، وَالْوَكْتُ أَثَرُ الشَّىْءِ الْيَسِيرُ مِنْهُ، وَالْمَجْلُ أَثَرُ الْعَمَلِ فِي الْكَفِّ إِذَا غَلُظَ‏.‏

(Huzayfa (roziyallohu anhu) aytdi:) Rasululloh ﷺ bizga ikkita hadis rivoyat qildilar — birini (roʻyobini) koʻrdim, ikkinchisini kutyapman. U zot bizga rivoyat qildilar: «Albatta omonat (ishonch) kishilarning qalblari tubiga (asliga) nozil boʻldi; soʻng ular (omonatni) Qurʼondan oʻrgandilar, soʻng (uni) Sunnatdan oʻrgandilar». Yana u zot uning koʻtarilishi (yoʻqolishi) haqida rivoyat qilib (shunday) dedilar: «Kishi bir uxlab uygʻonadi-yu, omonat uning qalbidan olib qoʻyiladi, undan (faqat) xira iz (nuqta) qoladi; soʻng yana bir uxlaydi, (qolgani ham) olib qoʻyiladi, undan qadoqdek iz qoladi — xuddi oyogʻingda gʻiltillatgan choʻgʻ (kuydirib) qabaradi-yu, sen uni doʻmpaygan koʻrasan, ammo ichida hech narsa boʻlmaydi (kabi). Shunda odamlar (bir-biri bilan) savdo qiladi-yu, hech kim omonatni (toʻliq) ado etmaydigan boʻladi. ‹Falon qabilada bir omonatli (ishonchli) kishi bor› deyiladi; bir kishi haqida: ‹U qanaqa aqlli, qanaqa zukko, qanaqa matonatli!› deyiladi, holbuki uning qalbida bir xardal urugʻicha iymon boʻlmaydi». (Huzayfa) aytdi: Menga shunday bir zamon kelgan ediki, qaysingiz bilan savdo qilishimga parvo qilmasdim — agar (oldim olgan kishi) musulmon boʻlsa, uni Islomi (xiyonatdan) qaytarardi; agar nasroniy boʻlsa, uni voliysi (amaldori) menga (haqimni) qaytarib berardi. Bugun esa men faqat falonchi va falonchi bilangina savdo qilaman. (Asmaiy va Abu Amr: ‹jazru qulubir-rijal› — har narsaning asli (ildizi); ‹vakt› — narsaning ozgina izi; ‹majl› — qoʻldagi (mehnatdan) qadoq qattiqlashgani, deb izohladilar.)(Ҳузайфа (розияллоҳу анҳу) айтди:) Расулуллоҳ ﷺ бизга иккита ҳадис ривоят қилдилар — бирини (рўёбини) кўрдим, иккинчисини кутяпман. У зот бизга ривоят қилдилар: «Албатта омонат (ишонч) кишиларнинг қалблари тубига (аслига) нозил бўлди; сўнг улар (омонатни) Қуръондан ўргандилар, сўнг (уни) Суннатдан ўргандилар». Яна у зот унинг кўтарилиши (йўқолиши) ҳақида ривоят қилиб (шундай) дедилар: «Киши бир ухлаб уйғонади-ю, омонат унинг қалбидан олиб қўйилади, ундан (фақат) хира из (нуқта) қолади; сўнг яна бир ухлайди, (қолгани ҳам) олиб қўйилади, ундан қадоқдек из қолади — худди оёғингда ғилтиллатган чўғ (куйдириб) қабаради-ю, сен уни дўмпайган кўрасан, аммо ичида ҳеч нарса бўлмайди (каби). Шунда одамлар (бир-бири билан) савдо қилади-ю, ҳеч ким омонатни (тўлиқ) адо этмайдиган бўлади. ‹Фалон қабилада бир омонатли (ишончли) киши бор› дейилади; бир киши ҳақида: ‹У қанақа ақлли, қанақа зукко, қанақа матонатли!› дейилади, ҳолбуки унинг қалбида бир хардал уруғича иймон бўлмайди». (Ҳузайфа) айтди: Менга шундай бир замон келган эдики, қайсингиз билан савдо қилишимга парво қилмасдим — агар (олдим олган киши) мусулмон бўлса, уни Исломи (хиёнатдан) қайтарарди; агар насроний бўлса, уни волийси (амалдори) менга (ҳақимни) қайтариб берарди. Бугун эса мен фақат фалончи ва фалончи билангина савдо қиламан. (Асмаий ва Абу Амр: ‹жазру қулубир-рижал› — ҳар нарсанинг асли (илдизи); ‹вакт› — нарсанинг озгина изи; ‹мажл› — қўлдаги (меҳнатдан) қадоқ қаттиқлашгани, деб изоҳладилар.)

حَدَّثَنَا أَبُو الْيَمَانِ، أَخْبَرَنَا شُعَيْبٌ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، قَالَ أَخْبَرَنِي سَالِمُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، أَنَّ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ عُمَرَ ـ رضى الله عنهما ـ قَالَ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏"‏ إِنَّمَا النَّاسُ كَالإِبِلِ الْمِائَةُ لاَ تَكَادُ تَجِدُ فِيهَا رَاحِلَةً ‏"‏‏.‏

(Abdulloh ibn Umar (roziyallohu anhumo) aytdi:) Men Rasululloh ﷺning shunday deganlarini eshitdim: «Odamlar — xuddi yuzta tuyaga oʻxshaydi: ulardan (minishga yaroqli) bir ulov tuyani topa olmaysan.»(Абдуллоҳ ибн Умар (розияллоҳу анҳумо) айтди:) Мен Расулуллоҳ ﷺнинг шундай деганларини эшитдим: «Одамлар — худди юзта туяга ўхшайди: улардан (минишга яроқли) бир улов туяни топа олмайсан.»

حَدَّثَنَا مُسَدَّدٌ، حَدَّثَنَا يَحْيَى، عَنْ سُفْيَانَ، حَدَّثَنِي سَلَمَةُ بْنُ كُهَيْلٍ،‏.‏ وَحَدَّثَنَا أَبُو نُعَيْمٍ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ سَلَمَةَ، قَالَ سَمِعْتُ جُنْدَبًا، يَقُولُ قَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم وَلَمْ أَسْمَعْ أَحَدًا يَقُولُ قَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم غَيْرَهُ فَدَنَوْتُ مِنْهُ فَسَمِعْتُهُ يَقُولُ قَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ مَنْ سَمَّعَ سَمَّعَ اللَّهُ بِهِ، وَمَنْ يُرَائِي يُرَائِي اللَّهُ بِهِ ‏"‏‏.‏

(Jundub (roziyallohu anhu) aytdi:) Paygʻambar ﷺ (shunday) dedilar — undan boshqa hech kim ‹Paygʻambar ﷺ aytdilar› deyayotganini eshitmadim; men unga yaqinlashdim va uning shunday deganini eshitdim: Paygʻambar ﷺ: «Kim (amalini) eshittirsa (riyo bilan koʻrsatsa), Alloh (uning maqsadini) eshittirib (sharmanda) qiladi; kim riyo qilsa, Alloh (uni) riyo bilan (fosh) qiladi», dedilar.(Жундуб (розияллоҳу анҳу) айтди:) Пайғамбар ﷺ (шундай) дедилар — ундан бошқа ҳеч ким ‹Пайғамбар ﷺ айтдилар› деяётганини эшитмадим; мен унга яқинлашдим ва унинг шундай деганини эшитдим: Пайғамбар ﷺ: «Ким (амалини) эшиттирса (риё билан кўрсаца), Аллоҳ (унинг мақсадини) эшиттириб (шарманда) қилади; ким риё қилса, Аллоҳ (уни) риё билан (фош) қилади», дедилар.

حَدَّثَنَا هُدْبَةُ بْنُ خَالِدٍ، حَدَّثَنَا هَمَّامٌ، حَدَّثَنَا قَتَادَةُ، حَدَّثَنَا أَنَسُ بْنُ مَالِكٍ، عَنْ مُعَاذِ بْنِ جَبَلٍ ـ رضى الله عنه ـ قَالَ بَيْنَمَا أَنَا رَدِيفُ النَّبِيِّ، صلى الله عليه وسلم لَيْسَ بَيْنِي وَبَيْنَهُ إِلاَّ آخِرَةُ الرَّحْلِ فَقَالَ ‏"‏ يَا مُعَاذُ ‏"‏‏.‏ قُلْتُ لَبَّيْكَ يَا رَسُولَ اللَّهِ وَسَعْدَيْكَ، ثُمَّ سَارَ سَاعَةً ثُمَّ قَالَ ‏"‏ يَا مُعَاذُ ‏"‏‏.‏ قُلْتُ لَبَّيْكَ رَسُولَ اللَّهِ وَسَعْدَيْكَ، ثُمَّ سَارَ سَاعَةً ثُمَّ قَالَ ‏"‏ يَا مُعَاذُ بْنَ جَبَلٍ ‏"‏‏.‏ قُلْتُ‏:‏ لَبَّيْكَ رَسُولَ اللَّهِ وَسَعْدَيْكَ‏.‏ قَالَ ‏"‏ هَلْ تَدْرِي مَا حَقُّ اللَّهِ عَلَى عِبَادِهِ ‏"‏‏.‏ قُلْتُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ أَعْلَمُ‏.‏ قَالَ ‏"‏ حَقُّ اللَّهِ عَلَى عِبَادِهِ أَنْ يَعْبُدُوهُ، وَلاَ يُشْرِكُوا بِهِ شَيْئًا ‏"‏‏.‏ ثُمَّ سَارَ سَاعَةً ثُمَّ قَالَ ‏"‏ يَا مُعَاذُ بْنَ جَبَلٍ ‏"‏‏.‏ قُلْتُ لَبَّيْكَ رَسُولَ اللَّهِ وَسَعْدَيْكَ‏.‏ قَالَ ‏"‏ هَلْ تَدْرِي مَا حَقُّ الْعِبَادِ عَلَى اللَّهِ إِذَا فَعَلُوهُ ‏"‏‏.‏ قُلْتُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ أَعْلَمُ‏.‏ قَالَ ‏"‏ حَقُّ الْعِبَادِ عَلَى اللَّهِ أَنْ لاَ يُعَذِّبَهُمْ ‏"‏‏.‏

(Muoz ibn Jabal (roziyallohu anhu) aytdi:) Men Paygʻambar ﷺning ortlarida (ulovda) hamroh boʻlib turganimda — men bilan u zotning oramizda egarning orqa (qoshi)dan boshqa narsa yoʻq edi — u zot: «Ey Muoz!» dedilar. Men: «Labbay, yo Rasululloh, saʼdayk (xizmatingizdaman)», dedim. Soʻng u zot bir oz yurdilar, keyin: «Ey Muoz!» dedilar. Men: «Labbay, yo Rasululloh, saʼdayk», dedim. Soʻng yana bir oz yurib: «Ey Muoz ibn Jabal!» dedilar. Men: «Labbay, yo Rasululloh, saʼdayk», dedim. U zot: «Allohning bandalari ustidagi haqi nima ekanini bilasanmi?» dedilar. Men: «Alloh va Uning Rasuli yaxshiroq biladi», dedim. U zot: «Allohning bandalari ustidagi haqi — ular Unga ibodat qilishlari va Unga hech narsani sherik qilmasliklaridir», dedilar. Soʻng bir oz yurib: «Ey Muoz ibn Jabal!» dedilar. Men: «Labbay, yo Rasululloh, saʼdayk», dedim. U zot: «Bandalar buni qilsalar, ularning Alloh ustidagi haqi nima ekanini bilasanmi?» dedilar. Men: «Alloh va Uning Rasuli yaxshiroq biladi», dedim. U zot: «Bandalarning Alloh ustidagi haqi — (Alloh) ularni azoblamasligidir», dedilar.(Муоз ибн Жабал (розияллоҳу анҳу) айтди:) Мен Пайғамбар ﷺнинг ортларида (уловда) ҳамроҳ бўлиб турганимда — мен билан у зотнинг орамизда эгарнинг орқа (қоши)дан бошқа нарса йўқ эди — у зот: «Эй Муоз!» дедилар. Мен: «Лаббай, ё Расулуллоҳ, саъдайк (хизматингиздаман)», дедим. Сўнг у зот бир оз юрдилар, кейин: «Эй Муоз!» дедилар. Мен: «Лаббай, ё Расулуллоҳ, саъдайк», дедим. Сўнг яна бир оз юриб: «Эй Муоз ибн Жабал!» дедилар. Мен: «Лаббай, ё Расулуллоҳ, саъдайк», дедим. У зот: «Аллоҳнинг бандалари устидаги ҳақи нима эканини биласанми?» дедилар. Мен: «Аллоҳ ва Унинг Расули яхшироқ билади», дедим. У зот: «Аллоҳнинг бандалари устидаги ҳақи — улар Унга ибодат қилишлари ва Унга ҳеч нарсани шерик қилмасликларидир», дедилар. Сўнг бир оз юриб: «Эй Муоз ибн Жабал!» дедилар. Мен: «Лаббай, ё Расулуллоҳ, саъдайк», дедим. У зот: «Бандалар буни қилсалар, уларнинг Аллоҳ устидаги ҳақи нима эканини биласанми?» дедилар. Мен: «Аллоҳ ва Унинг Расули яхшироқ билади», дедим. У зот: «Бандаларнинг Аллоҳ устидаги ҳақи — (Аллоҳ) уларни азобламаслигидир», дедилар.

حَدَّثَنَا مَالِكُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ، حَدَّثَنَا زُهَيْرٌ، حَدَّثَنَا حُمَيْدٌ، عَنْ أَنَسٍ ـ رضى الله عنه ـ كَانَ لِلنَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم نَاقَةٌ‏.‏ قَالَ وَحَدَّثَنِي مُحَمَّدٌ أَخْبَرَنَا الْفَزَارِيُّ وَأَبُو خَالِدٍ الأَحْمَرُ عَنْ حُمَيْدٍ الطَّوِيلِ عَنْ أَنَسٍ قَالَ كَانَتْ نَاقَةٌ لِرَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم تُسَمَّى الْعَضْبَاءَ، وَكَانَتْ لاَ تُسْبَقُ، فَجَاءَ أَعْرَابِيٌّ عَلَى قَعُودٍ لَهُ فَسَبَقَهَا، فَاشْتَدَّ ذَلِكَ عَلَى الْمُسْلِمِينَ وَقَالُوا سُبِقَتِ الْعَضْبَاءُ، فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ إِنَّ حَقًّا عَلَى اللَّهِ أَنْ لاَ يَرْفَعَ شَيْئًا مِنَ الدُّنْيَا إِلاَّ وَضَعَهُ ‏"‏‏.‏

(Anas (roziyallohu anhu) aytdi:) Rasululloh ﷺning Azbo deb ataladigan bir tuyasi bor edi; u (poygada) oʻzib boʻlmasdi. (Bir kuni) bir aʼrobiy oʻzining yosh tuyasida kelib, undan (Azbodan) oʻzib ketdi. Bu musulmonlarga ogʻir botdi va ular: «Azbo oʻzib ketildi», dedilar. Shunda Rasululloh ﷺ: «Albatta Allohning (oʻzgarmas) hukmi shuki, U dunyodan biror narsani koʻtarsa (yuksaltirsa), albatta uni (yana) pasaytiradi», dedilar.(Анас (розияллоҳу анҳу) айтди:) Расулуллоҳ ﷺнинг Азбо деб аталадиган бир туяси бор эди; у (пойгада) ўзиб бўлмасди. (Бир куни) бир аъробий ўзининг ёш туясида келиб, ундан (Азбодан) ўзиб кетди. Бу мусулмонларга оғир ботди ва улар: «Азбо ўзиб кетилди», дедилар. Шунда Расулуллоҳ ﷺ: «Албатта Аллоҳнинг (ўзгармас) ҳукми шуки, У дунёдан бирор нарсани кўтарса (юксалтирса), албатта уни (яна) пасайтиради», дедилар.

حَدَّثَنِي مُحَمَّدُ بْنُ عُثْمَانَ، حَدَّثَنَا خَالِدُ بْنُ مَخْلَدٍ، حَدَّثَنَا سُلَيْمَانُ بْنُ بِلاَلٍ، حَدَّثَنِي شَرِيكُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي نَمِرٍ، عَنْ عَطَاءٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ إِنَّ اللَّهَ قَالَ مَنْ عَادَى لِي وَلِيًّا فَقَدْ آذَنْتُهُ بِالْحَرْبِ، وَمَا تَقَرَّبَ إِلَىَّ عَبْدِي بِشَىْءٍ أَحَبَّ إِلَىَّ مِمَّا افْتَرَضْتُ عَلَيْهِ، وَمَا يَزَالُ عَبْدِي يَتَقَرَّبُ إِلَىَّ بِالنَّوَافِلِ حَتَّى أُحِبَّهُ، فَإِذَا أَحْبَبْتُهُ كُنْتُ سَمْعَهُ الَّذِي يَسْمَعُ بِهِ، وَبَصَرَهُ الَّذِي يُبْصِرُ بِهِ، وَيَدَهُ الَّتِي يَبْطُشُ بِهَا وَرِجْلَهُ الَّتِي يَمْشِي بِهَا، وَإِنْ سَأَلَنِي لأُعْطِيَنَّهُ، وَلَئِنِ اسْتَعَاذَنِي لأُعِيذَنَّهُ، وَمَا تَرَدَّدْتُ عَنْ شَىْءٍ أَنَا فَاعِلُهُ تَرَدُّدِي عَنْ نَفْسِ الْمُؤْمِنِ، يَكْرَهُ الْمَوْتَ وَأَنَا أَكْرَهُ مَسَاءَتَهُ ‏"‏‏.‏

(Abu Hurayra (roziyallohu anhu) aytdi:) Rasululloh ﷺ: «Alloh (shunday) dedi: ‹Kim Mening valiyimga (doʻstimga) dushmanlik qilsa, Men unga urush eʼlon qilaman. Bandam Menga — Oʻzim unga farz qilgan narsalardan koʻra sevimliroq biror narsa bilan yaqinlashmadi. Bandam Menga nafl (ibodat)lar bilan yaqinlashib boraveradi — toki Men uni sevib qolaman. Men uni sevsam, uning eshitadigan qulogʻi, koʻradigan koʻzi, (narsalarni) ushlaydigan qoʻli va yuradigan oyogʻi boʻlaman. Agar u Mendan soʻrasa, albatta beraman; Mendan panoh tilasa, albatta panoh beraman. Men qiladigan biror ishimda — mominning jonini (olishda) ikkilanganimdek — ikkilanmaganman: u oʻlimni yomon koʻradi, Men esa uni xafa qilishni yomon koʻraman›», dedilar.(Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу) айтди:) Расулуллоҳ ﷺ: «Аллоҳ (шундай) деди: ‹Ким Менинг валийимга (дўстимга) душманлик қилса, Мен унга уруш эълон қиламан. Бандам Менга — Ўзим унга фарз қилган нарсалардан кўра севимлироқ бирор нарса билан яқинлашмади. Бандам Менга нафл (ибодат)лар билан яқинлашиб бораверади — токи Мен уни севиб қоламан. Мен уни севсам, унинг эшитадиган қулоғи, кўрадиган кўзи, (нарсаларни) ушлайдиган қўли ва юрадиган оёғи бўламан. Агар у Мендан сўраса, албатта бераман; Мендан паноҳ тиласа, албатта паноҳ бераман. Мен қиладиган бирор ишимда — моминнинг жонини (олишда) иккиланганимдек — иккиланмаганман: у ўлимни ёмон кўради, Мен эса уни хафа қилишни ёмон кўраман›», дедилар.

حَدَّثَنَا سَعِيدُ بْنُ أَبِي مَرْيَمَ، حَدَّثَنَا أَبُو غَسَّانَ، حَدَّثَنَا أَبُو حَازِمٍ، عَنْ سَهْلٍ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ بُعِثْتُ أَنَا وَالسَّاعَةَ هَكَذَا ‏"‏‏.‏ وَيُشِيرُ بِإِصْبَعَيْهِ فَيَمُدُّ بِهِمَا‏.‏

(Sahl (roziyallohu anhu) aytdi:) Rasululloh ﷺ: «Men va (Qiyomat) soati mana shunday (yaqin) yuborildim», dedilar va ikki barmoqlarini koʻrsatib, ularni choʻzdilar.(Саҳл (розияллоҳу анҳу) айтди:) Расулуллоҳ ﷺ: «Мен ва (Қиёмат) соати мана шундай (яқин) юборилдим», дедилар ва икки бармоқларини кўрсатиб, уларни чўздилар.

حَدَّثَنِي عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مُحَمَّدٍ ـ هُوَ الْجُعْفِيُّ ـ حَدَّثَنَا وَهْبُ بْنُ جَرِيرٍ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنْ قَتَادَةَ، وَأَبِي التَّيَّاحِ، عَنْ أَنَسٍ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ بُعِثْتُ أَنَا وَالسَّاعَةَ كَهَاتَيْنِ ‏"‏‏.‏

(Anas (roziyallohu anhu) Paygʻambar ﷺdan (rivoyat qiladi):) U zot: «Men va (Qiyomat) soati mana shu ikki (barmoq)dek (yaqin) yuborildim», dedilar.(Анас (розияллоҳу анҳу) Пайғамбар ﷺдан (ривоят қилади):) У зот: «Мен ва (Қиёмат) соати мана шу икки (бармоқ)дек (яқин) юборилдим», дедилар.

حَدَّثَنِي يَحْيَى بْنُ يُوسُفَ، أَخْبَرَنَا أَبُو بَكْرٍ، عَنْ أَبِي حَصِينٍ، عَنْ أَبِي صَالِحٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ بُعِثْتُ أَنَا وَالسَّاعَةَ كَهَاتَيْنِ ‏"‏‏.‏ يَعْنِي إِصْبَعَيْنِ‏.‏ تَابَعَهُ إِسْرَائِيلُ عَنْ أَبِي حَصِينٍ‏.‏

(Abu Hurayra (roziyallohu anhu) Paygʻambar ﷺdan (rivoyat qiladi):) U zot: «Men va (Qiyomat) soati mana shu ikki (barmoq)dek yuborildim», dedilar — yaʼni ikki barmoqlarini (koʻrsatib).(Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу) Пайғамбар ﷺдан (ривоят қилади):) У зот: «Мен ва (Қиёмат) соати мана шу икки (бармоқ)дек юборилдим», дедилар — яъни икки бармоқларини (кўрсатиб).

حَدَّثَنَا أَبُو الْيَمَانِ، أَخْبَرَنَا شُعَيْبٌ، حَدَّثَنَا أَبُو الزِّنَادِ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، رضى الله عنه أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ لاَ تَقُومُ السَّاعَةُ حَتَّى تَطْلُعَ الشَّمْسُ مِنْ مَغْرِبِهَا، فَإِذَا طَلَعَتْ فَرَآهَا النَّاسُ آمَنُوا أَجْمَعُونَ، فَذَلِكَ حِينَ لاَ يَنْفَعُ نَفْسًا إِيمَانُهَا، لَمْ تَكُنْ آمَنَتْ مِنْ قَبْلُ، أَوْ كَسَبَتْ فِي إِيمَانِهَا خَيْرًا، وَلَتَقُومَنَّ السَّاعَةُ وَقَدْ نَشَرَ الرَّجُلاَنِ ثَوْبَهُمَا بَيْنَهُمَا فَلاَ يَتَبَايَعَانِهِ وَلاَ يَطْوِيَانِهِ، وَلَتَقُومَنَّ السَّاعَةُ وَقَدِ انْصَرَفَ الرَّجُلُ بِلَبَنِ لِقْحَتِهِ فَلاَ يَطْعَمُهُ، وَلَتَقُومَنَّ السَّاعَةُ وَهْوَ يَلِيطُ حَوْضَهُ فَلاَ يَسْقِي فِيهِ، وَلَتَقُومَنَّ السَّاعَةُ وَقَدْ رَفَعَ أُكْلَتَهُ إِلَى فِيهِ فَلاَ يَطْعَمُهَا ‏"‏‏.‏

(Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki,) Rasululloh ﷺ: «Quyosh oʻz magʻribidan (gʻarbdan) chiqmaguncha, (Qiyomat) soati qoyim boʻlmaydi. U chiqib, odamlar uni koʻrganlarida, hammalari iymon keltiradi — ammo bu shunday paytki, oldindan iymon keltirmagan yoki iymonida (hech) yaxshilik kasb etmagan jonga (endi) uning iymoni naf bermaydi. (Qiyomat) soati shu qadar (toʻsatdan) qoyim boʻladiki, ikki kishi (savdo uchun) bir matoni oralariga yoyib, uni na sotib (bitirib) ulguradi, na yigʻishtirib; (Qiyomat) soati qoyim boʻladiki, kishi sigʻirining sutini (sogʻib) ketgan-u, uni icholmaydi; (Qiyomat) soati qoyim boʻladiki, kishi (mol sugʻorish uchun) havzini suvaganda (taʼmirlaganda), unga suv quya olmaydi; (Qiyomat) soati qoyim boʻladiki, kishi luqmasini ogʻziga koʻtargan-u, uni yeya olmaydi», dedilar.(Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики,) Расулуллоҳ ﷺ: «Қуёш ўз мағрибидан (ғарбдан) чиқмагунча, (Қиёмат) соати қойим бўлмайди. У чиқиб, одамлар уни кўрганларида, ҳаммалари иймон келтиради — аммо бу шундай пайтки, олдиндан иймон келтирмаган ёки иймонида (ҳеч) яхшилик касб этмаган жонга (энди) унинг иймони наф бермайди. (Қиёмат) соати шу қадар (тўсатдан) қойим бўладики, икки киши (савдо учун) бир матони ораларига ёйиб, уни на сотиб (битириб) улгуради, на йиғиштириб; (Қиёмат) соати қойим бўладики, киши сиғирининг сутини (соғиб) кетган-у, уни ичолмайди; (Қиёмат) соати қойим бўладики, киши (мол суғориш учун) ҳавзини суваганда (таъмирлаганда), унга сув қуя олмайди; (Қиёмат) соати қойим бўладики, киши луқмасини оғзига кўтарган-у, уни ея олмайди», дедилар.

حَدَّثَنَا حَجَّاجٌ، حَدَّثَنَا هَمَّامٌ، حَدَّثَنَا قَتَادَةُ، عَنْ أَنَسٍ، عَنْ عُبَادَةَ بْنِ الصَّامِتِ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ مَنْ أَحَبَّ لِقَاءَ اللَّهِ أَحَبَّ اللَّهُ لِقَاءَهُ، وَمَنْ كَرِهَ لِقَاءَ اللَّهِ كَرِهَ اللَّهُ لِقَاءَهُ ‏"‏‏.‏ قَالَتْ عَائِشَةُ أَوْ بَعْضُ أَزْوَاجِهِ إِنَّا لَنَكْرَهُ الْمَوْتَ‏.‏ قَالَ ‏"‏ لَيْسَ ذَاكَ، وَلَكِنَّ الْمُؤْمِنَ إِذَا حَضَرَهُ الْمَوْتُ بُشِّرَ بِرِضْوَانِ اللَّهِ وَكَرَامَتِهِ، فَلَيْسَ شَىْءٌ أَحَبَّ إِلَيْهِ مِمَّا أَمَامَهُ، فَأَحَبَّ لِقَاءَ اللَّهِ وَأَحَبَّ اللَّهُ لِقَاءَهُ، وَإِنَّ الْكَافِرَ إِذَا حُضِرَ بُشِّرَ بِعَذَابِ اللَّهِ وَعُقُوبَتِهِ، فَلَيْسَ شَىْءٌ أَكْرَهَ إِلَيْهِ مِمَّا أَمَامَهُ، كَرِهَ لِقَاءَ اللَّهِ وَكَرِهَ اللَّهُ لِقَاءَهُ ‏"‏‏.‏ اخْتَصَرَهُ أَبُو دَاوُدَ وَعَمْرٌو عَنْ شُعْبَةَ‏.‏ وَقَالَ سَعِيدٌ عَنْ قَتَادَةَ عَنْ زُرَارَةَ عَنْ سَعْدٍ عَنْ عَائِشَةَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم‏.‏

(Uboda ibn Somit (roziyallohu anhu) Paygʻambar ﷺdan (rivoyat qiladi):) U zot: «Kim Allohga yoʻliqishni sevsa, Alloh ham unga yoʻliqishni sevadi; kim Allohga yoʻliqishni yomon koʻrsa, Alloh ham unga yoʻliqishni yomon koʻradi», dedilar. Oisha — yoki u zotning baʼzi xotinlari —: «Biz oʻlimni yomon koʻramiz-ku», dedi. U zot: «(Gap) bu (haqda) emas; balki momin kishiga oʻlim kelganda, u Allohning roziligi va karami (mukofoti) bilan xushxabar beriladi — shunda unga oldidagi (narsa)dan koʻra sevimliroq narsa boʻlmaydi; bas, u Allohga yoʻliqishni sevadi, Alloh ham unga yoʻliqishni sevadi. Kofirga (oʻlim) kelganda, u Allohning azobi va uqubati bilan (xabar berilib) qoʻrqitiladi — shunda unga oldidagidan koʻra yomonroq narsa boʻlmaydi; bas, u Allohga yoʻliqishni yomon koʻradi, Alloh ham unga yoʻliqishni yomon koʻradi», dedilar.(Убода ибн Сомит (розияллоҳу анҳу) Пайғамбар ﷺдан (ривоят қилади):) У зот: «Ким Аллоҳга йўлиқишни севса, Аллоҳ ҳам унга йўлиқишни севади; ким Аллоҳга йўлиқишни ёмон кўрса, Аллоҳ ҳам унга йўлиқишни ёмон кўради», дедилар. Оиша — ёки у зотнинг баъзи хотинлари —: «Биз ўлимни ёмон кўрамиз-ку», деди. У зот: «(Гап) бу (ҳақда) эмас; балки момин кишига ўлим келганда, у Аллоҳнинг розилиги ва карами (мукофоти) билан хушхабар берилади — шунда унга олдидаги (нарса)дан кўра севимлироқ нарса бўлмайди; бас, у Аллоҳга йўлиқишни севади, Аллоҳ ҳам унга йўлиқишни севади. Кофирга (ўлим) келганда, у Аллоҳнинг азоби ва уқубати билан (хабар берилиб) қўрқитилади — шунда унга олдидагидан кўра ёмонроқ нарса бўлмайди; бас, у Аллоҳга йўлиқишни ёмон кўради, Аллоҳ ҳам унга йўлиқишни ёмон кўради», дедилар.

حَدَّثَنِي مُحَمَّدُ بْنُ الْعَلاَءِ، حَدَّثَنَا أَبُو أُسَامَةَ، عَنْ بُرَيْدٍ، عَنْ أَبِي بُرْدَةَ، عَنْ أَبِي مُوسَى، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ مَنْ أَحَبَّ لِقَاءَ اللَّهِ أَحَبَّ اللَّهُ لِقَاءَهُ، وَمَنْ كَرِهَ لِقَاءَ اللَّهِ كَرِهَ اللَّهُ لِقَاءَهُ ‏"‏‏.‏

(Abu Muso (roziyallohu anhu) Paygʻambar ﷺdan (rivoyat qiladi):) U zot: «Kim Allohga yoʻliqishni sevsa, Alloh ham unga yoʻliqishni sevadi; kim Allohga yoʻliqishni yomon koʻrsa, Alloh ham unga yoʻliqishni yomon koʻradi», dedilar.(Абу Мусо (розияллоҳу анҳу) Пайғамбар ﷺдан (ривоят қилади):) У зот: «Ким Аллоҳга йўлиқишни севса, Аллоҳ ҳам унга йўлиқишни севади; ким Аллоҳга йўлиқишни ёмон кўрса, Аллоҳ ҳам унга йўлиқишни ёмон кўради», дедилар.

حَدَّثَنِي يَحْيَى بْنُ بُكَيْرٍ، حَدَّثَنَا اللَّيْثُ، عَنْ عُقَيْلٍ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، أَخْبَرَنِي سَعِيدُ بْنُ الْمُسَيَّبِ، وَعُرْوَةُ بْنُ الزُّبَيْرِ، فِي رِجَالٍ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ أَنَّ عَائِشَةَ زَوْجَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَتْ كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ وَهْوَ صَحِيحٌ ‏"‏ إِنَّهُ لَمْ يُقْبَضْ نَبِيٌّ قَطُّ حَتَّى يَرَى مَقْعَدَهُ مِنَ الْجَنَّةِ ثُمَّ يُخَيَّرُ ‏"‏‏.‏ فَلَمَّا نَزَلَ بِهِ، وَرَأْسُهُ عَلَى فَخِذِي، غُشِيَ عَلَيْهِ سَاعَةً، ثُمَّ أَفَاقَ، فَأَشْخَصَ بَصَرَهُ إِلَى السَّقْفِ ثُمَّ قَالَ ‏"‏ اللَّهُمَّ الرَّفِيقَ الأَعْلَى ‏"‏‏.‏ قُلْتُ إِذًا لاَ يَخْتَارُنَا، وَعَرَفْتُ أَنَّهُ الْحَدِيثُ الَّذِي كَانَ يُحَدِّثُنَا بِهِ ـ قَالَتْ ـ فَكَانَتْ تِلْكَ آخِرَ كَلِمَةٍ تَكَلَّمَ بِهَا النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم قَوْلُهُ ‏"‏ اللَّهُمَّ الرَّفِيقَ الأَعْلَى ‏"‏‏.‏

(Paygʻambar ﷺning xotini Oisha (roziyallohu anho) aytdi:) Rasululloh ﷺ sogʻ (vaqt)larida: «Hech bir paygʻambar, jannatdagi joyini koʻrib, soʻng (yashash yoki vafot orasida) ixtiyor berilmaguncha, (joni) olinmaydi», der edilar. U zotga (vafot) kelganda — boshlari sonimda (turgan) edi — bir oz hushdan ketdilar, soʻng oʻzlariga kelib, koʻzlarini shiftga tikdilar va: «Allohumma, ar-Rafiqul-Aʼlo» (Allohim, eng oliy hamrohlikni tilayman) dedilar. Men: «Demak, u zot bizni ixtiyor qilmaydilar», dedim va men bu — u zot bizga aytib yurgan oʻsha hadis ekanini bildim. (Oisha) aytdi: Paygʻambar ﷺ aytgan oxirgi soʻzlari mana shu — «Allohumma, ar-Rafiqul-Aʼlo» boʻldi.(Пайғамбар ﷺнинг хотини Оиша (розияллоҳу анҳо) айтди:) Расулуллоҳ ﷺ соғ (вақт)ларида: «Ҳеч бир пайғамбар, жаннатдаги жойини кўриб, сўнг (яшаш ёки вафот орасида) ихтиёр берилмагунча, (жони) олинмайди», дер эдилар. У зотга (вафот) келганда — бошлари сонимда (турган) эди — бир оз ҳушдан кетдилар, сўнг ўзларига келиб, кўзларини шифтга тикдилар ва: «Аллоҳумма, ар-Рафиқул-Аъло» (Аллоҳим, энг олий ҳамроҳликни тилайман) дедилар. Мен: «Демак, у зот бизни ихтиёр қилмайдилар», дедим ва мен бу — у зот бизга айтиб юрган ўша ҳадис эканини билдим. (Оиша) айтди: Пайғамбар ﷺ айтган охирги сўзлари мана шу — «Аллоҳумма, ар-Рафиқул-Аъло» бўлди.

حَدَّثَنِي مُحَمَّدُ بْنُ عُبَيْدِ بْنِ مَيْمُونٍ، حَدَّثَنَا عِيسَى بْنُ يُونُسَ، عَنْ عُمَرَ بْنِ سَعِيدٍ، قَالَ أَخْبَرَنِي ابْنُ أَبِي مُلَيْكَةَ، أَنَّ أَبَا عَمْرٍو، ذَكْوَانَ مَوْلَى عَائِشَةَ أَخْبَرَهُ أَنَّ عَائِشَةَ ـ رضى الله عنها ـ كَانَتْ تَقُولُ إِنَّ رَسُولَ اللَّهَ صلى الله عليه وسلم كَانَ بَيْنَ يَدَيْهِ رَكْوَةٌ ـ أَوْ عُلْبَةٌ فِيهَا مَاءٌ، يَشُكُّ عُمَرُ ـ فَجَعَلَ يُدْخِلُ يَدَيْهِ فِي الْمَاءِ، فَيَمْسَحُ بِهِمَا وَجْهَهُ وَيَقُولُ ‏"‏ لاَ إِلَهَ إِلاَّ اللَّهُ، إِنَّ لِلْمَوْتِ سَكَرَاتٍ ‏"‏‏.‏ ثُمَّ نَصَبَ يَدَهُ فَجَعَلَ يَقُولُ ‏"‏ فِي الرَّفِيقِ الأَعْلَى ‏"‏‏.‏ حَتَّى قُبِضَ وَمَالَتْ يَدُهُ‏.‏ قَالَ أَبُو عَبْد اللَّهِ الْعُلْبَةُ مِنْ الْخَشَبِ وَالرَّكْوَةُ مِنْ الْأَدَمِ.

(Oisha (roziyallohu anho) shunday der edi:) Rasululloh ﷺning oldilarida ichida suv (boʻlgan) bir teri yoki yogʻoch idish (rakva) bor edi. U zot qoʻllarini suvga solib, ular bilan yuzlarini siypalab: «La ilaha illalloh, albatta oʻlimning talvasalari (sakarotlari) bor», der edilar. Soʻng qoʻllarini koʻtarib: «(Allohumma) fir-Rafiqil-Aʼlo» (Eng oliy hamrohlikka (qoʻshgin)) deyaverdilar — toki (joni) olindi va qoʻllari (yonga) egildi. (Abu Abdulloh (al-Buxoriy): ‹ulba› — yogʻochdan, ‹rakva› — teridan (yasalgan idish), dedi.)(Оиша (розияллоҳу анҳо) шундай дер эди:) Расулуллоҳ ﷺнинг олдиларида ичида сув (бўлган) бир тери ёки ёғоч идиш (раква) бор эди. У зот қўлларини сувга солиб, улар билан юзларини сийпалаб: «Ла илаҳа иллаллоҳ, албатта ўлимнинг талвасалари (сакаротлари) бор», дер эдилар. Сўнг қўлларини кўтариб: «(Аллоҳумма) фир-Рафиқил-Аъло» (Энг олий ҳамроҳликка (қўшгин)) деявердилар — токи (жони) олинди ва қўллари (ёнга) эгилди. (Абу Абдуллоҳ (ал-Бухорий): ‹улба› — ёғочдан, ‹раква› — теридан (ясалган идиш), деди.)

حَدَّثَنِي صَدَقَةُ، أَخْبَرَنَا عَبْدَةُ، عَنْ هِشَامٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عَائِشَةَ، قَالَتْ كَانَ رِجَالٌ مِنَ الأَعْرَابِ جُفَاةً يَأْتُونَ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم فَيَسْأَلُونَهُ مَتَى السَّاعَةُ، فَكَانَ يَنْظُرُ إِلَى أَصْغَرِهِمْ فَيَقُولُ ‏"‏ إِنْ يَعِشْ هَذَا لاَ يُدْرِكْهُ الْهَرَمُ حَتَّى تَقُومَ عَلَيْكُمْ سَاعَتُكُمْ ‏"‏‏.‏ قَالَ هِشَامٌ يَعْنِي مَوْتَهُمْ‏.‏

(Oisha (roziyallohu anho) aytdi:) Aʼrobiylardan dagʻal (qoʻpol) kishilar Paygʻambar ﷺning oldilariga kelib, u zotdan: «(Qiyomat) soati qachon (boʻladi)?» deb soʻrar edilar. U zot ularning eng yoshiga qarab: «Agar bu (bola) yashasa, qariligi (yetib kelmasdan)oq, sizning soatingiz (ajalingiz) ustingizga qoyim boʻladi», der edilar. Hishom: «(U zot) bu bilan ularning oʻlimini nazarda tutdilar», dedi.(Оиша (розияллоҳу анҳо) айтди:) Аъробийлардан дағал (қўпол) кишилар Пайғамбар ﷺнинг олдиларига келиб, у зотдан: «(Қиёмат) соати қачон (бўлади)?» деб сўрар эдилар. У зот уларнинг энг ёшига қараб: «Агар бу (бола) яшаса, қарилиги (етиб келмасдан)оқ, сизнинг соатингиз (ажалингиз) устингизга қойим бўлади», дер эдилар. Ҳишом: «(У зот) бу билан уларнинг ўлимини назарда тутдилар», деди.

حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ، قَالَ حَدَّثَنِي مَالِكٌ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَمْرِو بْنِ حَلْحَلَةَ، عَنْ مَعْبَدِ بْنِ كَعْبِ بْنِ مَالِكٍ، عَنْ أَبِي قَتَادَةَ بْنِ رِبْعِيٍّ الأَنْصَارِيِّ، أَنَّهُ كَانَ يُحَدِّثُ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم مُرَّ عَلَيْهِ بِجِنَازَةٍ فَقَالَ ‏"‏ مُسْتَرِيحٌ، وَمُسْتَرَاحٌ مِنْهُ ‏"‏‏.‏ قَالُوا يَا رَسُولَ اللَّهِ مَا الْمُسْتَرِيحُ وَالْمُسْتَرَاحُ مِنْهُ قَالَ ‏"‏ الْعَبْدُ الْمُؤْمِنُ يَسْتَرِيحُ مِنْ نَصَبِ الدُّنْيَا وَأَذَاهَا إِلَى رَحْمَةِ اللَّهِ، وَالْعَبْدُ الْفَاجِرُ يَسْتَرِيحُ مِنْهُ الْعِبَادُ وَالْبِلاَدُ وَالشَّجَرُ وَالدَّوَابُّ ‏"‏‏.‏

(Abu Qatoda ibn Ribʼiy al-Ansoriy (roziyallohu anhu) rivoyat qilib aytar ediki,) Rasululloh ﷺning oldilaridan bir janoza (olib) oʻtildi. U zot: «(Bu) — rohat topuvchi yoki (undan) rohat (qutulish) topiladigan (kishi)», dedilar. (Sahobalar): «Yo Rasululloh, ‹rohat topuvchi› va ‹undan rohat topiladigan› (kishi) nima (degani)?» dedilar. U zot: «Momin banda — dunyo mashaqqati va aziyatidan Allohning rahmatiga (qarab) rohat topadi; fojir (gunohkor) banda — undan bandalar, shaharlar, daraxtlar va jonivorlar rohat topadi (qutuladi)», dedilar.(Абу Қатода ибн Рибъий ал-Ансорий (розияллоҳу анҳу) ривоят қилиб айтар эдики,) Расулуллоҳ ﷺнинг олдиларидан бир жаноза (олиб) ўтилди. У зот: «(Бу) — роҳат топувчи ёки (ундан) роҳат (қутулиш) топиладиган (киши)», дедилар. (Саҳобалар): «Ё Расулуллоҳ, ‹роҳат топувчи› ва ‹ундан роҳат топиладиган› (киши) нима (дегани)?» дедилар. У зот: «Момин банда — дунё машаққати ва азиятидан Аллоҳнинг раҳматига (қараб) роҳат топади; фожир (гуноҳкор) банда — ундан бандалар, шаҳарлар, дарахтлар ва жониворлар роҳат топади (қутулади)», дедилар.

حَدَّثَنَا مُسَدَّدٌ، حَدَّثَنَا يَحْيَى، عَنْ عَبْدِ رَبِّهِ بْنِ سَعِيدٍ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَمْرِو بْنِ حَلْحَلَةَ، حَدَّثَنِي ابْنُ كَعْبٍ، عَنْ أَبِي قَتَادَةَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ مُسْتَرِيحٌ، وَمُسْتَرَاحٌ مِنْهُ، الْمُؤْمِنُ يَسْتَرِيحُ ‏"‏‏.‏

(Abu Qatoda (roziyallohu anhu) Paygʻambar ﷺdan (rivoyat qiladi):) U zot: «(Bu) — rohat topuvchi yoki (undan) rohat topiladigan (kishi); momin rohat topadi», dedilar.(Абу Қатода (розияллоҳу анҳу) Пайғамбар ﷺдан (ривоят қилади):) У зот: «(Бу) — роҳат топувчи ёки (ундан) роҳат топиладиган (киши); момин роҳат топади», дедилар.

حَدَّثَنَا الْحُمَيْدِيُّ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ أَبِي بَكْرِ بْنِ عَمْرِو بْنِ حَزْمٍ، سَمِعَ أَنَسَ بْنَ مَالِكٍ، يَقُولُ قَالَ رَسُولُ اللَّهُ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ يَتْبَعُ الْمَيِّتَ ثَلاَثَةٌ، فَيَرْجِعُ اثْنَانِ وَيَبْقَى مَعَهُ وَاحِدٌ، يَتْبَعُهُ أَهْلُهُ وَمَالُهُ وَعَمَلُهُ، فَيَرْجِعُ أَهْلُهُ وَمَالُهُ، وَيَبْقَى عَمَلُهُ ‏"‏‏.‏

(Anas ibn Molik (roziyallohu anhu) aytdi:) Rasululloh ﷺ: «Mayyitga (qabriga qadar) uchta (narsa) ergashadi: ikkitasi qaytadi, biri u bilan qoladi. Unga oilasi, moli va amali ergashadi; oilasi va moli qaytadi, amali (u bilan) qoladi», dedilar.(Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу) айтди:) Расулуллоҳ ﷺ: «Маййитга (қабрига қадар) учта (нарса) эргашади: иккитаси қайтади, бири у билан қолади. Унга оиласи, моли ва амали эргашади; оиласи ва моли қайтади, амали (у билан) қолади», дедилар.

حَدَّثَنَا أَبُو النُّعْمَانِ، حَدَّثَنَا حَمَّادُ بْنُ زَيْدٍ، عَنْ أَيُّوبَ، عَنْ نَافِعٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ ـ رضى الله عنهما ـ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ إِذَا مَاتَ أَحَدُكُمْ عُرِضَ عَلَيْهِ مَقْعَدُهُ غُدْوَةً وَعَشِيًّا، إِمَّا النَّارُ وَإِمَّا الْجَنَّةُ، فَيُقَالُ هَذَا مَقْعَدُكَ حَتَّى تُبْعَثَ ‏إِلَيْهِ"‏‏.‏

(Ibn Umar (roziyallohu anhumo) aytdi:) Rasululloh ﷺ: «Birortangiz oʻlganda, unga oʻrni ertayu kech koʻrsatib turiladi — yo doʻzax, yo jannat (boʻladi); ‹Mana shu — sen (qayta) tirilib (unga) yuborilguningcha boʻladigan joying› deyiladi», dedilar.(Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо) айтди:) Расулуллоҳ ﷺ: «Бирортангиз ўлганда, унга ўрни эртаю кеч кўрсатиб турилади — ё дўзах, ё жаннат (бўлади); ‹Мана шу — сен (қайта) тирилиб (унга) юборилгунингча бўладиган жойинг› дейилади», дедилар.

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ الْجَعْدِ، أَخْبَرَنَا شُعْبَةُ، عَنِ الأَعْمَشِ، عَنْ مُجَاهِدٍ، عَنْ عَائِشَةَ، قَالَتْ قَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ لاَ تَسُبُّوا الأَمْوَاتَ، فَإِنَّهُمْ قَدْ أَفْضَوْا إِلَى مَا قَدَّمُوا ‏"‏‏.‏

(Oisha (roziyallohu anho) aytdi:) Paygʻambar ﷺ: «Oʻlganlarni soʻkmanglar — chunki ular (oʻzlari) oldindan yuborgan (amal)lariga yetib (oʻsha bilan jazo-mukofotga uchrab) boʻldilar», dedilar.(Оиша (розияллоҳу анҳо) айтди:) Пайғамбар ﷺ: «Ўлганларни сўкманглар — чунки улар (ўзлари) олдиндан юборган (амал)ларига етиб (ўша билан жазо-мукофотга учраб) бўлдилар», дедилар.

حَدَّثَنِي عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، قَالَ حَدَّثَنِي إِبْرَاهِيمُ بْنُ سَعْدٍ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ أَبِي سَلَمَةَ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، وَالأَعْرَجِ، أَنَّهُمَا حَدَّثَاهُ أَنَّ أَبَا هُرَيْرَةَ قَالَ اسْتَبَّ رَجُلاَنِ، رَجُلٌ مِنَ الْمُسْلِمِينَ وَرَجُلٌ مِنَ الْيَهُودِ فَقَالَ الْمُسْلِمُ وَالَّذِي اصْطَفَى مُحَمَّدًا عَلَى الْعَالَمِينَ‏.‏ فَقَالَ الْيَهُودِيُّ وَالَّذِي اصْطَفَى مُوسَى عَلَى الْعَالَمِينَ، قَالَ فَغَضِبَ الْمُسْلِمُ عِنْدَ ذَلِكَ، فَلَطَمَ وَجْهَ الْيَهُودِيِّ، فَذَهَبَ الْيَهُودِيُّ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَأَخْبَرَهُ بِمَا كَانَ مِنْ أَمْرِهِ وَأَمْرِ الْمُسْلِمِ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ لاَ تُخَيِّرُونِي عَلَى مُوسَى، فَإِنَّ النَّاسَ يَصْعَقُونَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ، فَأَكُونُ فِي أَوَّلِ مَنْ يُفِيقُ، فَإِذَا مُوسَى بَاطِشٌ بِجَانِبِ الْعَرْشِ، فَلاَ أَدْرِي أَكَانَ مُوسَى فِيمَنْ صَعِقَ فَأَفَاقَ قَبْلِي، أَوْ كَانَ مِمَّنِ اسْتَثْنَى اللَّهُ ‏"‏‏.‏

(Abu Hurayra (roziyallohu anhu) aytdi:) Ikki kishi — musulmonlardan biri va yahudiylardan biri — bir-birini soʻkdi. Musulmon: «Muhammadni olamlar uzra (afzal) tanlagan Zot bilan qasam!» dedi. Yahudiy esa: «Musoni olamlar uzra (afzal) tanlagan Zot bilan qasam!» dedi. Shunda musulmon gʻazablanib, yahudiyning yuziga shapaloq urdi. Yahudiy Rasululloh ﷺning oldilariga borib, oʻzi bilan musulmon orasida boʻlgan voqeani xabar qildi. Rasululloh ﷺ: «Meni Musodan afzal (ustun) qoʻymanglar; chunki odamlar Qiyomat kunida hushdan ketadilar (behush yiqiladilar), men esa hushiga kelganlarning birinchisi boʻlaman — birdan Muso Arshning bir tomonini ushlab (turgan) boʻladi. Bilmadim, Muso (ham) hushdan ketganlardan boʻlib, mendan oldin oʻ(zi)ga keldimi, yoki u Alloh (behush boʻlishidan) istisno qilganlardan boʻldimi», dedilar.(Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу) айтди:) Икки киши — мусулмонлардан бири ва яҳудийлардан бири — бир-бирини сўкди. Мусулмон: «Муҳаммадни оламлар узра (афзал) танлаган Зот билан қасам!» деди. Яҳудий эса: «Мусони оламлар узра (афзал) танлаган Зот билан қасам!» деди. Шунда мусулмон ғазабланиб, яҳудийнинг юзига шапалоқ урди. Яҳудий Расулуллоҳ ﷺнинг олдиларига бориб, ўзи билан мусулмон орасида бўлган воқеани хабар қилди. Расулуллоҳ ﷺ: «Мени Мусодан афзал (устун) қўйманглар; чунки одамлар Қиёмат кунида ҳушдан кетадилар (беҳуш йиқиладилар), мен эса ҳушига келганларнинг биринчиси бўламан — бирдан Мусо Аршнинг бир томонини ушлаб (турган) бўлади. Билмадим, Мусо (ҳам) ҳушдан кетганлардан бўлиб, мендан олдин ў(зи)га келдими, ёки у Аллоҳ (беҳуш бўлишидан) истисно қилганлардан бўлдими», дедилар.

حَدَّثَنَا أَبُو الْيَمَانِ، أَخْبَرَنَا شُعَيْبٌ، حَدَّثَنَا أَبُو الزِّنَادِ، عَنِ الأَعْرَجِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ يَصْعَقُ النَّاسُ حِينَ يَصْعَقُونَ، فَأَكُونُ أَوَّلَ مَنْ قَامَ، فَإِذَا مُوسَى آخِذٌ بِالْعَرْشِ، فَمَا أَدْرِي أَكَانَ فِيمَنْ صَعِقَ ‏"‏‏.‏ رَوَاهُ أَبُو سَعِيدٍ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم‏.‏

(Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki,) Paygʻambar ﷺ: «Odamlar hushdan ketadigan (paytda) hushdan ketadilar; men esa (oʻrnidan) turganlarning birinchisi boʻlaman — birdan Muso Arshni ushlab (turgan) boʻladi. Bilmadim, u (ham) hushdan ketganlardan boʻldimi (yoki yoʻqmi)», dedilar. (Buni Abu Saʼid ham Paygʻambar ﷺdan rivoyat qildi.)(Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики,) Пайғамбар ﷺ: «Одамлар ҳушдан кетадиган (пайтда) ҳушдан кетадилар; мен эса (ўрнидан) турганларнинг биринчиси бўламан — бирдан Мусо Аршни ушлаб (турган) бўлади. Билмадим, у (ҳам) ҳушдан кетганлардан бўлдими (ёки йўқми)», дедилар. (Буни Абу Саъид ҳам Пайғамбар ﷺдан ривоят қилди.)

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ مُقَاتِلٍ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ اللَّهِ، أَخْبَرَنَا يُونُسُ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، حَدَّثَنِي سَعِيدُ بْنُ الْمُسَيَّبِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ـ رضى الله عنه ـ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ يَقْبِضُ اللَّهُ الأَرْضَ، وَيَطْوِي السَّمَاءَ بِيَمِينِهِ، ثُمَّ يَقُولُ أَنَا الْمَلِكُ أَيْنَ مُلُوكُ الأَرْضِ ‏"‏‏.‏

(Abu Hurayra (roziyallohu anhu) Paygʻambar ﷺdan (rivoyat qiladi):) U zot: «Alloh yerni (qabzaga) oladi va osmonni Oʻzining oʻng (qoʻli) bilan oʻraydi (yigʻishtiradi), soʻng: ‹Men Podshohman! Yerning podshohlari qani?› deydi», dedilar.(Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу) Пайғамбар ﷺдан (ривоят қилади):) У зот: «Аллоҳ ерни (қабзага) олади ва осмонни Ўзининг ўнг (қўли) билан ўрайди (йиғиштиради), сўнг: ‹Мен Подшоҳман! Ернинг подшоҳлари қани?› дейди», дедилар.

حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ بُكَيْرٍ، حَدَّثَنَا اللَّيْثُ، عَنْ خَالِدٍ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ أَبِي هِلاَلٍ، عَنْ زَيْدِ بْنِ أَسْلَمَ، عَنْ عَطَاءِ بْنِ يَسَارٍ، عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ، قَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ تَكُونُ الأَرْضُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ خُبْزَةً وَاحِدَةً، يَتَكَفَّؤُهَا الْجَبَّارُ بِيَدِهِ، كَمَا يَكْفَأُ أَحَدُكُمْ خُبْزَتَهُ فِي السَّفَرِ، نُزُلاً لأَهْلِ الْجَنَّةِ ‏"‏‏.‏ فَأَتَى رَجُلٌ مِنَ الْيَهُودِ فَقَالَ بَارَكَ الرَّحْمَنُ عَلَيْكَ يَا أَبَا الْقَاسِمِ، أَلاَ أُخْبِرُكَ بِنُزُلِ أَهْلِ الْجَنَّةِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ قَالَ ‏"‏ بَلَى ‏"‏‏.‏ قَالَ تَكُونُ الأَرْضُ خُبْزَةً وَاحِدَةً كَمَا قَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم فَنَظَرَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم إِلَيْنَا، ثُمَّ ضَحِكَ حَتَّى بَدَتْ نَوَاجِذُهُ ثُمَّ قَالَ أَلاَ أُخْبِرُكَ بِإِدَامِهِمْ قَالَ إِدَامُهُمْ بَالاَمٌ وَنُونٌ‏.‏ قَالُوا وَمَا هَذَا قَالَ ثَوْرٌ وَنُونٌ يَأْكُلُ مِنْ زَائِدَةِ كَبِدِهِمَا سَبْعُونَ أَلْفًا‏.‏

(Abu Saʼid al-Xudriy (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki,) Paygʻambar ﷺ: «Qiyomat kunida yer yagona bir non (loʻppi) boʻladi; al-Jabbor (Alloh) uni — xuddi biringiz safarda (oʻz) nonini qoʻlida agʻdargani kabi — qoʻli bilan agʻdaradi (aylantiradi); (bu) jannat ahli uchun (mehmon) ziyofati (boʻladi)», dedilar. Shunda yahudiylardan bir kishi kelib: «Ey Abul-Qosim, Rahmon senga baraka bersin! Sizga jannat ahlining Qiyomat kunidagi ziyofatini xabar bermaymi?» dedi. U zot: «Ha (ayt)», dedilar. U: «Yer — Paygʻambar ﷺ aytganidek — yagona bir non boʻladi», dedi. Shunda Paygʻambar ﷺ bizga qarab, (keyin) ozigʻ tishlari koʻringuncha kuldilar. Soʻng u (yahudiy): «Sizga ularning (non bilan yeydigan) yonboshini (qatigʻini) xabar bermaymi? Ularning yonboshi — Balom va Nun (boʻladi)», dedi. (Sahobalar): «Bu nima?» dedilar. U: «(Bu) — bir hoʻkiz va bir baliq; ularning jigarining ziyoda (boʻlagi)dan yetmish ming (kishi) yeydi», dedi.(Абу Саъид ал-Худрий (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики,) Пайғамбар ﷺ: «Қиёмат кунида ер ягона бир нон (лўппи) бўлади; ал-Жаббор (Аллоҳ) уни — худди бирингиз сафарда (ўз) нонини қўлида ағдаргани каби — қўли билан ағдаради (айлантиради); (бу) жаннат аҳли учун (меҳмон) зиёфати (бўлади)», дедилар. Шунда яҳудийлардан бир киши келиб: «Эй Абул-Қосим, Раҳмон сенга барака берсин! Сизга жаннат аҳлининг Қиёмат кунидаги зиёфатини хабар бермайми?» деди. У зот: «Ҳа (айт)», дедилар. У: «Ер — Пайғамбар ﷺ айтганидек — ягона бир нон бўлади», деди. Шунда Пайғамбар ﷺ бизга қараб, (кейин) озиғ тишлари кўрингунча кулдилар. Сўнг у (яҳудий): «Сизга уларнинг (нон билан ейдиган) ёнбошини (қатиғини) хабар бермайми? Уларнинг ёнбоши — Балом ва Нун (бўлади)», деди. (Саҳобалар): «Бу нима?» дедилар. У: «(Бу) — бир ҳўкиз ва бир балиқ; уларнинг жигарининг зиёда (бўлаги)дан етмиш минг (киши) ейди», деди.

حَدَّثَنَا سَعِيدُ بْنُ أَبِي مَرْيَمَ، أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ جَعْفَرٍ، قَالَ حَدَّثَنِي أَبُو حَازِمٍ، قَالَ سَمِعْتُ سَهْلَ بْنَ سَعْدٍ، قَالَ سَمِعْتُ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏"‏ يُحْشَرُ النَّاسُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ عَلَى أَرْضٍ بَيْضَاءَ عَفْرَاءَ كَقُرْصَةِ نَقِيٍّ ‏"‏‏.‏ قَالَ سَهْلٌ أَوْ غَيْرُهُ لَيْسَ فِيهَا مَعْلَمٌ لأَحَدٍ‏.‏

(Sahl ibn Saʼd (roziyallohu anhu) aytdi:) Men Paygʻambar ﷺning shunday deganlarini eshitdim: «Odamlar Qiyomat kunida — xuddi sof (oq) bugʻdoy nonidek — oppoq, qizgʻish (tekis) bir yer ustida toʻplanadi». Sahl — yoki boshqasi —: «Unda hech kim uchun biror (tanish) belgi (joy nishonasi) boʻlmaydi», dedi.(Саҳл ибн Саъд (розияллоҳу анҳу) айтди:) Мен Пайғамбар ﷺнинг шундай деганларини эшитдим: «Одамлар Қиёмат кунида — худди соф (оқ) буғдой нонидек — оппоқ, қизғиш (текис) бир ер устида тўпланади». Саҳл — ёки бошқаси —: «Унда ҳеч ким учун бирор (таниш) белги (жой нишонаси) бўлмайди», деди.

حَدَّثَنَا مُعَلَّى بْنُ أَسَدٍ، حَدَّثَنَا وُهَيْبٌ، عَنِ ابْنِ طَاوُسٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ـ رضى الله عنه ـ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ يُحْشَرُ النَّاسُ عَلَى ثَلاَثِ طَرَائِقَ، رَاغِبِينَ رَاهِبِينَ وَاثْنَانِ عَلَى بَعِيرٍ، وَثَلاَثَةٌ عَلَى بَعِيرٍ، وَأَرْبَعَةٌ عَلَى بَعِيرٍ، وَعَشَرَةٌ عَلَى بَعِيرٍ وَيَحْشُرُ بَقِيَّتَهُمُ النَّارُ، تَقِيلُ مَعَهُمْ حَيْثُ قَالُوا، وَتَبِيتُ مَعَهُمْ حَيْثُ بَاتُوا، وَتُصْبِحُ مَعَهُمْ حَيْثُ أَصْبَحُوا، وَتُمْسِي مَعَهُمْ حَيْثُ أَمْسَوْا ‏"‏‏.‏

(Abu Hurayra (roziyallohu anhu) Paygʻambar ﷺdan (rivoyat qiladi):) U zot: «Odamlar uch (xil) yoʻsinda toʻplanadi: ragʻbatli va qoʻrquvli (holda piyoda); (yana baʼzilari) — ikkitasi bir tuyada, uchtasi bir tuyada, toʻrttasi bir tuyada, oʻntasi bir tuyada; qolganlarini esa olov (haydab) toʻplaydi — ular qaylasa (peshin uyqusiga toʻxtasa), u (olov) ular bilan birga qayladi; qayerda tunasalar, ular bilan tunaydi; qayerda tonglatsalar, ular bilan tonglaydi; qayerda kechqurun (toʻxtasalar), ular bilan birga oqshomlaydi», dedilar.(Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу) Пайғамбар ﷺдан (ривоят қилади):) У зот: «Одамлар уч (хил) йўсинда тўпланади: рағбатли ва қўрқувли (ҳолда пиёда); (яна баъзилари) — иккитаси бир туяда, учтаси бир туяда, тўрттаси бир туяда, ўнтаси бир туяда; қолганларини эса олов (ҳайдаб) тўплайди — улар қайласа (пешин уйқусига тўхтаса), у (олов) улар билан бирга қайлади; қаерда тунасалар, улар билан тунайди; қаерда тонглацалар, улар билан тонглайди; қаерда кечқурун (тўхтасалар), улар билан бирга оқшомлайди», дедилар.

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مُحَمَّدٍ، حَدَّثَنَا يُونُسُ بْنُ مُحَمَّدٍ الْبَغْدَادِيُّ، حَدَّثَنَا شَيْبَانُ، عَنْ قَتَادَةَ، حَدَّثَنَا أَنَسُ بْنُ مَالِكٍ ـ رضى الله عنه أَنَّ رَجُلاً، قَالَ يَا نَبِيَّ اللَّهِ كَيْفَ يُحْشَرُ الْكَافِرُ عَلَى وَجْهِهِ قَالَ ‏"‏ أَلَيْسَ الَّذِي أَمْشَاهُ عَلَى الرِّجْلَيْنِ فِي الدُّنْيَا قَادِرًا عَلَى أَنَّ يُمْشِيَهُ عَلَى وَجْهِهِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ ‏"‏‏.‏ قَالَ قَتَادَةُ بَلَى وَعِزَّةِ رَبِّنَا‏.‏

(Anas ibn Molik (roziyallohu anhu) rivoyat qildiki,) Bir kishi: «Yo Allohning Paygʻambari, kofir yuztuban (yuzi bilan) qanday toʻplanadi (haydaladi)?» dedi. U zot: «Uni dunyoda ikki oyoq ustida yurgizgan (Zot), Qiyomat kunida uni yuzi ustida yurgizishga qodir emasmi?» dedilar. Qatoda: «Ha — Robbimizning izzati bilan (qasamki, qodir)!» dedi.(Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу) ривоят қилдики,) Бир киши: «Ё Аллоҳнинг Пайғамбари, кофир юзтубан (юзи билан) қандай тўпланади (ҳайдалади)?» деди. У зот: «Уни дунёда икки оёқ устида юргизган (Зот), Қиёмат кунида уни юзи устида юргизишга қодир эмасми?» дедилар. Қатода: «Ҳа — Роббимизнинг иззати билан (қасамки, қодир)!» деди.

حَدَّثَنَا عَلِيٌّ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، قَالَ عَمْرٌو سَمِعْتُ سَعِيدَ بْنَ جُبَيْرٍ، سَمِعْتُ ابْنَ عَبَّاسٍ، سَمِعْتُ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏"‏ إِنَّكُمْ مُلاَقُو اللَّهِ حُفَاةً عُرَاةً مُشَاةً غُرْلاً ‏"‏‏.‏ قَالَ سُفْيَانُ هَذَا مِمَّا نَعُدُّ أَنَّ ابْنَ عَبَّاسٍ سَمِعَهُ مِنَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم‏.‏

(Ibn Abbos (roziyallohu anhumo) aytdi:) Men Paygʻambar ﷺning shunday deganlarini eshitdim: «Sizlar Allohga yalangoyoq, yalangʻoch, piyoda va xatna qilinmagan holda yoʻliqasiz». Sufyon: «Bu — biz Ibn Abbos uni Paygʻambar ﷺdan eshitgan deb hisoblaydigan (hadis)lardandir», dedi.(Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо) айтди:) Мен Пайғамбар ﷺнинг шундай деганларини эшитдим: «Сизлар Аллоҳга ялангоёқ, яланғоч, пиёда ва хатна қилинмаган ҳолда йўлиқасиз». Суфён: «Бу — биз Ибн Аббос уни Пайғамбар ﷺдан эшитган деб ҳисоблайдиган (ҳадис)лардандир», деди.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ بْنُ سَعِيدٍ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ عَمْرٍو، عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ـ رضى الله عنهما ـ قَالَ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَخْطُبُ عَلَى الْمِنْبَرِ يَقُولُ ‏"‏ إِنَّكُمْ مُلاَقُو اللَّهِ حُفَاةً عُرَاةً غُرْلاً ‏"‏‏.‏

(Ibn Abbos (roziyallohu anhumo) aytdi:) Men Rasululloh ﷺning minbarda xutba qilib: «Sizlar Allohga yalangoyoq, yalangʻoch va xatna qilinmagan holda yoʻliqasiz», deganlarini eshitdim.(Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо) айтди:) Мен Расулуллоҳ ﷺнинг минбарда хутба қилиб: «Сизлар Аллоҳга ялангоёқ, яланғоч ва хатна қилинмаган ҳолда йўлиқасиз», деганларини эшитдим.

حَدَّثَنِي مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا غُنْدَرٌ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنِ الْمُغِيرَةِ بْنِ النُّعْمَانِ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ قَامَ فِينَا النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم يَخْطُبُ فَقَالَ ‏"‏ إِنَّكُمْ مَحْشُورُونَ حُفَاةً عُرَاةً ‏[quran sura="21" aya_start="104" aya_end="104"]{‏كَمَا بَدَأْنَا أَوَّلَ خَلْقٍ نُعِيدُهُ‏}‏ الآيَةَ، وَإِنَّ أَوَّلَ الْخَلاَئِقِ يُكْسَى يَوْمَ الْقِيَامَةِ إِبْرَاهِيمُ، وَإِنَّهُ سَيُجَاءُ بِرِجَالٍ مِنْ أُمَّتِي، فَيُؤْخَذُ بِهِمْ ذَاتَ الشِّمَالِ‏.‏ فَأَقُولُ يَا رَبِّ أُصَيْحَابِي‏.‏ فَيَقُولُ إِنَّكَ لاَ تَدْرِي مَا أَحْدَثُوا بَعْدَكَ‏.‏ فَأَقُولُ كَمَا قَالَ الْعَبْدُ الصَّالِحُ ‏[quran sura="5" aya_start="117" aya_end="117"]{‏وَكُنْتُ عَلَيْهِمْ شَهِيدًا مَا دُمْتُ فِيهِمْ‏}‏ إِلَى قَوْلِهِ ‏{‏الْحَكِيمُ‏}‏ قَالَ فَيُقَالُ إِنَّهُمْ لَمْ يَزَالُوا مُرْتَدِّينَ عَلَى أَعْقَابِهِمْ ‏"‏‏.‏

(Ibn Abbos (roziyallohu anhumo) aytdi:) Paygʻambar ﷺ bizning oramizda xutba qilib turib: «Sizlar yalangoyoq, yalangʻoch, xatna qilinmagan holda toʻplanasiz — ‹Biz (mavjudotni) ilk bor yaratganimiz kabi, uni (yana) qaytaramiz› (Anbiyo surasi, 104-oyat). Qiyomat kunida xaloyiqdan birinchi boʻlib kiyintiriladigan (kishi) — Ibrohimdir. Ummatimdan baʼzi kishilar (ham) keltiriladi-yu, ular chap tomonga (doʻzaxga) olib ketiladi. Men: ‹Ey Robbim, (bular) mening sahobalarim!› deyman. (Alloh): ‹Sen ulardan keyin nima (bidʼat) paydo qilganlarini bilmaysan›, deydi. Men (ularga) — solih banda (Iso) aytganidek —: ‹Men ular orasida boʻlganimda, ularga guvoh edim...› — ‹al-Hakiym› (soʻziga qadar) (Moida surasi, 117-oyat) deyman», dedilar. (Soʻng u zot:) «Shunda: ‹Ular sen (ketgan)dan keyin ham (dindan) ortlariga qaytib (murtad boʻlib) ketaverdilar›, deyiladi», dedilar.(Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо) айтди:) Пайғамбар ﷺ бизнинг орамизда хутба қилиб туриб: «Сизлар ялангоёқ, яланғоч, хатна қилинмаган ҳолда тўпланасиз — ‹Биз (мавжудотни) илк бор яратганимиз каби, уни (яна) қайтарамиз› (Анбиё сураси, 104-оят). Қиёмат кунида халойиқдан биринчи бўлиб кийинтириладиган (киши) — Иброҳимдир. Умматимдан баъзи кишилар (ҳам) келтирилади-ю, улар чап томонга (дўзахга) олиб кетилади. Мен: ‹Эй Роббим, (булар) менинг саҳобаларим!› дейман. (Аллоҳ): ‹Сен улардан кейин нима (бидъат) пайдо қилганларини билмайсан›, дейди. Мен (уларга) — солиҳ банда (Исо) айтганидек —: ‹Мен улар орасида бўлганимда, уларга гувоҳ эдим...› — ‹ал-Ҳакийм› (сўзига қадар) (Моида сураси, 117-оят) дейман», дедилар. (Сўнг у зот:) «Шунда: ‹Улар сен (кетган)дан кейин ҳам (диндан) ортларига қайтиб (муртад бўлиб) кетавердилар›, дейилади», дедилар.

حَدَّثَنَا قَيْسُ بْنُ حَفْصٍ، حَدَّثَنَا خَالِدُ بْنُ الْحَارِثِ، حَدَّثَنَا حَاتِمُ بْنُ أَبِي صَغِيرَةَ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي مُلَيْكَةَ، قَالَ حَدَّثَنِي الْقَاسِمُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِي بَكْرٍ، أَنَّ عَائِشَةَ ـ رضى الله عنها ـ قَالَتْ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ تُحْشَرُونَ حُفَاةً عُرَاةً غُرْلاً ‏"‏ قَالَتْ عَائِشَةُ فَقُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ الرِّجَالُ وَالنِّسَاءُ يَنْظُرُ بَعْضُهُمْ إِلَى بَعْضٍ‏.‏ فَقَالَ ‏"‏ الأَمْرُ أَشَدُّ مِنْ أَنْ يُهِمَّهُمْ ذَاكِ ‏"‏‏.‏

(Oisha (roziyallohu anho) aytdi:) Rasululloh ﷺ: «Sizlar yalangoyoq, yalangʻoch, xatna qilinmagan holda toʻplanasiz», dedilar. Oisha aytdi: Men: «Yo Rasululloh, erkaklar va ayollar bir-biriga qaraydimi?» dedim. U zot: «(Ey Oisha, oʻsha kundagi) ish ularni bunga (qarashga) ahamiyat berishdan koʻra qattiqroqdir (mashaqqatliroqdir)», dedilar.(Оиша (розияллоҳу анҳо) айтди:) Расулуллоҳ ﷺ: «Сизлар ялангоёқ, яланғоч, хатна қилинмаган ҳолда тўпланасиз», дедилар. Оиша айтди: Мен: «Ё Расулуллоҳ, эркаклар ва аёллар бир-бирига қарайдими?» дедим. У зот: «(Эй Оиша, ўша кундаги) иш уларни бунга (қарашга) аҳамият беришдан кўра қаттиқроқдир (машаққатлироқдир)», дедилар.

حَدَّثَنِي مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا غُنْدَرٌ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، عَنْ عَمْرِو بْنِ مَيْمُونٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ، قَالَ كُنَّا مَعَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فِي قُبَّةٍ فَقَالَ ‏"‏ أَتَرْضَوْنَ أَنْ تَكُونُوا رُبُعَ أَهْلِ الْجَنَّةِ ‏"‏‏.‏ قُلْنَا نَعَمْ‏.‏ قَالَ ‏"‏ تَرْضَوْنَ أَنْ تَكُونُوا ثُلُثَ أَهْلِ الْجَنَّةِ ‏"‏‏.‏ قُلْنَا نَعَمْ‏.‏ قَالَ ‏"‏ أَتَرْضَوْنَ أَنْ تَكُونُوا شَطْرَ أَهْلِ الْجَنَّةِ ‏"‏‏.‏ قُلْنَا نَعَمْ‏.‏ قَالَ ‏"‏ وَالَّذِي نَفْسُ مُحَمَّدٍ بِيَدِهِ إِنِّي لأَرْجُو أَنْ تَكُونُوا نِصْفَ أَهْلِ الْجَنَّةِ، وَذَلِكَ أَنَّ الْجَنَّةَ لاَ يَدْخُلُهَا إِلاَّ نَفْسٌ مُسْلِمَةٌ، وَمَا أَنْتُمْ فِي أَهْلِ الشِّرْكِ إِلاَّ كَالشَّعْرَةِ الْبَيْضَاءِ فِي جِلْدِ الثَّوْرِ الأَسْوَدِ أَوْ كَالشَّعْرَةِ السَّوْدَاءِ فِي جِلْدِ الثَّوْرِ الأَحْمَرِ ‏"‏‏.‏

(Abdulloh (ibn Masʼud) (roziyallohu anhu) aytdi:) Biz Paygʻambar ﷺ bilan bir chodirda edik. U zot: «Jannat ahlining toʻrtdan biri boʻlishingizga rozimisiz?» dedilar. Biz: «Ha», dedik. U zot: «Jannat ahlining uchdan biri boʻlishingizga rozimisiz?» dedilar. Biz: «Ha», dedik. U zot: «Jannat ahlining yarmi boʻlishingizga rozimisiz?» dedilar. Biz: «Ha», dedik. U zot: «Muhammadning joni qoʻlida boʻlgan Zot bilan qasamki, men sizlar jannat ahlining yarmi boʻlishingizdan umidvorman — chunki jannatga musulmon jondan boshqasi kirmaydi; sizlar mushrik ahli ichida — qora hoʻkizning terisidagi bir oq tukdek, yoki qizil hoʻkizning terisidagi bir qora tukdek (kamsiz)siz», dedilar.(Абдуллоҳ (ибн Масъуд) (розияллоҳу анҳу) айтди:) Биз Пайғамбар ﷺ билан бир чодирда эдик. У зот: «Жаннат аҳлининг тўртдан бири бўлишингизга розимисиз?» дедилар. Биз: «Ҳа», дедик. У зот: «Жаннат аҳлининг учдан бири бўлишингизга розимисиз?» дедилар. Биз: «Ҳа», дедик. У зот: «Жаннат аҳлининг ярми бўлишингизга розимисиз?» дедилар. Биз: «Ҳа», дедик. У зот: «Муҳаммаднинг жони қўлида бўлган Зот билан қасамки, мен сизлар жаннат аҳлининг ярми бўлишингиздан умидворман — чунки жаннатга мусулмон жондан бошқаси кирмайди; сизлар мушрик аҳли ичида — қора ҳўкизнинг терисидаги бир оқ тукдек, ёки қизил ҳўкизнинг терисидаги бир қора тукдек (камсиз)сиз», дедилар.

حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ، حَدَّثَنِي أَخِي، عَنْ سُلَيْمَانَ، عَنْ ثَوْرٍ، عَنْ أَبِي الْغَيْثِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ أَوَّلُ مَنْ يُدْعَى يَوْمَ الْقِيَامَةِ آدَمُ، فَتَرَاءَى ذُرِّيَّتُهُ فَيُقَالُ هَذَا أَبُوكُمْ آدَمُ‏.‏ فَيَقُولُ لَبَّيْكَ وَسَعْدَيْكَ‏.‏ فَيَقُولُ أَخْرِجْ بَعْثَ جَهَنَّمَ مِنْ ذُرِّيَّتِكَ‏.‏ فَيَقُولُ يَا رَبِّ كَمْ أُخْرِجُ فَيَقُولُ أَخْرِجْ مِنْ كُلِّ مِائَةٍ تِسْعَةً وَتِسْعِينَ ‏"‏‏.‏ فَقَالُوا يَا رَسُولَ اللَّهِ إِذَا أُخِذَ مِنَّا مِنْ كُلِّ مِائَةٍ تِسْعَةٌ وَتِسْعُونَ، فَمَاذَا يَبْقَى مِنَّا قَالَ ‏"‏ إِنَّ أُمَّتِي فِي الأُمَمِ كَالشَّعَرَةِ الْبَيْضَاءِ فِي الثَّوْرِ الأَسْوَدِ ‏"‏‏.‏

(Abu Hurayra (roziyallohu anhu) rivoyat qildiki,) Paygʻambar ﷺ: «Qiyomat kunida birinchi boʻlib chaqiriladigan (kishi) — Odam(ato)dir. Uning zurriyoti (avlodi) koʻrsatiladi va (ularga): ‹Bu — otangiz Odam›, deyiladi. U: ‹Labbay, saʼdayk›, deydi. (Alloh): ‹Zurriyotingdan jahannam (ahli) guruhini chiqar›, deydi. U: ‹Ey Robbim, qanchasini chiqaray?› deydi. (Alloh): ‹Har yuztadan toʻqson toʻqqiztasini chiqar›, deydi», dedilar. (Sahobalar): «Yo Rasululloh, bizdan har yuztadan toʻqson toʻqqiztamiz olinsa, bizdan nima qoladi?» dedilar. U zot: «Albatta mening ummatim (boshqa) ummatlar ichida — qora hoʻkizdagi bir oq tukdek(dir)», dedilar.(Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу) ривоят қилдики,) Пайғамбар ﷺ: «Қиёмат кунида биринчи бўлиб чақириладиган (киши) — Одам(ато)дир. Унинг зурриёти (авлоди) кўрсатилади ва (уларга): ‹Бу — отангиз Одам›, дейилади. У: ‹Лаббай, саъдайк›, дейди. (Аллоҳ): ‹Зурриётингдан жаҳаннам (аҳли) гуруҳини чиқар›, дейди. У: ‹Эй Роббим, қанчасини чиқарай?› дейди. (Аллоҳ): ‹Ҳар юзтадан тўқсон тўққизтасини чиқар›, дейди», дедилар. (Саҳобалар): «Ё Расулуллоҳ, биздан ҳар юзтадан тўқсон тўққизтамиз олинса, биздан нима қолади?» дедилар. У зот: «Албатта менинг умматим (бошқа) умматлар ичида — қора ҳўкиздаги бир оқ тукдек(дир)», дедилар.

حَدَّثَنِي يُوسُفُ بْنُ مُوسَى، حَدَّثَنَا جَرِيرٌ، عَنِ الأَعْمَشِ، عَنْ أَبِي صَالِحٍ، عَنْ أَبِي سَعِيدٍ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ يَقُولُ اللَّهُ يَا آدَمُ‏.‏ فَيَقُولُ لَبَّيْكَ وَسَعْدَيْكَ وَالْخَيْرُ فِي يَدَيْكَ‏.‏ قَالَ يَقُولُ أَخْرِجْ بَعْثَ النَّارِ‏.‏ قَالَ وَمَا بَعْثُ النَّارِ قَالَ مِنْ كُلِّ أَلْفٍ تِسْعَمِائَةٍ وَتِسْعَةً وَتِسْعِينَ‏.‏ فَذَاكَ حِينَ يَشِيبُ الصَّغِيرُ، وَتَضَعُ كُلُّ ذَاتِ حَمْلٍ حَمْلَهَا، وَتَرَى النَّاسَ سَكْرَى وَمَا هُمْ بِسَكْرَى وَلَكِنَّ عَذَابَ اللَّهِ شَدِيدٌ ‏"‏‏.‏ فَاشْتَدَّ ذَلِكَ عَلَيْهِمْ فَقَالُوا يَا رَسُولُ اللَّهِ أَيُّنَا الرَّجُلُ قَالَ ‏"‏ أَبْشِرُوا، فَإِنَّ مِنْ يَأْجُوجَ وَمَأْجُوجَ أَلْفٌ وَمِنْكُمْ رَجُلٌ ـ ثُمَّ قَالَ ـ وَالَّذِي نَفْسِي فِي يَدِهِ إِنِّي لأَطْمَعُ أَنْ تَكُونُوا ثُلُثَ أَهْلِ الْجَنَّةِ ‏"‏‏.‏ قَالَ فَحَمِدْنَا اللَّهَ وَكَبَّرْنَا، ثُمَّ قَالَ ‏"‏ وَالَّذِي نَفْسِي فِي يَدِهِ إِنِّي لأَطْمَعُ أَنْ تَكُونُوا شَطْرَ أَهْلِ الْجَنَّةِ، إِنَّ مَثَلَكُمْ فِي الأُمَمِ كَمَثَلِ الشَّعَرَةِ الْبَيْضَاءِ فِي جِلْدِ الثَّوْرِ الأَسْوَدِ أَوِ الرَّقْمَةِ فِي ذِرَاعِ الْحِمَارِ ‏"‏‏.‏

(Abu Saʼid (al-Xudriy) (roziyallohu anhu) aytdi:) Rasululloh ﷺ: «Alloh: ‹Ey Odam!› deydi. U: ‹Labbay, saʼdayk, val-xayru fiy yadayk (yaxshilik Sening qoʻlingda)›, deydi. (Alloh): ‹Doʻzax (ahli) guruhini chiqar›, deydi. U: ‹Doʻzax guruhi nima (qancha)?› deydi. (Alloh): ‹Har mingtadan toʻqqiz yuz toʻqson toʻqqiztasini (chiqar)›, deydi. Mana shu — kichik (bola) qariydigan, har bir homilador (ayol) homilasini (vaqtsiz) tashlaydigan va sen odamlarni mast koʻradigan — holbuki ular mast emas — lekin Allohning azobi qattiq boʻladigan (paytdir)», dedilar. Bu (sahobalarga) ogʻir botdi va ular: «Yo Rasululloh, qaysimiz oʻsha (qutuladigan) kishi (boʻlamiz)?» dedilar. U zot: «Xushxabar boʻlsin: Yaʼjuj va Maʼjujdan ming (kishi), sizdan esa bir kishi (boʻladi)», dedilar. Soʻng: «Joni qoʻlimda boʻlgan Zot bilan qasamki, men sizlar jannat ahlining uchdan biri boʻlishingizdan umidvorman», dedilar. (Abu Saʼid) aytdi: Biz Allohga hamd aytdik, takbir aytdik. Soʻng u zot: «Joni qoʻlimda boʻlgan Zot bilan qasamki, men sizlar jannat ahlining yarmi boʻlishingizdan umidvorman. Albatta sizlarning (boshqa) ummatlar ichidagi misolingiz — qora hoʻkiz terisidagi bir oq tuk, yoki eshakning bilagidagi bir dogʻ (raqm) misolidir», dedilar.(Абу Саъид (ал-Худрий) (розияллоҳу анҳу) айтди:) Расулуллоҳ ﷺ: «Аллоҳ: ‹Эй Одам!› дейди. У: ‹Лаббай, саъдайк, вал-хайру фий ядайк (яхшилик Сенинг қўлингда)›, дейди. (Аллоҳ): ‹Дўзах (аҳли) гуруҳини чиқар›, дейди. У: ‹Дўзах гуруҳи нима (қанча)?› дейди. (Аллоҳ): ‹Ҳар мингтадан тўққиз юз тўқсон тўққизтасини (чиқар)›, дейди. Мана шу — кичик (бола) қарийдиган, ҳар бир ҳомиладор (аёл) ҳомиласини (вақциз) ташлайдиган ва сен одамларни маст кўрадиган — ҳолбуки улар маст эмас — лекин Аллоҳнинг азоби қаттиқ бўладиган (пайтдир)», дедилар. Бу (саҳобаларга) оғир ботди ва улар: «Ё Расулуллоҳ, қайсимиз ўша (қутуладиган) киши (бўламиз)?» дедилар. У зот: «Хушхабар бўлсин: Яъжуж ва Маъжуждан минг (киши), сиздан эса бир киши (бўлади)», дедилар. Сўнг: «Жони қўлимда бўлган Зот билан қасамки, мен сизлар жаннат аҳлининг учдан бири бўлишингиздан умидворман», дедилар. (Абу Саъид) айтди: Биз Аллоҳга ҳамд айтдик, такбир айтдик. Сўнг у зот: «Жони қўлимда бўлган Зот билан қасамки, мен сизлар жаннат аҳлининг ярми бўлишингиздан умидворман. Албатта сизларнинг (бошқа) умматлар ичидаги мисолингиз — қора ҳўкиз терисидаги бир оқ тук, ёки эшакнинг билагидаги бир доғ (рақм) мисолидир», дедилар.

حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ أَبَانَ، حَدَّثَنَا عِيسَى بْنُ يُونُسَ، حَدَّثَنَا ابْنُ عَوْنٍ، عَنْ نَافِعٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ ـ رضى الله عنهما ـ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم‏.‏ ‏[quran sura="83" aya_start="6" aya_end="6"]{‏يَوْمَ يَقُومُ النَّاسُ لِرَبِّ الْعَالَمِينَ‏}‏ قَالَ ‏"‏ يَقُومُ أَحَدُهُمْ فِي رَشْحِهِ إِلَى أَنْصَافِ أُذُنَيْهِ ‏"‏‏.‏

(Ibn Umar (roziyallohu anhumo) Paygʻambar ﷺdan (rivoyat qiladi):) U zot ‹Odamlar olamlar Robbisi huzurida turadigan kunda...› (Mutaffifin surasi, 6-oyat) (haqida): «Ulardan biri teriga quloqlarining oʻrtasigacha (botib) turadi», dedilar.(Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо) Пайғамбар ﷺдан (ривоят қилади):) У зот ‹Одамлар оламлар Роббиси ҳузурида турадиган кунда...› (Мутаффифин сураси, 6-оят) (ҳақида): «Улардан бири терига қулоқларининг ўртасигача (ботиб) туради», дедилар.

حَدَّثَنِي عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، قَالَ حَدَّثَنِي سُلَيْمَانُ، عَنْ ثَوْرِ بْنِ زَيْدٍ، عَنْ أَبِي الْغَيْثِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ـ رضى الله عنه ـ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ يَعْرَقُ النَّاسُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ حَتَّى يَذْهَبَ عَرَقُهُمْ فِي الأَرْضِ سَبْعِينَ ذِرَاعًا، وَيُلْجِمُهُمْ حَتَّى يَبْلُغَ آذَانَهُمْ ‏"‏‏.‏

(Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki,) Rasululloh ﷺ: «Odamlar Qiyomat kunida shunday terlaydilarki, terlari yerga yetmish gaz (chuqur) singiydi; (soʻng) ularni (terlari) quloqlariga yetgancha (suvga botirib) jilovlaydi», dedilar.(Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики,) Расулуллоҳ ﷺ: «Одамлар Қиёмат кунида шундай терлайдиларки, терлари ерга етмиш газ (чуқур) сингийди; (сўнг) уларни (терлари) қулоқларига етганча (сувга ботириб) жиловлайди», дедилар.

حَدَّثَنَا عُمَرُ بْنُ حَفْصٍ، حَدَّثَنَا أَبِي، حَدَّثَنَا الأَعْمَشُ، حَدَّثَنِي شَقِيقٌ، سَمِعْتُ عَبْدَ اللَّهِ ـ رضى الله عنه ـ قَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ أَوَّلُ مَا يُقْضَى بَيْنَ النَّاسِ بِالدِّمَاءِ ‏"‏‏.‏

(Abdulloh (ibn Masʼud) (roziyallohu anhu) aytdi:) Paygʻambar ﷺ: «(Qiyomat kunida) odamlar orasida birinchi boʻlib qonlar (toʻkilishi) haqida hukm chiqariladi», dedilar.(Абдуллоҳ (ибн Масъуд) (розияллоҳу анҳу) айтди:) Пайғамбар ﷺ: «(Қиёмат кунида) одамлар орасида биринчи бўлиб қонлар (тўкилиши) ҳақида ҳукм чиқарилади», дедилар.

حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ، قَالَ حَدَّثَنِي مَالِكٌ، عَنْ سَعِيدٍ الْمَقْبُرِيِّ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ مَنْ كَانَتْ عِنْدَهُ مَظْلَمَةٌ لأَخِيهِ فَلْيَتَحَلَّلْهُ مِنْهَا، فَإِنَّهُ لَيْسَ ثَمَّ دِينَارٌ وَلاَ دِرْهَمٌ مِنْ قَبْلِ أَنْ يُؤْخَذَ لأَخِيهِ مِنْ حَسَنَاتِهِ، فَإِنْ لَمْ يَكُنْ لَهُ حَسَنَاتٌ أُخِذَ مِنْ سَيِّئَاتِ أَخِيهِ، فَطُرِحَتْ عَلَيْهِ ‏"‏‏.‏

(Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki,) Rasululloh ﷺ: «Kimning zimmasida birodariga (qilgan) bir zulmi boʻlsa, (oʻlimidan oldin) undan halollik (kechirim) soʻrab olsin — chunki u yerda (oxiratda) na dinor, na dirham (boʻladi); (zulm qilgan kishining) yaxshiliklaridan birodari uchun olinishidan oldin (kechirim soʻrasin). Agar uning yaxshiliklari boʻlmasa, birodarining yomonliklaridan olinib, uning ustiga yuklanadi», dedilar.(Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики,) Расулуллоҳ ﷺ: «Кимнинг зиммасида биродарига (қилган) бир зулми бўлса, (ўлимидан олдин) ундан ҳалоллик (кечирим) сўраб олсин — чунки у ерда (охиратда) на динор, на дирҳам (бўлади); (зулм қилган кишининг) яхшиликларидан биродари учун олинишидан олдин (кечирим сўрасин). Агар унинг яхшиликлари бўлмаса, биродарининг ёмонликларидан олиниб, унинг устига юкланади», дедилар.

حَدَّثَنِي الصَّلْتُ بْنُ مُحَمَّدٍ، حَدَّثَنَا يَزِيدُ بْنُ زُرَيْعٍ، ‏[quran sura="7" aya_start="42" aya_end="42"]{‏وَنَزَعْنَا مَا فِي صُدُورِهِمْ مِنْ غِلٍّ‏}‏ قَالَ حَدَّثَنَا سَعِيدٌ عَنْ قَتَادَةَ عَنْ أَبِي الْمُتَوَكِّلِ النَّاجِيِّ أَنَّ أَبَا سَعِيدٍ الْخُدْرِيَّ ـ رضى الله عنه ـ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ يَخْلُصُ الْمُؤْمِنُونَ مِنَ النَّارِ، فَيُحْبَسُونَ عَلَى قَنْطَرَةٍ بَيْنَ الْجَنَّةِ وَالنَّارِ، فَيُقَصُّ لِبَعْضِهِمْ مِنْ بَعْضٍ، مَظَالِمُ كَانَتْ بَيْنَهُمْ فِي الدُّنْيَا، حَتَّى إِذَا هُذِّبُوا وَنُقُّوا أُذِنَ لَهُمْ فِي دُخُولِ الْجَنَّةِ، فَوَالَّذِي نَفْسُ مُحَمَّدٍ بِيَدِهِ لأَحَدُهُمْ أَهْدَى بِمَنْزِلِهِ فِي الْجَنَّةِ مِنْهُ بِمَنْزِلِهِ كَانَ فِي الدُّنْيَا ‏"‏‏.‏

(Abu Saʼid al-Xudriy (roziyallohu anhu) aytdi:) Rasululloh ﷺ ‹Biz ularning koʻksilaridagi gina-adovatni sugʻurib (olib) tashladik› (Aʼrof surasi, 43-oyat) (oyati haqida shunday) dedilar: «Mominlar doʻzaxdan qutuladi, soʻng jannat bilan doʻzax orasidagi bir koʻprikda toʻxtatiladi; ular orasida dunyoda boʻlgan zulm(lar) uchun bir-biridan qasos olinadi; ular (shunday) tozalanib, poklangach, ularga jannatga kirishga izn beriladi. Muhammadning joni qoʻlida boʻlgan Zot bilan qasamki, ularning har biri jannatdagi manzilini — dunyodagi manzilini bilganidan ham yaxshiroq tanib qoladi (biladi)», dedilar.(Абу Саъид ал-Худрий (розияллоҳу анҳу) айтди:) Расулуллоҳ ﷺ ‹Биз уларнинг кўксиларидаги гина-адоватни суғуриб (олиб) ташладик› (Аъроф сураси, 43-оят) (ояти ҳақида шундай) дедилар: «Моминлар дўзахдан қутулади, сўнг жаннат билан дўзах орасидаги бир кўприкда тўхтатилади; улар орасида дунёда бўлган зулм(лар) учун бир-биридан қасос олинади; улар (шундай) тозаланиб, поклангач, уларга жаннатга киришга изн берилади. Муҳаммаднинг жони қўлида бўлган Зот билан қасамки, уларнинг ҳар бири жаннатдаги манзилини — дунёдаги манзилини билганидан ҳам яхшироқ таниб қолади (билади)», дедилар.

حَدَّثَنَا عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ مُوسَى، عَنْ عُثْمَانَ بْنِ الأَسْوَدِ، عَنِ ابْنِ أَبِي مُلَيْكَةَ، عَنْ عَائِشَةَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ مَنْ نُوقِشَ الْحِسَابَ عُذِّبَ ‏"‏‏.‏ قَالَتْ قُلْتُ أَلَيْسَ يَقُولُ اللَّهُ تَعَالَى ‏[quran sura="84" aya_start="8" aya_end="8"]{‏فَسَوْفَ يُحَاسَبُ حِسَابًا يَسِيرًا‏}‏‏.‏ قَالَ ‏"‏ ذَلِكِ الْعَرْضُ ‏"‏‏.‏ حَدَّثَنِي عَمْرُو بْنُ عَلِيٍّ، حَدَّثَنَا يَحْيَى، عَنْ عُثْمَانَ بْنِ الأَسْوَدِ، سَمِعْتُ ابْنَ أَبِي مُلَيْكَةَ، قَالَ سَمِعْتُ عَائِشَةَ ـ رضى الله عنها ـ قَالَتْ سَمِعْتُ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم مِثْلَهُ‏.‏ وَتَابَعَهُ ابْنُ جُرَيْجٍ وَمُحَمَّدُ بْنُ سُلَيْمٍ وَأَيُّوبُ وَصَالِحُ بْنُ رُسْتُمٍ عَنِ ابْنِ أَبِي مُلَيْكَةَ عَنْ عَائِشَةَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم‏.‏

(Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadiki,) Paygʻambar ﷺ: «Kimning hisobi (surishtirib) munoqasha qilinsa, azoblanadi», dedilar. (Oisha): «Men: ‹Alloh taolo — Bas, (kitobi oʻng qoʻliga berilgan kishi) yengil hisob bilan hisob qilinadi (Inshiqoq surasi, 8-oyat) — demaganmi?› dedim», (dedi). U zot: «U — (faqat amallarning) koʻrsatilishidir», dedilar. (Buni Ibn Jurayj, Muhammad ibn Sulaym, Ayyub va Solih ibn Rustam Ibn Abu Mulaykadan, u Oishadan, u Paygʻambar ﷺdan mutoba qilib rivoyat qildilar.)(Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинадики,) Пайғамбар ﷺ: «Кимнинг ҳисоби (суриштириб) муноқаша қилинса, азобланади», дедилар. (Оиша): «Мен: ‹Аллоҳ таоло — Бас, (китоби ўнг қўлига берилган киши) енгил ҳисоб билан ҳисоб қилинади (Иншиқоқ сураси, 8-оят) — демаганми?› дедим», (деди). У зот: «У — (фақат амалларнинг) кўрсатилишидир», дедилар. (Буни Ибн Журайж, Муҳаммад ибн Сулайм, Айюб ва Солиҳ ибн Рустам Ибн Абу Мулайкадан, у Оишадан, у Пайғамбар ﷺдан мутоба қилиб ривоят қилдилар.)

حَدَّثَنِي إِسْحَاقُ بْنُ مَنْصُورٍ، حَدَّثَنَا رَوْحُ بْنُ عُبَادَةَ، حَدَّثَنَا حَاتِمُ بْنُ أَبِي صَغِيرَةَ، حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ أَبِي مُلَيْكَةَ، حَدَّثَنِي الْقَاسِمُ بْنُ مُحَمَّدٍ، حَدَّثَتْنِي عَائِشَةُ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ لَيْسَ أَحَدٌ يُحَاسَبُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ إِلاَّ هَلَكَ ‏"‏‏.‏ فَقُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ أَلَيْسَ قَدْ قَالَ اللَّهُ تَعَالَى ‏[quran sura="84" aya_start="7" aya_end="8"]{‏فَأَمَّا مَنْ أُوتِيَ كِتَابَهُ بِيَمِينِهِ * فَسَوْفَ يُحَاسَبُ حِسَابًا يَسِيرًا‏}‏ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ إِنَّمَا ذَلِكِ الْعَرْضُ، وَلَيْسَ أَحَدٌ يُنَاقَشُ الْحِسَابَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ إِلاَّ عُذِّبَ ‏"‏‏.‏

(Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadiki,) Rasululloh ﷺ: «Qiyomat kunida hisob qilingan hech bir kishi yoʻqki, halok boʻlmasin», dedilar. Men: «Yo Rasululloh, Alloh taolo: ‹Bas, kimning kitobi oʻng qoʻliga berilsa, u yengil hisob bilan hisob qilinadi› (Inshiqoq surasi, 7–8-oyatlar) demaganmi?» dedim. Rasululloh ﷺ: «U — (faqat amallarning) koʻrsatilishidir, xolos; ammo Qiyomat kunida hisobi munoqasha qilingan (surishtirilgan) har bir kishi azoblanadi», dedilar.(Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинадики,) Расулуллоҳ ﷺ: «Қиёмат кунида ҳисоб қилинган ҳеч бир киши йўқки, ҳалок бўлмасин», дедилар. Мен: «Ё Расулуллоҳ, Аллоҳ таоло: ‹Бас, кимнинг китоби ўнг қўлига берилса, у енгил ҳисоб билан ҳисоб қилинади› (Иншиқоқ сураси, 7–8-оятлар) демаганми?» дедим. Расулуллоҳ ﷺ: «У — (фақат амалларнинг) кўрсатилишидир, холос; аммо Қиёмат кунида ҳисоби муноқаша қилинган (суриштирилган) ҳар бир киши азобланади», дедилар.

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، حَدَّثَنَا مُعَاذُ بْنُ هِشَامٍ، قَالَ حَدَّثَنِي أَبِي، عَنْ قَتَادَةَ، عَنْ أَنَسٍ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَحَدَّثَنِي مُحَمَّدُ بْنُ مَعْمَرٍ، حَدَّثَنَا رَوْحُ بْنُ عُبَادَةَ، حَدَّثَنَا سَعِيدٌ، عَنْ قَتَادَةَ، حَدَّثَنَا أَنَسُ بْنُ مَالِكٍ ـ رضى الله عنه ـ أَنَّ نَبِيَّ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم كَانَ يَقُولُ ‏"‏ يُجَاءُ بِالْكَافِرِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ فَيُقَالُ لَهُ أَرَأَيْتَ لَوْ كَانَ لَكَ مِلْءُ الأَرْضِ ذَهَبًا أَكُنْتَ تَفْتَدِي بِهِ فَيَقُولُ نَعَمْ‏.‏ فَيُقَالُ لَهُ قَدْ كُنْتَ سُئِلْتَ مَا هُوَ أَيْسَرُ مِنْ ذَلِكَ ‏"‏‏.‏

(Anas ibn Molik (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki,) Allohning Paygʻambari ﷺ shunday der edilar: «Qiyomat kunida kofir keltiriladi va unga: ‹Aytgin-chi, agar senda yer toʻla oltin boʻlsa, uni (oʻzingni qutqarish uchun) fido qilarmiding?› deyiladi. U: ‹Ha›, deydi. Shunda unga: ‹Sendan bundan-da yengilrogʻi soʻralgan edi (yaʼni shirk keltirmasliging — lekin sen bosh tortding)›, deyiladi».(Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики,) Аллоҳнинг Пайғамбари ﷺ шундай дер эдилар: «Қиёмат кунида кофир келтирилади ва унга: ‹Айтгин-чи, агар сенда ер тўла олтин бўлса, уни (ўзингни қутқариш учун) фидо қилармидинг?› дейилади. У: ‹Ҳа›, дейди. Шунда унга: ‹Сендан бундан-да енгилроғи сўралган эди (яъни ширк келтирмаслигинг — лекин сен бош тортдинг)›, дейилади».

حَدَّثَنَا عُمَرُ بْنُ حَفْصٍ، حَدَّثَنَا أَبِي قَالَ، حَدَّثَنِي الأَعْمَشُ، قَالَ حَدَّثَنِي خَيْثَمَةُ، عَنْ عَدِيِّ بْنِ حَاتِمٍ، قَالَ قَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ مَا مِنْكُمْ مِنْ أَحَدٍ إِلاَّ وَسَيُكَلِّمُهُ اللَّهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ، لَيْسَ بَيْنَ اللَّهِ وَبَيْنَهُ تُرْجُمَانٌ، ثُمَّ يَنْظُرُ فَلاَ يَرَى شَيْئًا قُدَّامَهُ، ثُمَّ يَنْظُرُ بَيْنَ يَدَيْهِ فَتَسْتَقْبِلُهُ النَّارُ، فَمَنِ اسْتَطَاعَ مِنْكُمْ أَنْ يَتَّقِيَ النَّارَ وَلَوْ بِشِقِّ تَمْرَةٍ ‏"‏‏.‏

(Adiy ibn Hotim (roziyallohu anhu) aytdi:) Paygʻambar ﷺ: «Sizlardan hech bir kishi yoʻqki, Qiyomat kunida Alloh u bilan — Alloh bilan uning orasida tarjimon boʻlmagan holda — gaplashmasin. Soʻng u qaraydi — oldida hech narsa koʻrmaydi; soʻng (yana) oldiga qaraydi — unga doʻzax roʻbaroʻ keladi. Bas, sizlardan kim doʻzaxdan — bir boʻlak xurmo (sadaqasi) bilan boʻlsa ham — saqlanishga qodir boʻlsa, (saqlansin)», dedilar.(Адий ибн Ҳотим (розияллоҳу анҳу) айтди:) Пайғамбар ﷺ: «Сизлардан ҳеч бир киши йўқки, Қиёмат кунида Аллоҳ у билан — Аллоҳ билан унинг орасида таржимон бўлмаган ҳолда — гаплашмасин. Сўнг у қарайди — олдида ҳеч нарса кўрмайди; сўнг (яна) олдига қарайди — унга дўзах рўбарў келади. Бас, сизлардан ким дўзахдан — бир бўлак хурмо (садақаси) билан бўлса ҳам — сақланишга қодир бўлса, (сақлансин)», дедилар.

قَالَ الأَعْمَشُ حَدَّثَنِي عَمْرٌو، عَنْ خَيْثَمَةَ، عَنْ عَدِيِّ بْنِ حَاتِمٍ، قَالَ قَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ اتَّقُوا النَّارَ ‏"‏‏.‏ ثُمَّ أَعْرَضَ وَأَشَاحَ، ثُمَّ قَالَ ‏"‏ اتَّقُوا النَّارَ ‏"‏‏.‏ ثُمَّ أَعْرَضَ وَأَشَاحَ ثَلاَثًا، حَتَّى ظَنَنَّا أَنَّهُ يَنْظُرُ إِلَيْهَا، ثُمَّ قَالَ ‏"‏ اتَّقُوا النَّارَ وَلَوْ بِشِقِّ تَمْرَةٍ، فَمَنْ لَمْ يَجِدْ فَبِكَلِمَةٍ طَيِّبَةٍ ‏"‏‏.‏

(Adiy ibn Hotim (roziyallohu anhu) aytdi:) Paygʻambar ﷺ: «Doʻzaxdan saqlaninglar», dedilar, soʻng (yuzlarini) burib (oʻgirib) oldilar; yana: «Doʻzaxdan saqlaninglar», dedilar va (yana) yuz oʻgirdilar — uch marta, hatto biz u zot unga (doʻzaxga) qarayotgandek (deb) oʻyladik. Soʻng: «Doʻzaxdan — bir boʻlak xurmo bilan boʻlsa ham — saqlaninglar; kim (uni ham) topmasa, bir yoqimli soʻz bilan (saqlansin)», dedilar.(Адий ибн Ҳотим (розияллоҳу анҳу) айтди:) Пайғамбар ﷺ: «Дўзахдан сақланинглар», дедилар, сўнг (юзларини) буриб (ўгириб) олдилар; яна: «Дўзахдан сақланинглар», дедилар ва (яна) юз ўгирдилар — уч марта, ҳатто биз у зот унга (дўзахга) қараётгандек (деб) ўйладик. Сўнг: «Дўзахдан — бир бўлак хурмо билан бўлса ҳам — сақланинглар; ким (уни ҳам) топмаса, бир ёқимли сўз билан (сақлансин)», дедилар.

حَدَّثَنَا عِمْرَانُ بْنُ مَيْسَرَةَ، حَدَّثَنَا ابْنُ فُضَيْلٍ، حَدَّثَنَا حُصَيْنٌ،‏.‏ وَحَدَّثَنِي أَسِيدُ بْنُ زَيْدٍ، حَدَّثَنَا هُشَيْمٌ، عَنْ حُصَيْنٍ، قَالَ كُنْتُ عِنْدَ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ فَقَالَ حَدَّثَنِي ابْنُ عَبَّاسٍ، قَالَ قَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ عُرِضَتْ عَلَىَّ الأُمَمُ، فَأَخَذَ النَّبِيُّ يَمُرُّ مَعَهُ الأُمَّةُ، وَالنَّبِيُّ يَمُرُّ مَعَهُ النَّفَرُ، وَالنَّبِيُّ يَمُرُّ مَعَهُ الْعَشَرَةُ، وَالنَّبِيُّ يَمُرُّ مَعَهُ الْخَمْسَةُ، وَالنَّبِيُّ يَمُرُّ وَحْدَهُ، فَنَظَرْتُ فَإِذَا سَوَادٌ كَثِيرٌ قُلْتُ يَا جِبْرِيلُ هَؤُلاَءِ أُمَّتِي قَالَ لاَ وَلَكِنِ انْظُرْ إِلَى الأُفُقِ‏.‏ فَنَظَرْتُ فَإِذَا سَوَادٌ كَثِيرٌ‏.‏ قَالَ هَؤُلاَءِ أُمَّتُكَ، وَهَؤُلاَءِ سَبْعُونَ أَلْفًا قُدَّامَهُمْ، لاَ حِسَابَ عَلَيْهِمْ وَلاَ عَذَابَ‏.‏ قُلْتُ وَلِمَ قَالَ كَانُوا لاَ يَكْتَوُونَ، وَلاَ يَسْتَرْقُونَ، وَلاَ يَتَطَيَّرُونَ، وَعَلَى رَبِّهِمْ يَتَوَكَّلُونَ ‏"‏‏.‏ فَقَامَ إِلَيْهِ عُكَّاشَةُ بْنُ مِحْصَنٍ فَقَالَ ادْعُ اللَّهَ أَنْ يَجْعَلَنِي مِنْهُمْ‏.‏ قَالَ ‏"‏ اللَّهُمَّ اجْعَلْهُ مِنْهُمْ ‏"‏‏.‏ ثُمَّ قَامَ إِلَيْهِ رَجُلٌ آخَرُ قَالَ ادْعُ اللَّهَ أَنْ يَجْعَلَنِي مِنْهُمْ‏.‏ قَالَ ‏"‏ سَبَقَكَ بِهَا عُكَّاشَةُ ‏"‏‏.‏

(Ibn Abbos (roziyallohu anhumo) aytdi:) Paygʻambar ﷺ: «Menga (oʻtgan) ummatlar koʻrsatildi. (Bir) paygʻambar oʻtardi — yonida (butun) bir ummat (boʻlardi); (boshqa) paygʻambar oʻtardi — yonida (bir necha) kishilar; (yana) paygʻambar oʻtardi — yonida oʻnta (kishi); paygʻambar oʻtardi — yonida beshta; paygʻambar (esa) yolgʻiz oʻzi oʻtardi. Men qarasam — koʻp (qora) olomon (bor). ‹Ey Jibril, bular mening ummatimmi?› dedim. U: ‹Yoʻq, lekin ufqqa qara›, dedi. Men qarasam — koʻp (qora) olomon (bor). U: ‹Bular — sening ummating; mana shu (oldidagi) yetmish ming (kishi) esa — ularning oldida (boʻlib), ularga hisob ham, azob ham yoʻq›, dedi. Men: ‹Nega (unday)?› dedim. U: ‹Ular (oʻzlarini) dogʻlamasdilar, (oʻzlariga) ruqya (afsun) qildirmasdilar, (qush uchirib) bevahimalik (fol)ga ishonmasdilar va Robbilariga tavakkal qilardilar›, dedi», dedilar. Shunda Ukkosha ibn Mihsan oʻrnidan turib: «Alloh meni ulardan qilishini soʻrab duo qiling», dedi. U zot: «Allohim, uni ulardan qilgin», dedilar. Soʻng boshqa bir kishi turib: «Alloh meni ulardan qilishini soʻrab duo qiling», dedi. U zot: «Bunda Ukkosha sendan oʻzib ketdi», dedilar.(Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо) айтди:) Пайғамбар ﷺ: «Менга (ўтган) умматлар кўрсатилди. (Бир) пайғамбар ўтарди — ёнида (бутун) бир уммат (бўларди); (бошқа) пайғамбар ўтарди — ёнида (бир неча) кишилар; (яна) пайғамбар ўтарди — ёнида ўнта (киши); пайғамбар ўтарди — ёнида бешта; пайғамбар (эса) ёлғиз ўзи ўтарди. Мен қарасам — кўп (қора) оломон (бор). ‹Эй Жибрил, булар менинг умматимми?› дедим. У: ‹Йўқ, лекин уфққа қара›, деди. Мен қарасам — кўп (қора) оломон (бор). У: ‹Булар — сенинг умматинг; мана шу (олдидаги) етмиш минг (киши) эса — уларнинг олдида (бўлиб), уларга ҳисоб ҳам, азоб ҳам йўқ›, деди. Мен: ‹Нега (ундай)?› дедим. У: ‹Улар (ўзларини) доғламасдилар, (ўзларига) руқя (афсун) қилдирмасдилар, (қуш учириб) беваҳималик (фол)га ишонмасдилар ва Роббиларига таваккал қилардилар›, деди», дедилар. Шунда Уккоша ибн Миҳсан ўрнидан туриб: «Аллоҳ мени улардан қилишини сўраб дуо қилинг», деди. У зот: «Аллоҳим, уни улардан қилгин», дедилар. Сўнг бошқа бир киши туриб: «Аллоҳ мени улардан қилишини сўраб дуо қилинг», деди. У зот: «Бунда Уккоша сендан ўзиб кетди», дедилар.

حَدَّثَنَا مُعَاذُ بْنُ أَسَدٍ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ اللَّهِ، أَخْبَرَنَا يُونُسُ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، قَالَ حَدَّثَنِي سَعِيدُ بْنُ الْمُسَيَّبِ، أَنَّ أَبَا هُرَيْرَةَ، حَدَّثَهُ قَالَ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏"‏ يَدْخُلُ مِنْ أُمَّتِي زُمْرَةٌ هُمْ سَبْعُونَ أَلْفًا، تُضِيءُ وُجُوهُهُمْ إِضَاءَةَ الْقَمَرِ لَيْلَةَ الْبَدْرِ ‏"‏‏.‏ وَقَالَ أَبُو هُرَيْرَةَ فَقَامَ عُكَّاشَةُ بْنُ مِحْصَنٍ الأَسَدِيُّ يَرْفَعُ نَمِرَةً عَلَيْهِ فَقَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ ادْعُ اللَّهَ أَنْ يَجْعَلَنِي مِنْهُمْ‏.‏ قَالَ ‏"‏ اللَّهُمَّ اجْعَلْهُ مِنْهُمْ ‏"‏‏.‏ ثُمَّ قَامَ رَجُلٌ مِنَ الأَنْصَارِ فَقَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ ادْعُ اللَّهَ أَنْ يَجْعَلَنِي مِنْهُمْ‏.‏ فَقَالَ ‏"‏ سَبَقَكَ عُكَّاشَةُ ‏"‏‏.‏

(Abu Hurayra (roziyallohu anhu) aytdi:) Men Rasululloh ﷺning shunday deganlarini eshitdim: «Ummatimdan bir guruh — ular yetmish ming (kishi) — jannatga kiradi; yuzlari toʻlin oydek (chiroyli) yaraqlab turadi». Abu Hurayra aytdi: Shunda Ukkosha ibn Mihsan al-Asadiy ustidagi (namira) yopinchigʻini koʻtarib turib: «Yo Rasululloh, Alloh meni ulardan qilishini soʻrab duo qiling», dedi. U zot: «Allohim, uni ulardan qilgin», dedilar. Soʻng ansordan bir kishi turib: «Yo Rasululloh, Alloh meni ulardan qilishini soʻrab duo qiling», dedi. U zot: «Bunda Ukkosha sendan oʻzib ketdi», dedilar.(Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу) айтди:) Мен Расулуллоҳ ﷺнинг шундай деганларини эшитдим: «Умматимдан бир гуруҳ — улар етмиш минг (киши) — жаннатга киради; юзлари тўлин ойдек (чиройли) ярақлаб туради». Абу Ҳурайра айтди: Шунда Уккоша ибн Миҳсан ал-Асадий устидаги (намира) ёпинчиғини кўтариб туриб: «Ё Расулуллоҳ, Аллоҳ мени улардан қилишини сўраб дуо қилинг», деди. У зот: «Аллоҳим, уни улардан қилгин», дедилар. Сўнг ансордан бир киши туриб: «Ё Расулуллоҳ, Аллоҳ мени улардан қилишини сўраб дуо қилинг», деди. У зот: «Бунда Уккоша сендан ўзиб кетди», дедилар.

حَدَّثَنَا سَعِيدُ بْنُ أَبِي مَرْيَمَ، حَدَّثَنَا أَبُو غَسَّانَ، قَالَ حَدَّثَنِي أَبُو حَازِمٍ، عَنْ سَهْلِ بْنِ سَعْدٍ، قَالَ قَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ لَيَدْخُلَنَّ الْجَنَّةَ مِنْ أُمَّتِي سَبْعُونَ أَلْفًا أَوْ سَبْعُمِائَةِ أَلْفٍ ـ شَكَّ فِي أَحَدِهِمَا ـ مُتَمَاسِكِينَ، آخِذٌ بَعْضُهُمْ بِبَعْضٍ، حَتَّى يَدْخُلَ أَوَّلُهُمْ وَآخِرُهُمُ الْجَنَّةَ، وَوُجُوهُهُمْ عَلَى ضَوْءِ الْقَمَرِ لَيْلَةَ الْبَدْرِ ‏"‏‏.‏

(Sahl ibn Saʼd (roziyallohu anhu) aytdi:) Paygʻambar ﷺ: «Ummatimdan yetmish ming — yoki yetti yuz ming — (roviy ikkisining birida shubha qildi) kishi bir-birini ushlagan (mahkam tutgan) holda jannatga kiradi — toki ularning birinchisi ham, oxirgisi ham (baravar) jannatga kiradi; yuzlari toʻlin oy nuridek (yarqirab turadi)», dedilar.(Саҳл ибн Саъд (розияллоҳу анҳу) айтди:) Пайғамбар ﷺ: «Умматимдан етмиш минг — ёки етти юз минг — (ровий иккисининг бирида шубҳа қилди) киши бир-бирини ушлаган (маҳкам тутган) ҳолда жаннатга киради — токи уларнинг биринчиси ҳам, охиргиси ҳам (баравар) жаннатга киради; юзлари тўлин ой нуридек (ярқираб туради)», дедилар.

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، حَدَّثَنَا يَعْقُوبُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، حَدَّثَنَا أَبِي، عَنْ صَالِحٍ، حَدَّثَنَا نَافِعٌ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ ـ رضى الله عنهما ـ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ إِذَا دَخَلَ أَهْلُ الْجَنَّةِ الْجَنَّةَ، وَأَهْلُ النَّارِ النَّارَ، ثُمَّ يَقُومُ مُؤَذِّنٌ بَيْنَهُمْ يَا أَهْلَ النَّارِ لاَ مَوْتَ، وَيَا أَهْلَ الْجَنَّةِ لاَ مَوْتَ، خُلُودٌ ‏"‏‏.‏

(Ibn Umar (roziyallohu anhumo) Paygʻambar ﷺdan (rivoyat qiladi):) U zot: «Jannat ahli jannatga, doʻzax ahli doʻzaxga kirgach, ular orasida bir munodiy (jarchi) turib: ‹Ey doʻzax ahli, (endi) oʻlim yoʻq! Ey jannat ahli, (endi) oʻlim yoʻq — (faqat) abadiylik (bor)!› (deydi)», dedilar.(Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо) Пайғамбар ﷺдан (ривоят қилади):) У зот: «Жаннат аҳли жаннатга, дўзах аҳли дўзахга киргач, улар орасида бир мунодий (жарчи) туриб: ‹Эй дўзах аҳли, (энди) ўлим йўқ! Эй жаннат аҳли, (энди) ўлим йўқ — (фақат) абадийлик (бор)!› (дейди)», дедилар.

حَدَّثَنَا أَبُو الْيَمَانِ، أَخْبَرَنَا شُعَيْبٌ، حَدَّثَنَا أَبُو الزِّنَادِ، عَنِ الأَعْرَجِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ يُقَالُ لأَهْلِ الْجَنَّةِ خُلُودٌ لاَ مَوْتَ‏.‏ وَلأَهْلِ النَّارِ يَا أَهْلَ النَّارِ خُلُودٌ لاَ مَوْتَ ‏"‏‏.‏

(Abu Hurayra (roziyallohu anhu) aytdi:) Paygʻambar ﷺ: «Jannat ahliga: ‹(Sizga) abadiylik — oʻlim yoʻq›, deyiladi; doʻzax ahliga: ‹Ey doʻzax ahli, (sizga) abadiylik — oʻlim yoʻq›, deyiladi», dedilar.(Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу) айтди:) Пайғамбар ﷺ: «Жаннат аҳлига: ‹(Сизга) абадийлик — ўлим йўқ›, дейилади; дўзах аҳлига: ‹Эй дўзах аҳли, (сизга) абадийлик — ўлим йўқ›, дейилади», дедилар.

حَدَّثَنَا عُثْمَانُ بْنُ الْهَيْثَمِ، حَدَّثَنَا عَوْفٌ، عَنْ أَبِي رَجَاءٍ، عَنْ عِمْرَانَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ اطَّلَعْتُ فِي الْجَنَّةِ فَرَأَيْتُ أَكْثَرَ أَهْلِهَا الْفُقَرَاءَ وَاطَّلَعْتُ فِي النَّارِ فَرَأَيْتُ أَكْثَرَ أَهْلِهَا النِّسَاءَ ‏"‏‏.‏

(Imron (roziyallohu anhumo) Paygʻambar ﷺdan (rivoyat qiladi):) U zot: «Men jannatga nazar soldim — uning ahlining koʻpchiligini kambagʻallar (deb) koʻrdim; doʻzaxga nazar soldim — uning ahlining koʻpchiligini ayollar (deb) koʻrdim», dedilar.(Имрон (розияллоҳу анҳумо) Пайғамбар ﷺдан (ривоят қилади):) У зот: «Мен жаннатга назар солдим — унинг аҳлининг кўпчилигини камбағаллар (деб) кўрдим; дўзахга назар солдим — унинг аҳлининг кўпчилигини аёллар (деб) кўрдим», дедилар.

حَدَّثَنَا مُسَدَّدٌ، حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ، أَخْبَرَنَا سُلَيْمَانُ التَّيْمِيُّ، عَنْ أَبِي عُثْمَانَ، عَنْ أُسَامَةَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ قُمْتُ عَلَى باب الْجَنَّةِ فَكَانَ عَامَّةُ مَنْ دَخَلَهَا الْمَسَاكِينَ، وَأَصْحَابُ الْجَدِّ مَحْبُوسُونَ، غَيْرَ أَنَّ أَصْحَابَ النَّارِ قَدْ أُمِرَ بِهِمْ إِلَى النَّارِ، وَقُمْتُ عَلَى باب النَّارِ فَإِذَا عَامَّةُ مَنْ دَخَلَهَا النِّسَاءُ ‏"‏‏.‏

(Usoma (roziyallohu anhumo) Paygʻambar ﷺdan (rivoyat qiladi):) U zot: «Men jannat eshigida turdim — unga kirganlarning aksariyati miskinlar (kambagʻallar) edi; (dunyo) boyliklari egalari esa (hisob uchun) toʻxtatib qoʻyilgan edi — faqat doʻzax ahli (allaqachon) doʻzaxga (haydashga) buyurilgan edi. Men doʻzax eshigida turdim — unga kirganlarning aksariyati ayollar edi», dedilar.(Усома (розияллоҳу анҳумо) Пайғамбар ﷺдан (ривоят қилади):) У зот: «Мен жаннат эшигида турдим — унга кирганларнинг аксарияти мискинлар (камбағаллар) эди; (дунё) бойликлари эгалари эса (ҳисоб учун) тўхтатиб қўйилган эди — фақат дўзах аҳли (аллақачон) дўзахга (ҳайдашга) буюрилган эди. Мен дўзах эшигида турдим — унга кирганларнинг аксарияти аёллар эди», дедилар.

حَدَّثَنَا مُعَاذُ بْنُ أَسَدٍ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ اللَّهِ، أَخْبَرَنَا عُمَرُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ زَيْدٍ، عَنْ أَبِيهِ، أَنَّهُ حَدَّثَهُ عَنِ ابْنِ عُمَرَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ إِذَا صَارَ أَهْلُ الْجَنَّةِ إِلَى الْجَنَّةِ، وَأَهْلُ النَّارِ إِلَى النَّارِ، جِيءَ بِالْمَوْتِ حَتَّى يُجْعَلَ بَيْنَ الْجَنَّةِ وَالنَّارِ، ثُمَّ يُذْبَحُ، ثُمَّ يُنَادِي مُنَادٍ يَا أَهْلَ الْجَنَّةِ لاَ مَوْتَ، يَا أَهْلَ النَّارِ لاَ مَوْتَ، فَيَزْدَادُ أَهْلُ الْجَنَّةِ فَرَحًا إِلَى فَرَحِهِمْ‏.‏ وَيَزْدَادُ أَهْلُ النَّارِ حُزْنًا إِلَى حُزْنِهِمْ ‏"‏‏.‏

(Ibn Umar (roziyallohu anhumo) aytdi:) Rasululloh ﷺ: «Jannat ahli jannatga, doʻzax ahli doʻzaxga oʻtgach (kirgach), oʻlim keltirilib, jannat bilan doʻzax orasiga qoʻyiladi, soʻng (qoʻy kabi) soʻyiladi. Soʻng bir munodiy (jarchi): ‹Ey jannat ahli, (endi) oʻlim yoʻq! Ey doʻzax ahli, (endi) oʻlim yoʻq!› deb nido qiladi. Shunda jannat ahlining xursandligi ustiga xursandlik ziyoda boʻladi; doʻzax ahlining qaygʻusi ustiga qaygʻu ziyoda boʻladi», dedilar.(Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо) айтди:) Расулуллоҳ ﷺ: «Жаннат аҳли жаннатга, дўзах аҳли дўзахга ўтгач (киргач), ўлим келтирилиб, жаннат билан дўзах орасига қўйилади, сўнг (қўй каби) сўйилади. Сўнг бир мунодий (жарчи): ‹Эй жаннат аҳли, (энди) ўлим йўқ! Эй дўзах аҳли, (энди) ўлим йўқ!› деб нидо қилади. Шунда жаннат аҳлининг хурсандлиги устига хурсандлик зиёда бўлади; дўзах аҳлининг қайғуси устига қайғу зиёда бўлади», дедилар.

حَدَّثَنَا مُعَاذُ بْنُ أَسَدٍ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ اللَّهِ، أَخْبَرَنَا مَالِكُ بْنُ أَنَسٍ، عَنْ زَيْدِ بْنِ أَسْلَمَ، عَنْ عَطَاءِ بْنِ يَسَارٍ، عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ إِنَّ اللَّهَ يَقُولُ لأَهْلِ الْجَنَّةِ يَا أَهْلَ الْجَنَّةِ‏.‏ يَقُولُونَ لَبَّيْكَ رَبَّنَا وَسَعْدَيْكَ‏.‏ فَيَقُولُ هَلْ رَضِيتُمْ فَيَقُولُونَ وَمَا لَنَا لاَ نَرْضَى وَقَدْ أَعْطَيْتَنَا مَا لَمْ تُعْطِ أَحَدًا مِنْ خَلْقِكَ‏.‏ فَيَقُولُ أَنَا أُعْطِيكُمْ أَفْضَلَ مِنْ ذَلِكَ‏.‏ قَالُوا يَا رَبِّ وَأَىُّ شَىْءٍ أَفْضَلُ مِنْ ذَلِكَ فَيَقُولُ أُحِلُّ عَلَيْكُمْ رِضْوَانِي فَلاَ أَسْخَطُ عَلَيْكُمْ بَعْدَهُ أَبَدًا ‏"‏‏.‏

(Abu Saʼid al-Xudriy (roziyallohu anhu) aytdi:) Rasululloh ﷺ: «Albatta Alloh jannat ahliga: ‹Ey jannat ahli!› deydi. Ular: ‹Labbay, Robbimiz, saʼdayk›, deydi. (Alloh): ‹Rozi boʻldingizmi?› deydi. Ular: ‹Nega rozi boʻlmaylik? Sen bizga xalqingdan hech kimga bermagan (neʼmat)larni berding-ku›, deydi. (Alloh): ‹Men sizga bundan-da afzalrogʻini beraman›, deydi. Ular: ‹Ey Robbimiz, bundan afzal qaysi narsa (boʻlishi mumkin)?› deydi. (Alloh): ‹Men sizga Oʻz roziligimni halol (doimiy) qilaman — endi bundan keyin sizga aslo gʻazab qilmayman›, deydi», dedilar.(Абу Саъид ал-Худрий (розияллоҳу анҳу) айтди:) Расулуллоҳ ﷺ: «Албатта Аллоҳ жаннат аҳлига: ‹Эй жаннат аҳли!› дейди. Улар: ‹Лаббай, Роббимиз, саъдайк›, дейди. (Аллоҳ): ‹Рози бўлдингизми?› дейди. Улар: ‹Нега рози бўлмайлик? Сен бизга халқингдан ҳеч кимга бермаган (неъмат)ларни бердинг-ку›, дейди. (Аллоҳ): ‹Мен сизга бундан-да афзалроғини бераман›, дейди. Улар: ‹Эй Роббимиз, бундан афзал қайси нарса (бўлиши мумкин)?› дейди. (Аллоҳ): ‹Мен сизга Ўз розилигимни ҳалол (доимий) қиламан — энди бундан кейин сизга асло ғазаб қилмайман›, дейди», дедилар.

حَدَّثَنِي عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مُحَمَّدٍ، حَدَّثَنَا مُعَاوِيَةُ بْنُ عَمْرٍو، حَدَّثَنَا أَبُو إِسْحَاقَ، عَنْ حُمَيْدٍ، قَالَ سَمِعْتُ أَنَسًا، يَقُولُ أُصِيبَ حَارِثَةُ يَوْمَ بَدْرٍ وَهْوَ غُلاَمٌ، فَجَاءَتْ أُمُّهُ إِلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَقَالَتْ يَا رَسُولَ اللَّهِ قَدْ عَرَفْتَ مَنْزِلَةَ حَارِثَةَ مِنِّي، فَإِنْ يَكُ فِي الْجَنَّةِ أَصْبِرْ وَأَحْتَسِبْ، وَإِنْ تَكُنِ الأُخْرَى تَرَى مَا أَصْنَعُ‏.‏ فَقَالَ ‏"‏ وَيْحَكِ ـ أَوَهَبِلْتِ ـ أَوَجَنَّةٌ وَاحِدَةٌ هِيَ جِنَانٌ كَثِيرَةٌ، وَإِنَّهُ لَفِي جَنَّةِ الْفِرْدَوْسِ ‏"‏‏.‏

(Anas (roziyallohu anhu) aytdi:) Horisa Badr kuni — u (hali) yosh bola edi — (oʻq tegib) shahid boʻldi. Uning onasi Paygʻambar ﷺning oldilariga kelib: «Yo Rasululloh, Horisaning men uchun (qadrli) oʻrnini bilasiz; agar u jannatda boʻlsa, sabr qilib, (savobini) Allohdan kutaman; agar boshqacha (doʻzaxda) boʻlsa, men nima qilishimni koʻrasiz», dedi. U zot: «Voy senga (essiz) — yoki: aqlingni yoʻqotdingmi? — jannat bittagina deb oʻylaysanmi? U (jannat)lar koʻpdir; u (Horisa) esa Firdavs jannatidadir», dedilar.(Анас (розияллоҳу анҳу) айтди:) Ҳориса Бадр куни — у (ҳали) ёш бола эди — (ўқ тегиб) шаҳид бўлди. Унинг онаси Пайғамбар ﷺнинг олдиларига келиб: «Ё Расулуллоҳ, Ҳорисанинг мен учун (қадрли) ўрнини биласиз; агар у жаннатда бўлса, сабр қилиб, (савобини) Аллоҳдан кутаман; агар бошқача (дўзахда) бўлса, мен нима қилишимни кўрасиз», деди. У зот: «Вой сенга (эссиз) — ёки: ақлингни йўқотдингми? — жаннат биттагина деб ўйлайсанми? У (жаннат)лар кўпдир; у (Ҳориса) эса Фирдавс жаннатидадир», дедилар.

حَدَّثَنَا مُعَاذُ بْنُ أَسَدٍ، أَخْبَرَنَا الْفَضْلُ بْنُ مُوسَى، أَخْبَرَنَا الْفُضَيْلُ، عَنْ أَبِي حَازِمٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏مَا بَيْنَ مَنْكِبَىِ الْكَافِرِ مَسِيرَةُ ثَلاَثَةِ أَيَّامٍ لِلرَّاكِبِ الْمُسْرِعِ‏"‏.‏

(Abu Hurayra (roziyallohu anhu) Paygʻambar ﷺdan (rivoyat qiladi):) U zot: «Kofirning ikki yelkasi orasi — tez yuradigan otliq uchun uch kunlik yoʻl (masofasi)dir», dedilar.(Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу) Пайғамбар ﷺдан (ривоят қилади):) У зот: «Кофирнинг икки елкаси ораси — тез юрадиган отлиқ учун уч кунлик йўл (масофаси)дир», дедилар.

وَقَالَ إِسْحَاقُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ أَخْبَرَنَا الْمُغِيرَةُ بْنُ سَلَمَةَ، حَدَّثَنَا وُهَيْبٌ، عَنْ أَبِي حَازِمٍ، عَنْ سَهْلِ بْنِ سَعْدٍ، عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ إِنَّ فِي الْجَنَّةِ لَشَجَرَةً يَسِيرُ الرَّاكِبُ فِي ظِلِّهَا مِائَةَ عَامٍ، لاَ يَقْطَعُهَا ‏"‏‏.‏

(Sahl ibn Saʼd (roziyallohu anhu) Rasululloh ﷺdan (rivoyat qiladi):) U zot: «Albatta jannatda shunday bir daraxt borki, otliq uning soyasida yuz yil yursa (ham), uni kesib oʻtolmaydi», dedilar.(Саҳл ибн Саъд (розияллоҳу анҳу) Расулуллоҳ ﷺдан (ривоят қилади):) У зот: «Албатта жаннатда шундай бир дарахт борки, отлиқ унинг соясида юз йил юрса (ҳам), уни кесиб ўтолмайди», дедилар.

قَالَ أَبُو حَازِمٍ فَحَدَّثْتُ بِهِ النُّعْمَانَ بْنَ أَبِي عَيَّاشٍ، فَقَالَ حَدَّثَنِي أَبُو سَعِيدٍ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ إِنَّ فِي الْجَنَّةِ لَشَجَرَةً يَسِيرُ الرَّاكِبُ الْجَوَادَ الْمُضَمَّرَ السَّرِيعَ مِائَةَ عَامٍ، مَا يَقْطَعُهَا ‏"‏‏.‏

(Abu Saʼid (roziyallohu anhu) Paygʻambar ﷺdan (rivoyat qiladi):) U zot: «Albatta jannatda shunday bir daraxt borki, tez chopadigan, chiniqqan zotdor otdagi otliq yuz yil yursa (ham), uni kesib oʻtolmaydi», dedilar.(Абу Саъид (розияллоҳу анҳу) Пайғамбар ﷺдан (ривоят қилади):) У зот: «Албатта жаннатда шундай бир дарахт борки, тез чопадиган, чиниққан зотдор отдаги отлиқ юз йил юрса (ҳам), уни кесиб ўтолмайди», дедилар.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْعَزِيزِ، عَنْ أَبِي حَازِمٍ، عَنْ سَهْلِ بْنِ سَعْدٍ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ لَيَدْخُلَنَّ الْجَنَّةَ مِنْ أُمَّتِي سَبْعُونَ أَوْ سَبْعُمِائَةِ أَلْفٍ ـ لاَ يَدْرِي أَبُو حَازِمٍ أَيُّهُمَا قَالَ ـ مُتَمَاسِكُونَ، آخِذٌ بَعْضُهُمْ بَعْضًا، لاَ يَدْخُلُ أَوَّلُهُمْ حَتَّى يَدْخُلَ آخِرُهُمْ، وُجُوهُهُمْ عَلَى صُورَةِ الْقَمَرِ لَيْلَةَ الْبَدْرِ ‏"‏‏.‏

(Sahl ibn Saʼd (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki,) Rasululloh ﷺ: «Ummatimdan yetmish — yoki yetti yuz — ming (kishi) (Abu Hozim ikkisining qaysisini aytganini bilmaydi) bir-birini ushlagan (mahkam tutgan) holda jannatga kiradi — ularning birinchisi, oxirgisi kirmaguncha, kirmaydi; yuzlari toʻlin oy kechasidagi oy suratidek (yarqirab turadi)», dedilar.(Саҳл ибн Саъд (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики,) Расулуллоҳ ﷺ: «Умматимдан етмиш — ёки етти юз — минг (киши) (Абу Ҳозим иккисининг қайсисини айтганини билмайди) бир-бирини ушлаган (маҳкам тутган) ҳолда жаннатга киради — уларнинг биринчиси, охиргиси кирмагунча, кирмайди; юзлари тўлин ой кечасидаги ой суратидек (ярқираб туради)», дедилар.

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مَسْلَمَةَ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْعَزِيزِ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ سَهْلٍ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏إِنَّ أَهْلَ الْجَنَّةِ لَيَتَرَاءَوْنَ الْغُرَفَ فِي الْجَنَّةِ كَمَا تَتَرَاءَوْنَ الْكَوْكَبَ فِي السَّمَاءِ‏"‏‏.‏

(Sahl (roziyallohu anhu) Paygʻambar ﷺdan (rivoyat qiladi):) U zot: «Albatta jannat ahli jannatdagi (baland) gʻurfalarni (xonalarni) — xuddi sizlar osmondagi yulduzni koʻrgan kabi — koʻradilar», dedilar.(Саҳл (розияллоҳу анҳу) Пайғамбар ﷺдан (ривоят қилади):) У зот: «Албатта жаннат аҳли жаннатдаги (баланд) ғурфаларни (хоналарни) — худди сизлар осмондаги юлдузни кўрган каби — кўрадилар», дедилар.

قَالَ أَبِي فَحَدَّثْتُ النُّعْمَانَ بْنَ أَبِي عَيَّاشٍ، فَقَالَ أَشْهَدُ لَسَمِعْتُ أَبَا سَعِيدٍ يُحَدِّثُ وَيَزِيدُ فِيهِ ‏"‏ كَمَا تَرَاءَوْنَ الْكَوْكَبَ الْغَارِبَ فِي الأُفُقِ الشَّرْقِيِّ وَالْغَرْبِيِّ ‏"‏‏.‏

(Abu Saʼid al-Xudriy (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, u (yuqoridagi hadisni rivoyat qilib), unga: «Xuddi sizlar mashriq va magʻrib ufqida (botayotgan, porlab) turgan yulduzni koʻrgan kabi» deb qoʻshardi. (Nuʼmon ibn Abu Ayyosh: ‹Men buni Abu Saʼiddan eshitganimga guvohlik beraman› dedi.))(Абу Саъид ал-Худрий (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, у (юқоридаги ҳадисни ривоят қилиб), унга: «Худди сизлар машриқ ва мағриб уфқида (ботаётган, порлаб) турган юлдузни кўрган каби» деб қўшарди. (Нуъмон ибн Абу Айёш: ‹Мен буни Абу Саъиддан эшитганимга гувоҳлик бераман› деди.))

حَدَّثَنِي مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا غُنْدَرٌ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنْ أَبِي عِمْرَانَ، قَالَ سَمِعْتُ أَنَسَ بْنَ مَالِكٍ ـ رضى الله عنه ـ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ يَقُولُ اللَّهُ تَعَالَى لأَهْوَنِ أَهْلِ النَّارِ عَذَابًا يَوْمَ الْقِيَامَةِ لَوْ أَنَّ لَكَ مَا فِي الأَرْضِ مِنْ شَىْءٍ أَكُنْتَ تَفْتَدِي بِهِ فَيَقُولُ نَعَمْ‏.‏ فَيَقُولُ أَرَدْتُ مِنْكَ أَهْوَنَ مِنْ هَذَا وَأَنْتَ فِي صُلْبِ آدَمَ أَنْ لاَ تُشْرِكَ بِي شَيْئًا فَأَبَيْتَ إِلاَّ أَنْ تُشْرِكَ بِي ‏"‏‏.‏

(Anas ibn Molik (roziyallohu anhu) Paygʻambar ﷺdan (rivoyat qiladi):) U zot: «Alloh taolo Qiyomat kunida doʻzax ahlidan azobi eng yengil (kishi)ga: ‹Agar senda yer yuzidagi (barcha) narsa boʻlsa, uni (oʻzingni qutqarish uchun) fido qilarmiding?› deydi. U: ‹Ha›, deydi. (Alloh): ‹Sen Odamning sulbida (pushtida) boʻlganingda, Men sendan bundan-da yengilrogʻini — Menga hech narsani sherik qilmasligingni — istagan edim; lekin sen Menga sherik qilishdan boshqasiga koʻnmading›, deydi», dedilar.(Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу) Пайғамбар ﷺдан (ривоят қилади):) У зот: «Аллоҳ таоло Қиёмат кунида дўзах аҳлидан азоби энг енгил (киши)га: ‹Агар сенда ер юзидаги (барча) нарса бўлса, уни (ўзингни қутқариш учун) фидо қилармидинг?› дейди. У: ‹Ҳа›, дейди. (Аллоҳ): ‹Сен Одамнинг сулбида (пуштида) бўлганингда, Мен сендан бундан-да енгилроғини — Менга ҳеч нарсани шерик қилмаслигингни — истаган эдим; лекин сен Менга шерик қилишдан бошқасига кўнмадинг›, дейди», дедилар.

حَدَّثَنَا أَبُو النُّعْمَانِ، حَدَّثَنَا حَمَّادٌ، عَنْ عَمْرٍو، عَنْ جَابِرٍ ـ رضى الله عنه ـ أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ يَخْرُجُ مِنَ النَّارِ بِالشَّفَاعَةِ كَأَنَّهُمُ الثَّعَارِيرُ ‏"‏‏.‏ قُلْتُ مَا الثَّعَارِيرُ قَالَ الضَّغَابِيسُ‏.‏ وَكَانَ قَدْ سَقَطَ فَمُهُ فَقُلْتُ لِعَمْرِو بْنِ دِينَارٍ أَبَا مُحَمَّدٍ سَمِعْتَ جَابِرَ بْنَ عَبْدِ اللَّهِ يَقُولُ سَمِعْتُ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏"‏ يَخْرُجُ بِالشَّفَاعَةِ مِنَ النَّارِ ‏"‏‏.‏ قَالَ نَعَمْ‏.‏

(Jobir (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki,) Paygʻambar ﷺ: «(Baʼzi kishilar) shafoat bilan doʻzaxdan chiqadi — ular xuddi saʼariyrlardek (boʻladi)», dedilar. (Roviy:) Men: «Saʼariyr nima?» dedim. U: «Zagʻabislar (yosh, mayda novdalar)», dedi — uning ogʻzining (tishlari) toʻkilgan edi. Men Amr ibn Dinorga: «Ey Abu Muhammad, sen Jobir ibn Abdullohning: ‹Men Paygʻambar ﷺning: shafoat bilan doʻzaxdan (kishilar) chiqadi, deganlarini eshitdim› deganini eshitdingmi?» dedim. U: «Ha», dedi.(Жобир (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики,) Пайғамбар ﷺ: «(Баъзи кишилар) шафоат билан дўзахдан чиқади — улар худди саъарийрлардек (бўлади)», дедилар. (Ровий:) Мен: «Саъарийр нима?» дедим. У: «Зағабислар (ёш, майда новдалар)», деди — унинг оғзининг (тишлари) тўкилган эди. Мен Амр ибн Динорга: «Эй Абу Муҳаммад, сен Жобир ибн Абдуллоҳнинг: ‹Мен Пайғамбар ﷺнинг: шафоат билан дўзахдан (кишилар) чиқади, деганларини эшитдим› деганини эшитдингми?» дедим. У: «Ҳа», деди.

حَدَّثَنَا هُدْبَةُ بْنُ خَالِدٍ، حَدَّثَنَا هَمَّامٌ، عَنْ قَتَادَةَ، حَدَّثَنَا أَنَسُ بْنُ مَالِكٍ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ يَخْرُجُ قَوْمٌ مِنَ النَّارِ بَعْدَ مَا مَسَّهُمْ مِنْهَا سَفْعٌ، فَيَدْخُلُونَ الْجَنَّةَ، فَيُسَمِّيهِمْ أَهْلُ الْجَنَّةِ الْجَهَنَّمِيِّينَ ‏"‏‏.‏

(Anas ibn Molik (roziyallohu anhu) Paygʻambar ﷺdan (rivoyat qiladi):) U zot: «Bir qavm — ularga doʻzaxdan (olov) tegib (qoraygach) — undan chiqadi va jannatga kiradi; jannat ahli ularni ‹jahannamliklar› deb ataydi», dedilar.(Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу) Пайғамбар ﷺдан (ривоят қилади):) У зот: «Бир қавм — уларга дўзахдан (олов) тегиб (қорайгач) — ундан чиқади ва жаннатга киради; жаннат аҳли уларни ‹жаҳаннамликлар› деб атайди», дедилар.

حَدَّثَنَا مُوسَى، حَدَّثَنَا وُهَيْبٌ، حَدَّثَنَا عَمْرُو بْنُ يَحْيَى، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ ـ رضى الله عنه ـ أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ إِذَا دَخَلَ أَهْلُ الْجَنَّةِ الْجَنَّةَ، وَأَهْلُ النَّارِ النَّارَ يَقُولُ اللَّهُ مَنْ كَانَ فِي قَلْبِهِ مِثْقَالُ حَبَّةٍ مِنْ خَرْدَلٍ مِنْ إِيمَانٍ فَأَخْرِجُوهُ‏.‏ فَيُخْرَجُونَ قَدِ امْتُحِشُوا وَعَادُوا حُمَمًا، فَيُلْقَوْنَ فِي نَهَرِ الْحَيَاةِ، فَيَنْبُتُونَ كَمَا تَنْبُتُ الْحِبَّةُ فِي حَمِيلِ السَّيْلِ ـ أَوْ قَالَ ـ حَمِيَّةِ السَّيْلِ ‏"‏‏.‏ وَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ أَلَمْ تَرَوْا أَنَّهَا تَنْبُتُ صَفْرَاءَ مُلْتَوِيَةً ‏"‏‏.‏

(Abu Saʼid al-Xudriy (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki,) Paygʻambar ﷺ: «Jannat ahli jannatga, doʻzax ahli doʻzaxga kirgach, Alloh: ‹Kimning qalbida bir xardal urugʻicha iymon boʻlsa, uni (doʻzaxdan) chiqaringlar›, deydi. Bas, ular — (olovda) kuyib, koʻmirga aylangan holda — chiqariladi va ‹Hayot daryosi›ga tashlanadi; soʻng ular — xuddi sel oqizgan (loyqa)dagi urugʻ unib chiqqani kabi — unib (oʻsib) chiqadi», dedilar. Paygʻambar ﷺ (yana): «Uning sargʻish, buralgan holda unib chiqishini koʻrmadingizmi?» dedilar.(Абу Саъид ал-Худрий (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики,) Пайғамбар ﷺ: «Жаннат аҳли жаннатга, дўзах аҳли дўзахга киргач, Аллоҳ: ‹Кимнинг қалбида бир хардал уруғича иймон бўлса, уни (дўзахдан) чиқаринглар›, дейди. Бас, улар — (оловда) куйиб, кўмирга айланган ҳолда — чиқарилади ва ‹Ҳаёт дарёси›га ташланади; сўнг улар — худди сел оқизган (лойқа)даги уруғ униб чиққани каби — униб (ўсиб) чиқади», дедилар. Пайғамбар ﷺ (яна): «Унинг сарғиш, буралган ҳолда униб чиқишини кўрмадингизми?» дедилар.

حَدَّثَنِي مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا غُنْدَرٌ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، قَالَ سَمِعْتُ أَبَا إِسْحَاقَ، قَالَ سَمِعْتُ النُّعْمَانَ، سَمِعْتُ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏"‏إِنَّ أَهْوَنَ أَهْلِ النَّارِ عَذَابًا يَوْمَ الْقِيَامَةِ لَرَجُلٌ تُوضَعُ فِي أَخْمَصِ قَدَمَيْهِ جَمْرَةٌ يَغْلِي مِنْهَا دِمَاغُهُ‏"‏.‏

(Nuʼmon (ibn Bashir) (roziyallohu anhumo) aytdi:) Men Paygʻambar ﷺning shunday deganlarini eshitdim: «Albatta Qiyomat kunida doʻzax ahlidan azobi eng yengil (kishi) shunday bir erkakki, uning ikki oyogʻining tagiga bir choʻgʻ qoʻyiladi-yu, undan miyasi qaynaydi».(Нуъмон (ибн Башир) (розияллоҳу анҳумо) айтди:) Мен Пайғамбар ﷺнинг шундай деганларини эшитдим: «Албатта Қиёмат кунида дўзах аҳлидан азоби энг енгил (киши) шундай бир эркакки, унинг икки оёғининг тагига бир чўғ қўйилади-ю, ундан мияси қайнайди».

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ رَجَاءٍ، حَدَّثَنَا إِسْرَائِيلُ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، عَنِ النُّعْمَانِ بْنِ بَشِيرٍ، قَالَ سَمِعْتُ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏"‏ إِنَّ أَهْوَنَ أَهْلِ النَّارِ عَذَابًا يَوْمَ الْقِيَامَةِ رَجُلٌ عَلَى أَخْمَصِ قَدَمَيْهِ جَمْرَتَانِ يَغْلِي مِنْهُمَا دِمَاغُهُ، كَمَا يَغْلِي الْمِرْجَلُ وَالْقُمْقُمُ‏"‏‏.‏

(Nuʼmon ibn Bashir (roziyallohu anhumo) aytdi:) Men Paygʻambar ﷺning shunday deganlarini eshitdim: «Albatta Qiyomat kunida doʻzax ahlidan azobi eng yengil (kishi) shunday erkakki, uning ikki oyogʻi tagida ikki choʻgʻ (boʻlib), ulardan miyasi — xuddi qozon va qumqum (qaynagandek) — qaynaydi».(Нуъмон ибн Башир (розияллоҳу анҳумо) айтди:) Мен Пайғамбар ﷺнинг шундай деганларини эшитдим: «Албатта Қиёмат кунида дўзах аҳлидан азоби энг енгил (киши) шундай эркакки, унинг икки оёғи тагида икки чўғ (бўлиб), улардан мияси — худди қозон ва қумқум (қайнагандек) — қайнайди».

حَدَّثَنَا سُلَيْمَانُ بْنُ حَرْبٍ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنْ عَمْرٍو، عَنْ خَيْثَمَةَ، عَنْ عَدِيِّ بْنِ حَاتِمٍ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم ذَكَرَ النَّارَ فَأَشَاحَ بِوَجْهِهِ فَتَعَوَّذَ مِنْهَا، ثُمَّ ذَكَرَ النَّارَ فَأَشَاحَ بِوَجْهِهِ فَتَعَوَّذَ مِنْهَا، ثُمَّ قَالَ ‏"‏ اتَّقُوا النَّارَ وَلَوْ بِشِقِّ تَمْرَةٍ، فَمَنْ لَمْ يَجِدْ فَبِكَلِمَةٍ طَيِّبَةٍ ‏"‏‏.‏

(Adiy ibn Hotim (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki,) Paygʻambar ﷺ doʻzaxni zikr qildilar-da, yuzlarini (oʻgirib) burdilar va undan (Allohga) panoh tiladilar; soʻng (yana) doʻzaxni zikr qilib, yuzlarini burdilar va undan panoh tiladilar. Keyin: «Doʻzaxdan — bir boʻlak xurmo bilan boʻlsa ham — saqlaninglar; kim (uni ham) topmasa, bir yoqimli soʻz bilan (saqlansin)», dedilar.(Адий ибн Ҳотим (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики,) Пайғамбар ﷺ дўзахни зикр қилдилар-да, юзларини (ўгириб) бурдилар ва ундан (Аллоҳга) паноҳ тиладилар; сўнг (яна) дўзахни зикр қилиб, юзларини бурдилар ва ундан паноҳ тиладилар. Кейин: «Дўзахдан — бир бўлак хурмо билан бўлса ҳам — сақланинглар; ким (уни ҳам) топмаса, бир ёқимли сўз билан (сақлансин)», дедилар.

حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ حَمْزَةَ، حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي حَازِمٍ، وَالدَّرَاوَرْدِيُّ، عَنْ يَزِيدَ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ خَبَّابٍ، عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ ـ رضى الله عنه ـ أَنَّهُ سَمِعَ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَذُكِرَ عِنْدَهُ عَمُّهُ أَبُو طَالِبٍ فَقَالَ ‏"‏ لَعَلَّهُ تَنْفَعُهُ شَفَاعَتِي يَوْمَ الْقِيَامَةِ فَيُجْعَلُ فِي ضَحْضَاحٍ مِنَ النَّارِ، يَبْلُغُ كَعْبَيْهِ، يَغْلِي مِنْهُ أُمُّ دِمَاغِهِ ‏"‏‏.‏

(Abu Saʼid al-Xudriy (roziyallohu anhu) rivoyat qildiki,) U zotning (Paygʻambar ﷺning) oldilarida ammolari Abu Tolib zikr qilinganda, u zot: «Ehtimol, mening shafoatim Qiyomat kunida unga naf beradi-yu, u doʻzaxning sayoz (qismi)ga — toʻpiqlariga yetadigan (joyiga) — qoʻyiladi; (shundan ham) miyasining tubi (poʻsti) qaynaydi», dedilar.(Абу Саъид ал-Худрий (розияллоҳу анҳу) ривоят қилдики,) У зотнинг (Пайғамбар ﷺнинг) олдиларида аммолари Абу Толиб зикр қилинганда, у зот: «Эҳтимол, менинг шафоатим Қиёмат кунида унга наф беради-ю, у дўзахнинг саёз (қисми)га — тўпиқларига етадиган (жойига) — қўйилади; (шундан ҳам) миясининг туби (пўсти) қайнайди», дедилар.

حَدَّثَنَا مُسَدَّدٌ، حَدَّثَنَا أَبُو عَوَانَةَ، عَنْ قَتَادَةَ، عَنْ أَنَسٍ ـ رضى الله عنه ـ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ يَجْمَعُ اللَّهُ النَّاسَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ فَيَقُولُونَ لَوِ اسْتَشْفَعْنَا عَلَى رَبِّنَا حَتَّى يُرِيحَنَا مِنْ مَكَانِنَا‏.‏ فَيَأْتُونَ آدَمَ فَيَقُولُونَ أَنْتَ الَّذِي خَلَقَكَ اللَّهُ بِيَدِهِ، وَنَفَخَ فِيكَ مِنْ رُوحِهِ، وَأَمَرَ الْمَلاَئِكَةَ فَسَجَدُوا لَكَ، فَاشْفَعْ لَنَا عِنْدَ رَبِّنَا‏.‏ فَيَقُولُ لَسْتُ هُنَاكُمْ ـ وَيَذْكُرُ خَطِيئَتَهُ وَيَقُولُ ـ ائْتُوا نُوحًا أَوَّلَ رَسُولٍ بَعَثَهُ اللَّهُ‏.‏ فَيَأْتُونَهُ فَيَقُولُ لَسْتُ هُنَاكُمْ ـ وَيَذْكُرُ خَطِيئَتَهُ ـ ائْتُوا إِبْرَاهِيمَ الَّذِي اتَّخَذَهُ اللَّهُ خَلِيلاً‏.‏ فَيَأْتُونَهُ، فَيَقُولُ لَسْتُ هُنَاكُمْ ـ وَيَذْكُرُ خَطِيئَتَهُ ـ ائْتُوا مُوسَى الَّذِي كَلَّمَهُ اللَّهُ فَيَأْتُونَهُ فَيَقُولُ لَسْتُ هُنَاكُمْ، فَيَذْكُرُ خَطِيئَتَهُ ـ ائْتُوا عِيسَى فَيَأْتُونَهُ فَيَقُولُ لَسْتُ هُنَاكُمْ، ائْتُوا مُحَمَّدًا صلى الله عليه وسلم فَقَدْ غُفِرَ لَهُ مَا تَقَدَّمَ مِنْ ذَنْبِهِ وَمَا تَأَخَّرَ فَيَأْتُونِي فَأَسْتَأْذِنُ عَلَى رَبِّي، فَإِذَا رَأَيْتُهُ وَقَعْتُ سَاجِدًا، فَيَدَعُنِي مَا شَاءَ اللَّهُ، ثُمَّ يُقَالُ ارْفَعْ رَأْسَكَ، سَلْ تُعْطَهْ، وَقُلْ يُسْمَعْ، وَاشْفَعْ تُشَفَّعْ‏.‏ فَأَرْفَعُ رَأْسِي، فَأَحْمَدُ رَبِّي بِتَحْمِيدٍ يُعَلِّمُنِي، ثُمَّ أَشْفَعُ فَيَحُدُّ لِي حَدًّا، ثُمَّ أُخْرِجُهُمْ مِنَ النَّارِ، وَأُدْخِلُهُمُ الْجَنَّةَ، ثُمَّ أَعُودُ فَأَقَعُ سَاجِدًا مِثْلَهُ فِي الثَّالِثَةِ أَوِ الرَّابِعَةِ حَتَّى مَا بَقِيَ فِي النَّارِ إِلاَّ مَنْ حَبَسَهُ الْقُرْآنُ ‏"‏‏.‏ وَكَانَ قَتَادَةُ يَقُولُ عِنْدَ هَذَا أَىْ وَجَبَ عَلَيْهِ الْخُلُودُ‏.‏

(Anas (roziyallohu anhu) aytdi:) Rasululloh ﷺ: «Alloh Qiyomat kunida odamlarni (bir joyga) toʻplaydi. Ular: ‹Qani edi, Robbimiz huzurida (kimnidir) shafoatchi qilsak — toki U bizni shu (turgan) joyimizdan (ogʻir holdan) qutqarsa›, deydilar. Bas, ular Odamning oldiga kelib: ‹Sen — Alloh Oʻz qoʻli bilan yaratgan, senga Oʻz ruhidan puflagan va farishtalarga buyurib, ular senga sajda qilgan zotsan; bizga Robbimiz huzurida shafoat qil›, deydilar. U: ‹Men u (martaba) sohibi emasman›, deydi va xatosini eslab: ‹Nuhning — Alloh yuborgan birinchi rasulning — oldiga boringlar›, deydi. Ular uning oldiga kelishadi; u (ham): ‹Men u sohibi emasman›, deydi va xatosini eslab: ‹Ibrohimning — Alloh Oʻziga xalil (doʻst) qilib olgan zotning — oldiga boringlar›, deydi. Ular uning oldiga kelishadi; u (ham): ‹Men u sohibi emasman›, deydi va xatosini eslab: ‹Musoning — Alloh (bevosita) gaplashgan zotning — oldiga boringlar›, deydi. Ular uning oldiga kelishadi; u (ham): ‹Men u sohibi emasman›, deydi va xatosini eslab: ‹Isoning oldiga boringlar›, deydi. Ular uning oldiga kelishadi; u: ‹Men u sohibi emasman; Muhammad ﷺning oldiga boringlar — uning oldingi va keyingi gunohlari kechirilgan›, deydi. Bas, ular mening oldimga kelishadi; men Robbim huzuriga (kirishga) izn soʻrayman. Uni koʻrganimda, sajdaga yiqilaman; U meni — Alloh xohlagancha — (sajdada) qoldiradi. Soʻng: ‹Boshingni koʻtar; soʻra — beriladi; ayt — eshitiladi; shafoat qil — shafoating qabul qilinadi›, deyiladi. Men boshimni koʻtaraman va Robbimni — U menga oʻrgatadigan bir hamd bilan — hamd aytaman. Soʻng shafoat qilaman; U menga bir hadd (chegara) belgilaydi; men ularni doʻzaxdan chiqarib, jannatga kiritaman. Soʻng (yana) qaytib, oʻshanga oʻxshash sajdaga yiqilaman — uchinchi yoki toʻrtinchisida — toki doʻzaxda Qurʼon (hukmi) bilan ushlab qolinganlardan boshqa hech kim qolmaydi», dedilar. Qatoda bu (oʻrin)da: «Yaʼni unga (mangu doʻzax) abadiyligi vojib boʻlganlar», der edi.(Анас (розияллоҳу анҳу) айтди:) Расулуллоҳ ﷺ: «Аллоҳ Қиёмат кунида одамларни (бир жойга) тўплайди. Улар: ‹Қани эди, Роббимиз ҳузурида (кимнидир) шафоатчи қилсак — токи У бизни шу (турган) жойимиздан (оғир ҳолдан) қутқарса›, дейдилар. Бас, улар Одамнинг олдига келиб: ‹Сен — Аллоҳ Ўз қўли билан яратган, сенга Ўз руҳидан пуфлаган ва фаришталарга буюриб, улар сенга сажда қилган зоцан; бизга Роббимиз ҳузурида шафоат қил›, дейдилар. У: ‹Мен у (мартаба) соҳиби эмасман›, дейди ва хатосини эслаб: ‹Нуҳнинг — Аллоҳ юборган биринчи расулнинг — олдига боринглар›, дейди. Улар унинг олдига келишади; у (ҳам): ‹Мен у соҳиби эмасман›, дейди ва хатосини эслаб: ‹Иброҳимнинг — Аллоҳ Ўзига халил (дўст) қилиб олган зотнинг — олдига боринглар›, дейди. Улар унинг олдига келишади; у (ҳам): ‹Мен у соҳиби эмасман›, дейди ва хатосини эслаб: ‹Мусонинг — Аллоҳ (бевосита) гаплашган зотнинг — олдига боринглар›, дейди. Улар унинг олдига келишади; у (ҳам): ‹Мен у соҳиби эмасман›, дейди ва хатосини эслаб: ‹Исонинг олдига боринглар›, дейди. Улар унинг олдига келишади; у: ‹Мен у соҳиби эмасман; Муҳаммад ﷺнинг олдига боринглар — унинг олдинги ва кейинги гуноҳлари кечирилган›, дейди. Бас, улар менинг олдимга келишади; мен Роббим ҳузурига (киришга) изн сўрайман. Уни кўрганимда, саждага йиқиламан; У мени — Аллоҳ хоҳлаганча — (саждада) қолдиради. Сўнг: ‹Бошингни кўтар; сўра — берилади; айт — эшитилади; шафоат қил — шафоатинг қабул қилинади›, дейилади. Мен бошимни кўтараман ва Роббимни — У менга ўргатадиган бир ҳамд билан — ҳамд айтаман. Сўнг шафоат қиламан; У менга бир ҳадд (чегара) белгилайди; мен уларни дўзахдан чиқариб, жаннатга киритаман. Сўнг (яна) қайтиб, ўшанга ўхшаш саждага йиқиламан — учинчи ёки тўртинчисида — токи дўзахда Қуръон (ҳукми) билан ушлаб қолинганлардан бошқа ҳеч ким қолмайди», дедилар. Қатода бу (ўрин)да: «Яъни унга (мангу дўзах) абадийлиги вожиб бўлганлар», дер эди.

حَدَّثَنَا مُسَدَّدٌ، حَدَّثَنَا يَحْيَى، عَنِ الْحَسَنِ بْنِ ذَكْوَانَ، حَدَّثَنَا أَبُو رَجَاءٍ، حَدَّثَنَا عِمْرَانُ بْنُ حُصَيْن ٍ ـ رضى الله عنهما ـ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ يَخْرُجُ قَوْمٌ مِنَ النَّارِ بِشَفَاعَةِ مُحَمَّدٍ صلى الله عليه وسلم فَيَدْخُلُونَ الْجَنَّةَ، يُسَمَّوْنَ الْجَهَنَّمِيِّينَ ‏"‏‏.‏

(Imron ibn Husayn (roziyallohu anhumo) Paygʻambar ﷺdan (rivoyat qiladi):) U zot: «Bir qavm Muhammad ﷺning shafoati bilan doʻzaxdan chiqadi va jannatga kiradi; ular ‹jahannamliklar› deb ataladi», dedilar.(Имрон ибн Ҳусайн (розияллоҳу анҳумо) Пайғамбар ﷺдан (ривоят қилади):) У зот: «Бир қавм Муҳаммад ﷺнинг шафоати билан дўзахдан чиқади ва жаннатга киради; улар ‹жаҳаннамликлар› деб аталади», дедилар.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ جَعْفَرٍ، عَنْ حُمَيْدٍ، عَنْ أَنَسٍ، أَنَّ أُمَّ حَارِثَةَ، أَتَتْ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَقَدْ هَلَكَ حَارِثَةُ يَوْمَ بَدْرٍ، أَصَابَهُ غَرْبُ سَهْمٍ‏.‏ فَقَالَتْ يَا رَسُولَ اللَّهِ قَدْ عَلِمْتَ مَوْقِعَ حَارِثَةَ مِنْ قَلْبِي، فَإِنْ كَانَ فِي الْجَنَّةِ لَمْ أَبْكِ عَلَيْهِ، وَإِلاَّ سَوْفَ تَرَى مَا أَصْنَعُ‏.‏ فَقَالَ لَهَا ‏"‏ هَبِلْتِ، أَجَنَّةٌ وَاحِدَةٌ هِيَ إِنَّهَا جِنَانٌ كَثِيرَةٌ، وَإِنَّهُ فِي الْفِرْدَوْسِ الأَعْلَى ‏"‏‏.‏ (وَقَالَ ‏:‏غَدْوَةٌ فِي سَبِيلِ اللَّهِ أَوْ رَوْحَةٌ خَيْرٌ مِنَ الدُّنْيَا وَمَا فِيهَا، وَلَقَابُ قَوْسِ أَحَدِكُمْ أَوْ مَوْضِعُ قَدَمٍ مِنَ الْجَنَّةِ خَيْرٌ مِنَ الدُّنْيَا وَمَا فِيهَا، وَلَوْ أَنَّ امْرَأَةً مِنْ نِسَاءِ أَهْلِ الْجَنَّةِ اطَّلَعَتْ إِلَى الأَرْضِ، لأَضَاءَتْ مَا بَيْنَهُمَا، وَلَمَلأَتْ مَا بَيْنَهُمَا رِيحًا، وَلَنَصِيفُهَا ـ يَعْنِي الْخِمَارَ ـ خَيْرٌ مِنَ الدُّنْيَا وَمَا فِيهَا‏)‏‏.‏

(Anas (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki,) Horisaning onasi Rasululloh ﷺning oldilariga keldi — Horisa Badr kuni nomaʼlum (kishi otgan) bir oqning (zarbidan) halok boʻlgan edi. U: «Yo Rasululloh, Horisaning qalbimdagi (qadrli) oʻrnini bilasiz; agar u jannatda boʻlsa, unga yigʻlamayman; aks holda, nima qilishimni koʻrasiz», dedi. U zot unga: «Aqlingni yoʻqotdingmi? Jannat bittagina deb (oʻylaysanmi)? U (jannat)lar koʻpdir; u (Horisa) esa eng oliy Firdavsdadir», dedilar. (U zot yana:) «Alloh yoʻlidagi bir ertalabki yoki kechki (yurish) — dunyo va undagi (barcha) narsadan yaxshiroqdir; jannatdan biringizning kamoni (uzunligi)cha yoki bir qadam (turadigan) joy — dunyo va undagi narsadan yaxshiroqdir; agar jannat ayollaridan biri yerga (bir bor) moʻralasa, u ikkisi (yer bilan osmon) orasini yoritib yuborar va ikkisi orasini xushboʻylikka toʻldirar edi; uning roʻmoli (xumori) ham — dunyo va undagi narsadan yaxshiroqdir», dedilar.(Анас (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики,) Ҳорисанинг онаси Расулуллоҳ ﷺнинг олдиларига келди — Ҳориса Бадр куни номаълум (киши отган) бир оқнинг (зарбидан) ҳалок бўлган эди. У: «Ё Расулуллоҳ, Ҳорисанинг қалбимдаги (қадрли) ўрнини биласиз; агар у жаннатда бўлса, унга йиғламайман; акс ҳолда, нима қилишимни кўрасиз», деди. У зот унга: «Ақлингни йўқотдингми? Жаннат биттагина деб (ўйлайсанми)? У (жаннат)лар кўпдир; у (Ҳориса) эса энг олий Фирдавсдадир», дедилар. (У зот яна:) «Аллоҳ йўлидаги бир эрталабки ёки кечки (юриш) — дунё ва ундаги (барча) нарсадан яхшироқдир; жаннатдан бирингизнинг камони (узунлиги)ча ёки бир қадам (турадиган) жой — дунё ва ундаги нарсадан яхшироқдир; агар жаннат аёлларидан бири ерга (бир бор) мўраласа, у иккиси (ер билан осмон) орасини ёритиб юборар ва иккиси орасини хушбўйликка тўлдирар эди; унинг рўмоли (хумори) ҳам — дунё ва ундаги нарсадан яхшироқдир», дедилар.

حَدَّثَنَا أَبُو الْيَمَانِ، أَخْبَرَنَا شُعَيْبٌ، حَدَّثَنَا أَبُو الزِّنَادِ، عَنِ الأَعْرَجِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ لاَ يَدْخُلُ أَحَدٌ الْجَنَّةَ إِلاَّ أُرِيَ مَقْعَدَهُ مِنَ النَّارِ، لَوْ أَسَاءَ، لِيَزْدَادَ شُكْرًا، وَلاَ يَدْخُلُ النَّارَ أَحَدٌ إِلاَّ أُرِيَ مَقْعَدَهُ مِنَ الْجَنَّةِ، لَوْ أَحْسَنَ، لِيَكُونَ عَلَيْهِ حَسْرَةً ‏"‏‏.‏

(Abu Hurayra (roziyallohu anhu) aytdi:) Paygʻambar ﷺ: «Jannatga kirgan hech bir kishi yoʻqki, unga doʻzaxdagi (egallashi mumkin boʻlgan) joyi koʻrsatilmasin — agar yomonlik qilganda (shu boʻlardi) — toki u (shukrini) ziyoda qilsin; doʻzaxga kirgan hech bir kishi yoʻqki, unga jannatdagi joyi koʻrsatilmasin — agar yaxshilik qilganda (shu boʻlardi) — toki bu unga hasrat boʻlsin», dedilar.(Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу) айтди:) Пайғамбар ﷺ: «Жаннатга кирган ҳеч бир киши йўқки, унга дўзахдаги (эгаллаши мумкин бўлган) жойи кўрсатилмасин — агар ёмонлик қилганда (шу бўларди) — токи у (шукрини) зиёда қилсин; дўзахга кирган ҳеч бир киши йўқки, унга жаннатдаги жойи кўрсатилмасин — агар яхшилик қилганда (шу бўларди) — токи бу унга ҳасрат бўлсин», дедилар.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ بْنُ سَعِيدٍ، حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ جَعْفَرٍ، عَنْ عَمْرٍو، عَنْ سَعِيدِ بْنِ أَبِي سَعِيدٍ الْمَقْبُرِيِّ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ـ رضى الله عنه ـ أَنَّهُ قَالَ قُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ مَنْ أَسْعَدُ النَّاسِ بِشَفَاعَتِكَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ فَقَالَ ‏"‏ لَقَدْ ظَنَنْتُ يَا أَبَا هُرَيْرَةَ أَنْ لاَ يَسْأَلَنِي عَنْ هَذَا الْحَدِيثِ أَحَدٌ أَوَّلُ مِنْكَ، لِمَا رَأَيْتُ مِنْ حِرْصِكَ عَلَى الْحَدِيثِ، أَسْعَدُ النَّاسِ بِشَفَاعَتِي يَوْمَ الْقِيَامَةِ مَنْ قَالَ لاَ إِلَهَ إِلاَّ اللَّهُ‏.‏ خَالِصًا مِنْ قِبَلِ نَفْسِهِ ‏"‏‏.‏

(Abu Hurayra (roziyallohu anhu) rivoyat qildiki,) U: «Yo Rasululloh, Qiyomat kunida sizning shafoatingiz bilan eng baxtli (bahramand) kishi kim (boʻladi)?» dedi. U zot: «Ey Abu Hurayra, sening hadisga boʻlgan harisligingni (intilishingni) koʻrganim sababli, bu hadis haqida mendan sendan oldin hech kim soʻramasligini oʻylagan edim. Qiyomat kunida mening shafoatim bilan eng baxtli kishi — chin koʻngildan, oʻzi xolis (niyat) bilan ‹La ilaha illalloh› degan kishidir», dedilar.(Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу) ривоят қилдики,) У: «Ё Расулуллоҳ, Қиёмат кунида сизнинг шафоатингиз билан энг бахтли (баҳраманд) киши ким (бўлади)?» деди. У зот: «Эй Абу Ҳурайра, сенинг ҳадисга бўлган ҳарислигингни (интилишингни) кўрганим сабабли, бу ҳадис ҳақида мендан сендан олдин ҳеч ким сўрамаслигини ўйлаган эдим. Қиёмат кунида менинг шафоатим билан энг бахтли киши — чин кўнгилдан, ўзи холис (ният) билан ‹Ла илаҳа иллаллоҳ› деган кишидир», дедилар.

حَدَّثَنَا عُثْمَانُ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، حَدَّثَنَا جَرِيرٌ، عَنْ مَنْصُورٍ، عَنْ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ عَبِيدَةَ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ ـ رضى الله عنه ـ قَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ إِنِّي لأَعْلَمُ آخِرَ أَهْلِ النَّارِ خُرُوجًا مِنْهَا، وَآخِرَ أَهْلِ الْجَنَّةِ دُخُولاً رَجُلٌ يَخْرُجُ مِنَ النَّارِ كَبْوًا، فَيَقُولُ اللَّهُ اذْهَبْ فَادْخُلِ الْجَنَّةَ‏.‏ فَيَأْتِيهَا فَيُخَيَّلُ إِلَيْهِ أَنَّهَا مَلأَى، فَيَرْجِعُ فَيَقُولُ يَا رَبِّ وَجَدْتُهَا مَلأَى، فَيَقُولُ اذْهَبْ فَادْخُلِ الْجَنَّةَ‏.‏ فَيَأْتِيهَا فَيُخَيَّلُ إِلَيْهِ أَنَّهَا مَلأَى‏.‏ فَيَقُولُ يَا رَبِّ وَجَدْتُهَا مَلأَى، فَيَقُولُ اذْهَبْ فَادْخُلِ الْجَنَّةَ، فَإِنَّ لَكَ مِثْلَ الدُّنْيَا وَعَشَرَةَ أَمْثَالِهَا‏.‏ أَوْ إِنَّ لَكَ مِثْلَ عَشَرَةِ أَمْثَالِ الدُّنْيَا‏.‏ فَيَقُولُ تَسْخَرُ مِنِّي، أَوْ تَضْحَكُ مِنِّي وَأَنْتَ الْمَلِكُ ‏"‏‏.‏ فَلَقَدْ رَأَيْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ضَحِكَ حَتَّى بَدَتْ نَوَاجِذُهُ، وَكَانَ يُقَالُ ذَلِكَ أَدْنَى أَهْلِ الْجَنَّةِ مَنْزِلَةً‏.‏

(Abdulloh (ibn Masʼud) (roziyallohu anhu) aytdi:) Paygʻambar ﷺ: «Men doʻzax ahlidan undan eng oxirgi boʻlib chiqadigan va jannatga eng oxirgi boʻlib kiradigan kishini bilaman: u — doʻzaxdan (yuztuban) emaklab chiqadigan bir erkak. Alloh unga: ‹Bor, jannatga kir›, deydi. U (jannatga) keladi-yu, unga u (jannat) toʻlib ketgandek koʻrinadi. Bas, u qaytib: ‹Ey Robbim, uni toʻla (band) topdim›, deydi. (Alloh): ‹Bor, jannatga kir›, deydi. U (yana) keladi-yu, unga u toʻlgandek koʻrinadi. (Yana): ‹Ey Robbim, uni toʻla topdim›, deydi. (Alloh): ‹Bor, jannatga kir — sen uchun dunyoning misli va yana oʻn baravari (yoki: sen uchun dunyoning oʻn baravari misli) bor›, deydi. U: ‹(Ey Robbim,) meni mazax qilyapsanmi — yoki menga kulyapsanmi — holbuki Sen Podshohsan?!› deydi», dedilar. (Abdulloh) aytdi: Men Rasululloh ﷺning ozigʻ tishlari koʻringuncha kulganlarini koʻrdim. «Mana shu — jannat ahlining martabasi eng past (kishisi)dir», deyilardi.(Абдуллоҳ (ибн Масъуд) (розияллоҳу анҳу) айтди:) Пайғамбар ﷺ: «Мен дўзах аҳлидан ундан энг охирги бўлиб чиқадиган ва жаннатга энг охирги бўлиб кирадиган кишини биламан: у — дўзахдан (юзтубан) эмаклаб чиқадиган бир эркак. Аллоҳ унга: ‹Бор, жаннатга кир›, дейди. У (жаннатга) келади-ю, унга у (жаннат) тўлиб кетгандек кўринади. Бас, у қайтиб: ‹Эй Роббим, уни тўла (банд) топдим›, дейди. (Аллоҳ): ‹Бор, жаннатга кир›, дейди. У (яна) келади-ю, унга у тўлгандек кўринади. (Яна): ‹Эй Роббим, уни тўла топдим›, дейди. (Аллоҳ): ‹Бор, жаннатга кир — сен учун дунёнинг мисли ва яна ўн баравари (ёки: сен учун дунёнинг ўн баравари мисли) бор›, дейди. У: ‹(Эй Роббим,) мени мазах қиляпсанми — ёки менга куляпсанми — ҳолбуки Сен Подшоҳсан?!› дейди», дедилар. (Абдуллоҳ) айтди: Мен Расулуллоҳ ﷺнинг озиғ тишлари кўрингунча кулганларини кўрдим. «Мана шу — жаннат аҳлининг мартабаси энг паст (кишиси)дир», дейиларди.

حَدَّثَنَا مُسَدَّدٌ، حَدَّثَنَا أَبُو عَوَانَةَ، عَنْ عَبْدِ الْمَلِكِ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْحَارِثِ بْنِ نَوْفَلٍ، عَنِ الْعَبَّاسِ ـ رضى الله عنه ـ أَنَّهُ قَالَ لِلنَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم هَلْ نَفَعْتَ أَبَا طَالِبٍ بِشَىْءٍ‏.‏

(Abbos (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki,) U Paygʻambar ﷺga: «Abu Tolibga biror narsa bilan naf berdingizmi?» dedi. (U zot: «Ha; u doʻzaxning sayoz (yuza) joyidadir; agar men boʻlmaganimda, u doʻzaxning eng tubida boʻlardi», dedilar.)(Аббос (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики,) У Пайғамбар ﷺга: «Абу Толибга бирор нарса билан наф бердингизми?» деди. (У зот: «Ҳа; у дўзахнинг саёз (юза) жойидадир; агар мен бўлмаганимда, у дўзахнинг энг тубида бўларди», дедилар.)

حَدَّثَنَا أَبُو الْيَمَانِ، أَخْبَرَنَا شُعَيْبٌ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، أَخْبَرَنِي سَعِيدٌ، وَعَطَاءُ بْنُ يَزِيدَ، أَنَّ أَبَا هُرَيْرَةَ، أَخْبَرَهُمَا عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم‏.‏ وَحَدَّثَنِي مَحْمُودٌ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ، أَخْبَرَنَا مَعْمَرٌ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ عَطَاءِ بْنِ يَزِيدَ اللَّيْثِيِّ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ أُنَاسٌ يَا رَسُولَ اللَّهِ هَلْ نَرَى رَبَّنَا يَوْمَ الْقِيَامَةِ فَقَالَ ‏"‏ هَلْ تُضَارُّونَ فِي الشَّمْسِ، لَيْسَ دُونَهَا سَحَابٌ ‏"‏‏.‏ قَالُوا لاَ يَا رَسُولَ اللَّهِ‏.‏ قَالَ ‏"‏ هَلْ تُضَارُّونَ فِي الْقَمَرِ لَيْلَةَ الْبَدْرِ، لَيْسَ دُونَهُ سَحَابٌ ‏"‏‏.‏ قَالُوا لاَ يَا رَسُولَ اللَّهِ‏.‏ قَالَ ‏"‏ فَإِنَّكُمْ تَرَوْنَهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ كَذَلِكَ، يَجْمَعُ اللَّهُ النَّاسَ فَيَقُولُ مَنْ كَانَ يَعْبُدُ شَيْئًا فَلْيَتَّبِعْهُ، فَيَتْبَعُ مَنْ كَانَ يَعْبُدُ الشَّمْسَ، وَيَتْبَعُ مَنْ كَانَ يَعْبُدُ الْقَمَرَ، وَيَتْبَعُ مَنْ كَانَ يَعْبُدُ الطَّوَاغِيتَ، وَتَبْقَى هَذِهِ الأُمَّةُ فِيهَا مُنَافِقُوهَا، فَيَأْتِيهِمُ اللَّهُ فِي غَيْرِ الصُّورَةِ الَّتِي يَعْرِفُونَ فَيَقُولُ أَنَا رَبُّكُمْ‏.‏ فَيَقُولُونَ نَعُوذُ بِاللَّهِ مِنْكَ، هَذَا مَكَانُنَا حَتَّى يَأْتِيَنَا رَبُّنَا، فَإِذَا أَتَانَا رَبُّنَا عَرَفْنَاهُ فَيَأْتِيهِمُ اللَّهُ فِي الصُّورَةِ الَّتِي يَعْرِفُونَ فَيَقُولُ أَنَا رَبُّكُمْ‏.‏ فَيَقُولُونَ أَنْتَ رَبُّنَا، فَيَتْبَعُونَهُ وَيُضْرَبُ جِسْرُ جَهَنَّمَ ‏"‏‏.‏ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ فَأَكُونُ أَوَّلَ مَنْ يُجِيزُ، وَدُعَاءُ الرُّسُلِ يَوْمَئِذٍ اللَّهُمَّ سَلِّمْ سَلِّمْ، وَبِهِ كَلاَلِيبُ مِثْلُ شَوْكِ السَّعْدَانِ، أَمَا رَأَيْتُمْ شَوْكَ السَّعْدَانِ ‏"‏‏.‏ قَالُوا بَلَى يَا رَسُولَ اللَّهِ‏.‏ قَالَ ‏"‏ فَإِنَّهَا مِثْلُ شَوْكِ السَّعْدَانِ، غَيْرَ أَنَّهَا لاَ يَعْلَمُ قَدْرَ عِظَمِهَا إِلاَّ اللَّهُ، فَتَخْطَفُ النَّاسَ بِأَعْمَالِهِمْ، مِنْهُمُ الْمُوبَقُ، بِعَمَلِهِ وَمِنْهُمُ الْمُخَرْدَلُ، ثُمَّ يَنْجُو، حَتَّى إِذَا فَرَغَ اللَّهُ مِنَ الْقَضَاءِ بَيْنَ عِبَادِهِ، وَأَرَادَ أَنْ يُخْرِجَ مِنَ النَّارِ مَنْ أَرَادَ أَنْ يُخْرِجَ، مِمَّنْ كَانَ يَشْهَدُ أَنْ لاَ إِلَهَ إِلاَّ اللَّهُ، أَمَرَ الْمَلاَئِكَةَ أَنْ يُخْرِجُوهُمْ، فَيَعْرِفُونَهُمْ بِعَلاَمَةِ آثَارِ السُّجُودِ، وَحَرَّمَ اللَّهُ عَلَى النَّارِ أَنْ تَأْكُلَ مِنِ ابْنِ آدَمَ أَثَرَ السُّجُودِ، فَيُخْرِجُونَهُمْ قَدِ امْتُحِشُوا، فَيُصَبُّ عَلَيْهِمْ مَاءٌ يُقَالُ لَهُ مَاءُ الْحَيَاةِ، فَيَنْبُتُونَ نَبَاتَ الْحِبَّةِ فِي حَمِيلِ السَّيْلِ، وَيَبْقَى رَجُلٌ مُقْبِلٌ بِوَجْهِهِ عَلَى النَّارِ فَيَقُولُ يَا رَبِّ قَدْ قَشَبَنِي رِيحُهَا وَأَحْرَقَنِي ذَكَاؤُهَا، فَاصْرِفْ وَجْهِي عَنِ النَّارِ فَلاَ يَزَالُ يَدْعُو اللَّهَ‏.‏ فَيَقُولُ لَعَلَّكَ إِنْ أَعْطَيْتُكَ أَنْ تَسْأَلَنِي غَيْرَهُ‏.‏ فَيَقُولُ لاَ وَعِزَّتِكَ لاَ أَسْأَلُكَ غَيْرَهُ‏.‏ فَيَصْرِفُ وَجْهَهُ عَنِ النَّارِ، ثُمَّ يَقُولُ بَعْدَ ذَلِكَ يَا رَبِّ قَرِّبْنِي إِلَى باب الْجَنَّةِ‏.‏ فَيَقُولُ أَلَيْسَ قَدْ زَعَمْتَ أَنْ لاَ تَسْأَلْنِي غَيْرَهُ، وَيْلَكَ ابْنَ آدَمَ مَا أَغْدَرَكَ‏.‏ فَلاَ يَزَالُ يَدْعُو‏.‏ فَيَقُولُ لَعَلِّي إِنْ أَعْطَيْتُكَ ذَلِكَ تَسْأَلَنِي غَيْرَهُ‏.‏ فَيَقُولُ لاَ وَعِزَّتِكَ لاَ أَسْأَلُكَ غَيْرَهُ‏.‏ فَيُعْطِي اللَّهَ مِنْ عُهُودٍ وَمَوَاثِيقَ أَنْ لاَ يَسْأَلَهُ غَيْرَهُ، فَيُقَرِّبُهُ إِلَى باب الْجَنَّةِ، فَإِذَا رَأَى مَا فِيهَا سَكَتَ مَا شَاءَ اللَّهُ أَنْ يَسْكُتَ، ثُمَّ يَقُولُ رَبِّ أَدْخِلْنِي الْجَنَّةَ‏.‏ ثُمَّ يَقُولُ أَوَلَيْسَ قَدْ زَعَمْتَ أَنْ لاَ تَسْأَلَنِي غَيْرَهُ، وَيْلَكَ يَا ابْنَ آدَمَ مَا أَغْدَرَكَ فَيَقُولُ يَا رَبِّ لاَ تَجْعَلْنِي أَشْقَى خَلْقِكَ‏.‏ فَلاَ يَزَالُ يَدْعُو حَتَّى يَضْحَكَ، فَإِذَا ضَحِكَ مِنْهُ أَذِنَ لَهُ بِالدُّخُولِ فِيهَا، فَإِذَا دَخَلَ فِيهَا قِيلَ تَمَنَّ مِنْ كَذَا‏.‏ فَيَتَمَنَّى، ثُمَّ يُقَالُ لَهُ تَمَنَّ مِنْ كَذَا‏.‏ فَيَتَمَنَّى حَتَّى تَنْقَطِعَ بِهِ الأَمَانِيُّ فَيَقُولُ لَهُ هَذَا لَكَ وَمِثْلُهُ مَعَهُ ‏"‏‏.‏ قَالَ أَبُو هُرَيْرَةَ وَذَلِكَ الرَّجُلُ آخِرُ أَهْلِ الْجَنَّةِ دُخُولاً‏.‏

(Abu Hurayra (roziyallohu anhu) aytdi:) Baʼzi kishilar: «Yo Rasululloh, Qiyomat kunida Robbimizni koʻramizmi?» dedilar. U zot: «Bulut boʻlmagan (ochiq) paytda quyoshni koʻrishda (bir-biringizga) tiqilib, zorlanasizmi?» dedilar. Ular: «Yoʻq, yo Rasululloh», dedilar. U zot: «Toʻlin oy kechasida — bulut boʻlmaganda — oyni koʻrishda zorlanasizmi?» dedilar. Ular: «Yoʻq, yo Rasululloh», dedilar. U zot: «Bas, siz Qiyomat kunida Uni ana shunday (bemalol) koʻrasiz. Alloh odamlarni (bir joyga) toʻplaydi va: ‹Kim biror narsaga ibodat qilgan boʻlsa, oʻshanga ergashsin›, deydi. Bas, quyoshga ibodat qilgan kishi quyoshga ergashadi, oyga ibodat qilgan oyga ergashadi, togʻutlarga (botil maʼbudlarga) ibodat qilgan ularga ergashadi; (faqat) shu ummat — ichida munofiqlari (ham) bilan — qoladi. Shunda Alloh ularning oldiga ular taniydigan suratdan boshqa (suratda) kelib: ‹Men Robbingizman›, deydi. Ular: ‹Sendan Allohga panoh tilaymiz; Robbimiz kelguncha shu joyimizda (turamiz); Robbimiz kelsa, Uni (albatta) taniymiz›, deydi. Soʻng Alloh ularga ular taniydigan suratda kelib: ‹Men Robbingizman›, deydi. Ular: ‹(Ha,) Sen Robbimizsan›, deyishadi va Unga ergashadilar. Jahannam ustiga koʻprik tortiladi», dedilar. Rasululloh ﷺ (yana): «Men (uni) birinchi boʻlib kesib oʻtuvchi boʻlaman. Oʻsha kuni rasullarning duosi: ‹Allohumma, sallim, sallim (Allohim, salomat saqla, salomat saqla)› boʻladi. U (koʻprik)da — saʼdon (tikanli oʻsimlik) tikanidek — ilmoqlar (changaklar) boʻladi. Saʼdon tikanini koʻrmaganmisiz?» dedilar. Ular: «Ha (koʻrganmiz), yo Rasululloh», dedilar. U zot: «Bas, u (ilmoqlar) saʼdon tikaniga oʻxshaydi — faqat ularning kattaligini Allohdan boshqa hech kim bilmaydi. U (ilmoqlar) odamlarni amallariga qarab ilib (tortib) oladi: ulardan baʼzisi amali (yomonligi) sababli (doʻzaxga) halok boʻladi; baʼzisi (tilka-pora) kesilib (tushadi-yu), soʻng najot topadi. Toki Alloh bandalari orasida hukm chiqarib boʻlgach, ‹La ilaha illalloh›ga guvohlik bergan kishilardan Oʻzi (doʻzaxdan) chiqarishni istaganlarini chiqarmoqchi boʻladi: farishtalarga ularni chiqarishni buyuradi. Farishtalar ularni sajda izlarining belgisi bilan taniydi — chunki Alloh doʻzaxga odam bolasining sajda izini yeyishni harom qilgan. Bas, ularni — kuyib (koʻmir boʻlib) ketgan holda — chiqaradilar; ularning ustiga ‹hayot suvi› deb ataladigan suv quyiladi va ular — xuddi sel oqizgan (loyqa)dagi urugʻ unib chiqqani kabi — unib chiqadi. (Shunda) bir kishi qoladi — yuzi doʻzaxga qaragan; u: ‹Ey Robbim, uning (doʻzaxning) hidi meni zaharladi, lovullashi meni kuydirdi; yuzimni doʻzaxdan burgin›, deydi va Allohga (tinmay) duo qilaveradi. (Alloh): ‹Senga (shuni) bersam, balki Mendan boshqasini soʻrarsan?› deydi. U: ‹Yoʻq, izzating bilan qasamki, Sendan boshqasini soʻramayman›, deydi. Bas, (Alloh) uning yuzini doʻzaxdan buradi. Soʻng u: ‹Ey Robbim, meni jannat eshigiga yaqinlashtir›, deydi. (Alloh): ‹Sen boshqasini soʻramayman demaganmiding? Voy senga, ey odam bolasi, qanchalar (ahdingga) vafosizsan!› deydi. U (yana) duo qilaveradi; (Alloh): ‹Senga buni bersam, balki boshqasini soʻrarsan?› deydi. U: ‹Yoʻq, izzating bilan, boshqasini soʻramayman›, deb Allohga ahdu paymonlar beradi. Bas, (Alloh) uni jannat eshigiga yaqinlashtiradi. U undagi (neʼmat)larni koʻrgach, Alloh xohlagancha jim turadi; soʻng: ‹Ey Robbim, meni jannatga kirgiz›, deydi. (Alloh): ‹Sen boshqasini soʻramayman demaganmiding? Voy senga, qanchalar vafosizsan!› deydi. U: ‹Ey Robbim, meni xalqingning eng badbaxti qilma›, deydi va (Alloh) kulguncha duo qilaveradi. (Alloh) undan kulgach, unga (jannatga) kirishga izn beradi. U (jannatga) kirgach, unga: ‹Falon (narsa)dan orzu qil›, deyiladi. U orzu qiladi; soʻng yana: ‹Falon (narsa)dan orzu qil›, deyiladi. U orzu qilaveradi — toki orzulari tugaydi. Shunda (Alloh) unga: ‹Bu — senga, yana shuncha (qoʻshimcha) ham senga (beriladi)›, deydi», dedilar. Abu Hurayra: «Oʻsha kishi — jannatga eng oxirgi boʻlib kiruvchidir», dedi.(Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу) айтди:) Баъзи кишилар: «Ё Расулуллоҳ, Қиёмат кунида Роббимизни кўрамизми?» дедилар. У зот: «Булут бўлмаган (очиқ) пайтда қуёшни кўришда (бир-бирингизга) тиқилиб, зорланасизми?» дедилар. Улар: «Йўқ, ё Расулуллоҳ», дедилар. У зот: «Тўлин ой кечасида — булут бўлмаганда — ойни кўришда зорланасизми?» дедилар. Улар: «Йўқ, ё Расулуллоҳ», дедилар. У зот: «Бас, сиз Қиёмат кунида Уни ана шундай (бемалол) кўрасиз. Аллоҳ одамларни (бир жойга) тўплайди ва: ‹Ким бирор нарсага ибодат қилган бўлса, ўшанга эргашсин›, дейди. Бас, қуёшга ибодат қилган киши қуёшга эргашади, ойга ибодат қилган ойга эргашади, тоғутларга (ботил маъбудларга) ибодат қилган уларга эргашади; (фақат) шу уммат — ичида мунофиқлари (ҳам) билан — қолади. Шунда Аллоҳ уларнинг олдига улар танийдиган суратдан бошқа (суратда) келиб: ‹Мен Роббингизман›, дейди. Улар: ‹Сендан Аллоҳга паноҳ тилаймиз; Роббимиз келгунча шу жойимизда (турамиз); Роббимиз келса, Уни (албатта) таниймиз›, дейди. Сўнг Аллоҳ уларга улар танийдиган суратда келиб: ‹Мен Роббингизман›, дейди. Улар: ‹(Ҳа,) Сен Роббимизсан›, дейишади ва Унга эргашадилар. Жаҳаннам устига кўприк тортилади», дедилар. Расулуллоҳ ﷺ (яна): «Мен (уни) биринчи бўлиб кесиб ўтувчи бўламан. Ўша куни расулларнинг дуоси: ‹Аллоҳумма, саллим, саллим (Аллоҳим, саломат сақла, саломат сақла)› бўлади. У (кўприк)да — саъдон (тиканли ўсимлик) тиканидек — илмоқлар (чангаклар) бўлади. Саъдон тиканини кўрмаганмисиз?» дедилар. Улар: «Ҳа (кўрганмиз), ё Расулуллоҳ», дедилар. У зот: «Бас, у (илмоқлар) саъдон тиканига ўхшайди — фақат уларнинг катталигини Аллоҳдан бошқа ҳеч ким билмайди. У (илмоқлар) одамларни амалларига қараб илиб (тортиб) олади: улардан баъзиси амали (ёмонлиги) сабабли (дўзахга) ҳалок бўлади; баъзиси (тилка-пора) кесилиб (тушади-ю), сўнг нажот топади. Токи Аллоҳ бандалари орасида ҳукм чиқариб бўлгач, ‹Ла илаҳа иллаллоҳ›га гувоҳлик берган кишилардан Ўзи (дўзахдан) чиқаришни истаганларини чиқармоқчи бўлади: фаришталарга уларни чиқаришни буюради. Фаришталар уларни сажда изларининг белгиси билан танийди — чунки Аллоҳ дўзахга одам боласининг сажда изини ейишни ҳаром қилган. Бас, уларни — куйиб (кўмир бўлиб) кетган ҳолда — чиқарадилар; уларнинг устига ‹ҳаёт суви› деб аталадиган сув қуйилади ва улар — худди сел оқизган (лойқа)даги уруғ униб чиққани каби — униб чиқади. (Шунда) бир киши қолади — юзи дўзахга қараган; у: ‹Эй Роббим, унинг (дўзахнинг) ҳиди мени заҳарлади, ловуллаши мени куйдирди; юзимни дўзахдан бургин›, дейди ва Аллоҳга (тинмай) дуо қилаверади. (Аллоҳ): ‹Сенга (шуни) берсам, балки Мендан бошқасини сўрарсан?› дейди. У: ‹Йўқ, иззатинг билан қасамки, Сендан бошқасини сўрамайман›, дейди. Бас, (Аллоҳ) унинг юзини дўзахдан буради. Сўнг у: ‹Эй Роббим, мени жаннат эшигига яқинлаштир›, дейди. (Аллоҳ): ‹Сен бошқасини сўрамайман демаганмидинг? Вой сенга, эй одам боласи, қанчалар (аҳдингга) вафосизсан!› дейди. У (яна) дуо қилаверади; (Аллоҳ): ‹Сенга буни берсам, балки бошқасини сўрарсан?› дейди. У: ‹Йўқ, иззатинг билан, бошқасини сўрамайман›, деб Аллоҳга аҳду паймонлар беради. Бас, (Аллоҳ) уни жаннат эшигига яқинлаштиради. У ундаги (неъмат)ларни кўргач, Аллоҳ хоҳлаганча жим туради; сўнг: ‹Эй Роббим, мени жаннатга киргиз›, дейди. (Аллоҳ): ‹Сен бошқасини сўрамайман демаганмидинг? Вой сенга, қанчалар вафосизсан!› дейди. У: ‹Эй Роббим, мени халқингнинг энг бадбахти қилма›, дейди ва (Аллоҳ) кулгунча дуо қилаверади. (Аллоҳ) ундан кулгач, унга (жаннатга) киришга изн беради. У (жаннатга) киргач, унга: ‹Фалон (нарса)дан орзу қил›, дейилади. У орзу қилади; сўнг яна: ‹Фалон (нарса)дан орзу қил›, дейилади. У орзу қилаверади — токи орзулари тугайди. Шунда (Аллоҳ) унга: ‹Бу — сенга, яна шунча (қўшимча) ҳам сенга (берилади)›, дейди», дедилар. Абу Ҳурайра: «Ўша киши — жаннатга энг охирги бўлиб кирувчидир», деди.

قَالَ عَطَاءٌ وَأَبُو سَعِيدٍ الْخُدْرِيُّ جَالِسٌ مَعَ أَبِي هُرَيْرَةَ، لاَ يُغَيِّرُ عَلَيْهِ شَيْئًا مِنْ حَدِيثِهِ حَتَّى انْتَهَى إِلَى قَوْلِهِ ‏"‏ هَذَا لَكَ وَمِثْلُهُ مَعَهُ ‏"‏‏.‏ قَالَ أَبُو سَعِيدٍ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏"‏ هَذَا لَكَ وَعَشَرَةُ أَمْثَالِهِ ‏"‏‏.‏ قَالَ أَبُو هُرَيْرَةَ حَفِظْتُ ‏"‏ مِثْلُهُ مَعَهُ ‏"‏‏.‏

(Ato rivoyat qildiki:) Abu Saʼid al-Xudriy Abu Hurayra bilan (birga) oʻtirgan edi; u (Abu Hurayra)ning hadisidan hech narsani oʻzgartirmadi — toki u zotning: «Bu — senga, yana shuncha (qoʻshimcha) ham senga» degan soʻziga yetdi. Abu Saʼid: «Men Rasululloh ﷺning: ‹Bu — senga, yana oʻn baravari (ham senga)› deganlarini eshitganman», dedi. Abu Hurayra: «Men ‹yana shuncha ham senga› (degan)ini yodladim», dedi.(Ато ривоят қилдики:) Абу Саъид ал-Худрий Абу Ҳурайра билан (бирга) ўтирган эди; у (Абу Ҳурайра)нинг ҳадисидан ҳеч нарсани ўзгартирмади — токи у зотнинг: «Бу — сенга, яна шунча (қўшимча) ҳам сенга» деган сўзига етди. Абу Саъид: «Мен Расулуллоҳ ﷺнинг: ‹Бу — сенга, яна ўн баравари (ҳам сенга)› деганларини эшитганман», деди. Абу Ҳурайра: «Мен ‹яна шунча ҳам сенга› (деган)ини ёдладим», деди.

حَدَّثَنِي يَحْيَى بْنُ حَمَّادٍ، حَدَّثَنَا أَبُو عَوَانَةَ، عَنْ سُلَيْمَانَ، عَنْ شَقِيقٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ أَنَا فَرَطُكُمْ، عَلَى الْحَوْضِ ‏"‏‏.‏

(Abdulloh (ibn Masʼud) (roziyallohu anhu) Paygʻambar ﷺdan (rivoyat qiladi):) U zot: «Men hovuz (Kavsar) ustida sizlardan oldin boruvchiman (kutib turaman)», dedilar.(Абдуллоҳ (ибн Масъуд) (розияллоҳу анҳу) Пайғамбар ﷺдан (ривоят қилади):) У зот: «Мен ҳовуз (Кавсар) устида сизлардан олдин борувчиман (кутиб тураман)», дедилар.

وَحَدَّثَنِي عَمْرُو بْنُ عَلِيٍّ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ جَعْفَرٍ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنِ الْمُغِيرَةِ، قَالَ سَمِعْتُ أَبَا وَائِلٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ ـ رضى الله عنه ـ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏أَنَا فَرَطُكُمْ، عَلَى الْحَوْضِ، وَلَيُرْفَعَنَّ رِجَالٌ مِنْكُمْ ثُمَّ لَيُخْتَلَجُنَّ دُونِي فَأَقُولُ يَا رَبِّ أَصْحَابِي‏.‏ فَيُقَالُ إِنَّكَ لاَ تَدْرِي مَا أَحْدَثُوا بَعْدَكَ‏"‏.‏ تَابَعَهُ عَاصِمٌ عَنْ أَبِي وَائِلٍ‏.‏ وَقَالَ حُصَيْنٌ عَنْ أَبِي وَائِلٍ عَنْ حُذَيْفَةَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم‏.‏

(Abdulloh (ibn Masʼud) (roziyallohu anhu) Paygʻambar ﷺdan (rivoyat qiladi):) U zot: «Men hovuz ustida sizlardan oldin boruvchiman. Sizlardan baʼzi kishilar (mening oldimga) koʻtariladi, soʻng mendan (tortib) ajratiladi. Shunda men: ‹Ey Robbim, (bular) mening sahobalarim!› deyman. (Menga): ‹Sen ular sendan keyin nima (bidʼat) paydo qilganlarini bilmaysan›, deyiladi», dedilar. (Buni Osim Abu Voildan mutoba qilib rivoyat qildi; Husayn esa Abu Voildan, u Huzayfadan, u Paygʻambar ﷺdan rivoyat qildi.)(Абдуллоҳ (ибн Масъуд) (розияллоҳу анҳу) Пайғамбар ﷺдан (ривоят қилади):) У зот: «Мен ҳовуз устида сизлардан олдин борувчиман. Сизлардан баъзи кишилар (менинг олдимга) кўтарилади, сўнг мендан (тортиб) ажратилади. Шунда мен: ‹Эй Роббим, (булар) менинг саҳобаларим!› дейман. (Менга): ‹Сен улар сендан кейин нима (бидъат) пайдо қилганларини билмайсан›, дейилади», дедилар. (Буни Осим Абу Воилдан мутоба қилиб ривоят қилди; Ҳусайн эса Абу Воилдан, у Ҳузайфадан, у Пайғамбар ﷺдан ривоят қилди.)

حَدَّثَنَا مُسَدَّدٌ، حَدَّثَنَا يَحْيَى، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ، حَدَّثَنِي نَافِعٌ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ ـ رضى الله عنهما ـ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ أَمَامَكُمْ حَوْضٌ كَمَا بَيْنَ جَرْبَاءَ وَأَذْرُحَ ‏"‏‏.‏

(Ibn Umar (roziyallohu anhumo) Paygʻambar ﷺdan (rivoyat qiladi):) U zot: «Oldingizda — Jarbo va Azruh (Shomdagi ikki shahar) orasidagi (masofa)dek (katta) bir hovuz bor», dedilar.(Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо) Пайғамбар ﷺдан (ривоят қилади):) У зот: «Олдингизда — Жарбо ва Азруҳ (Шомдаги икки шаҳар) орасидаги (масофа)дек (катта) бир ҳовуз бор», дедилар.

حَدَّثَنِي عَمْرُو بْنُ مُحَمَّدٍ، حَدَّثَنَا هُشَيْمٌ، أَخْبَرَنَا أَبُو بِشْرٍ، وَعَطَاءُ بْنُ السَّائِبِ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ـ رضى الله عنه ـ قَالَ الْكَوْثَرُ الْخَيْرُ الْكَثِيرُ الَّذِي أَعْطَاهُ اللَّهُ إِيَّاهُ‏.‏ قَالَ أَبُو بِشْرٍ قُلْتُ لِسَعِيدٍ إِنَّ أُنَاسًا يَزْعُمُونَ أَنَّهُ نَهَرٌ فِي الْجَنَّةِ‏.‏ فَقَالَ سَعِيدٌ النَّهَرُ الَّذِي فِي الْجَنَّةِ مِنَ الْخَيْرِ الَّذِي أَعْطَاهُ اللَّهُ إِيَّاهُ‏.‏

(Ibn Abbos (roziyallohu anhumo) aytdi:) ‹Kavsar› — Alloh u zotga (Paygʻambar ﷺga) ato etgan koʻp yaxshilik (xayr)dir. Abu Bishr aytdi: Men Saʼidga: «Baʼzi kishilar uni jannatdagi bir daryo deb daʼvo qiladi», dedim. Saʼid: «Jannatdagi daryo — Alloh u zotga ato etgan oʻsha yaxshilikning (bir qismi)dir», dedi.(Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо) айтди:) ‹Кавсар› — Аллоҳ у зотга (Пайғамбар ﷺга) ато этган кўп яхшилик (хайр)дир. Абу Бишр айтди: Мен Саъидга: «Баъзи кишилар уни жаннатдаги бир дарё деб даъво қилади», дедим. Саъид: «Жаннатдаги дарё — Аллоҳ у зотга ато этган ўша яхшиликнинг (бир қисми)дир», деди.

حَدَّثَنَا سَعِيدُ بْنُ أَبِي مَرْيَمَ، حَدَّثَنَا نَافِعُ بْنُ عُمَرَ، عَنِ ابْنِ أَبِي مُلَيْكَةَ، قَالَ قَالَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عَمْرٍو قَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ حَوْضِي مَسِيرَةُ شَهْرٍ، مَاؤُهُ أَبْيَضُ مِنَ اللَّبَنِ، وَرِيحُهُ أَطْيَبُ مِنَ الْمِسْكِ، وَكِيزَانُهُ كَنُجُومِ السَّمَاءِ، مَنْ شَرِبَ مِنْهَا فَلاَ يَظْمَأُ أَبَدًا ‏"‏‏.‏

(Abdulloh ibn Amr (roziyallohu anhumo) aytdi:) Paygʻambar ﷺ: «Mening hovuzim(ning kengligi) bir oylik yoʻl (masofasi)dir; uning suvi sutdan oqroq, hidi miskdan xushboʻyroq, koʻzalari (idishlari) osmondagi yulduzlardek (koʻp); kim undan ichsa, hech qachon chanqamaydi», dedilar.(Абдуллоҳ ибн Амр (розияллоҳу анҳумо) айтди:) Пайғамбар ﷺ: «Менинг ҳовузим(нинг кенглиги) бир ойлик йўл (масофаси)дир; унинг суви сутдан оқроқ, ҳиди мискдан хушбўйроқ, кўзалари (идишлари) осмондаги юлдузлардек (кўп); ким ундан ичса, ҳеч қачон чанқамайди», дедилар.

حَدَّثَنَا سَعِيدُ بْنُ عُفَيْرٍ، قَالَ حَدَّثَنِي ابْنُ وَهْبٍ، عَنْ يُونُسَ، قَالَ ابْنُ شِهَابٍ حَدَّثَنِي أَنَسُ بْنُ مَالِكٍ ـ رضى الله عنه ـ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏(‏إِنَّ قَدْرَ حَوْضِي كَمَا بَيْنَ أَيْلَةَ وَصَنْعَاءَ مِنَ الْيَمَنِ، وَإِنَّ فِيهِ مِنَ الأَبَارِيقِ كَعَدَدِ نُجُومِ السَّمَاءِ‏)‏‏.‏

(Anas ibn Molik (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki,) Rasululloh ﷺ: «Albatta mening hovuzimning (kengligi) Ayla bilan Yamandagi Sanʼo orasidek (uzoq)dir; unda — osmon yulduzlari soniday — koʻzalar (qumgʻonlar) bor», dedilar.(Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики,) Расулуллоҳ ﷺ: «Албатта менинг ҳовузимнинг (кенглиги) Айла билан Ямандаги Санъо орасидек (узоқ)дир; унда — осмон юлдузлари сонидай — кўзалар (қумғонлар) бор», дедилар.

حَدَّثَنَا أَبُو الْوَلِيدِ، حَدَّثَنَا هَمَّامٌ، عَنْ قَتَادَةَ، عَنْ أَنَسٍ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم‏.‏ وَحَدَّثَنَا هُدْبَةُ بْنُ خَالِدٍ، حَدَّثَنَا هَمَّامٌ، حَدَّثَنَا قَتَادَةُ، حَدَّثَنَا أَنَسُ بْنُ مَالِكٍ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ بَيْنَمَا أَنَا أَسِيرُ فِي الْجَنَّةِ إِذَا أَنَا بِنَهَرٍ حَافَتَاهُ قِبَابُ الدُّرِّ الْمُجَوَّفِ قُلْتُ مَا هَذَا يَا جِبْرِيلُ قَالَ هَذَا الْكَوْثَرُ الَّذِي أَعْطَاكَ رَبُّكَ‏.‏ فَإِذَا طِينُهُ ـ أَوْ طِيبُهُ ـ مِسْكٌ أَذْفَرُ ‏"‏‏.‏ شَكَّ هُدْبَةُ‏.‏

(Anas ibn Molik (roziyallohu anhu) Paygʻambar ﷺdan (rivoyat qiladi):) U zot: «Men jannatda yurib turganimda, birdan ikki qirgʻogʻi koʻvak (ichi boʻsh) durdan (yasalgan) gumbazlar (chodirlar) boʻlgan bir daryoga (yoʻliqdim). Men: ‹Bu nima, ey Jibril?› dedim. U: ‹Bu — Robbing senga ato etgan Kavsardir›, dedi. Birdan uning loyi — yoki xushboʻyligi — qatigʻi (kuchli) misk (ekan)», dedilar. (Hudba (uning ‹loyi› yoki ‹xushboʻyligi› deyishida) shubha qildi.)(Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу) Пайғамбар ﷺдан (ривоят қилади):) У зот: «Мен жаннатда юриб турганимда, бирдан икки қирғоғи кўвак (ичи бўш) дурдан (ясалган) гумбазлар (чодирлар) бўлган бир дарёга (йўлиқдим). Мен: ‹Бу нима, эй Жибрил?› дедим. У: ‹Бу — Роббинг сенга ато этган Кавсардир›, деди. Бирдан унинг лойи — ёки хушбўйлиги — қатиғи (кучли) миск (экан)», дедилар. (Ҳудба (унинг ‹лойи› ёки ‹хушбўйлиги› дейишида) шубҳа қилди.)

حَدَّثَنَا مُسْلِمُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، حَدَّثَنَا وُهَيْبٌ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْعَزِيزِ، عَنْ أَنَسٍ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ لَيَرِدَنَّ عَلَىَّ نَاسٌ مِنْ أَصْحَابِي الْحَوْضَ، حَتَّى عَرَفْتُهُمُ اخْتُلِجُوا دُونِي، فَأَقُولُ أَصْحَابِي‏.‏ فَيَقُولُ لاَ تَدْرِي مَا أَحْدَثُوا بَعْدَكَ ‏"‏‏.‏

(Anas (roziyallohu anhu) Paygʻambar ﷺdan (rivoyat qiladi):) U zot: «Sahobalarimdan baʼzi kishilar hovuz (oldi)da mening huzurimga keladi — toki men ularni tanigach, ular mendan (tortib) ajratiladi. Shunda men: ‹(Bular) mening sahobalarim!› deyman. (Menga): ‹Sen ular sendan keyin nima (bidʼat) paydo qilganlarini bilmaysan›, deyiladi», dedilar.(Анас (розияллоҳу анҳу) Пайғамбар ﷺдан (ривоят қилади):) У зот: «Саҳобаларимдан баъзи кишилар ҳовуз (олди)да менинг ҳузуримга келади — токи мен уларни танигач, улар мендан (тортиб) ажратилади. Шунда мен: ‹(Булар) менинг саҳобаларим!› дейман. (Менга): ‹Сен улар сендан кейин нима (бидъат) пайдо қилганларини билмайсан›, дейилади», дедилар.

حَدَّثَنَا سَعِيدُ بْنُ أَبِي مَرْيَمَ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ مُطَرِّفٍ، حَدَّثَنِي أَبُو حَازِمٍ، عَنْ سَهْلِ بْنِ سَعْدٍ، قَالَ قَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ إِنِّي فَرَطُكُمْ عَلَى الْحَوْضِ، مَنْ مَرَّ عَلَىَّ شَرِبَ، وَمَنْ شَرِبَ لَمْ يَظْمَأْ أَبَدًا، لَيَرِدَنَّ عَلَىَّ أَقْوَامٌ أَعْرِفُهُمْ وَيَعْرِفُونِي، ثُمَّ يُحَالُ بَيْنِي وَبَيْنَهُمْ ‏"‏‏.‏

(Sahl ibn Saʼd (roziyallohu anhu) aytdi:) Paygʻambar ﷺ: «Men hovuz ustida sizlardan oldin boruvchiman; kim mening oldimdan (yonimdan) oʻtsa, (undan) ichadi; kim (bir bor) ichsa, hech qachon chanqamaydi. Mening oldimga shunday qavmlar keladiki, men ularni taniyman, ular meni taniydi; soʻng men bilan ularning orasi toʻsiladi», dedilar.(Саҳл ибн Саъд (розияллоҳу анҳу) айтди:) Пайғамбар ﷺ: «Мен ҳовуз устида сизлардан олдин борувчиман; ким менинг олдимдан (ёнимдан) ўца, (ундан) ичади; ким (бир бор) ичса, ҳеч қачон чанқамайди. Менинг олдимга шундай қавмлар келадики, мен уларни танийман, улар мени танийди; сўнг мен билан уларнинг ораси тўсилади», дедилар.

قَالَ أَبُو حَازِمٍ فَسَمِعَنِي النُّعْمَانُ بْنُ أَبِي عَيَّاشٍ، فَقَالَ هَكَذَا سَمِعْتَ مِنْ، سَهْلٍ فَقُلْتُ نَعَمْ‏.‏ فَقَالَ أَشْهَدُ عَلَى أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ لَسَمِعْتُهُ وَهْوَ يَزِيدُ فِيهَا ‏"‏ فَأَقُولُ إِنَّهُمْ مِنِّي‏.‏ فَيُقَالُ إِنَّكَ لاَ تَدْرِي مَا أَحْدَثُوا بَعْدَكَ‏.‏ فَأَقُولُ سُحْقًا سُحْقًا لِمَنْ غَيَّرَ بَعْدِي ‏"‏‏.‏ وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ سُحْقًا بُعْدًا، يُقَالُ سَحِيقٌ بَعِيدٌ، وَأَسْحَقَهُ أَبْعَدَهُ‏.‏

(Abu Hozim aytdi:) Nuʼmon ibn Abu Ayyosh meni (shu hadisni aytayotganimni) eshitib: «Sen buni Sahldan shundaymi eshitding?» dedi. Men: «Ha», dedim. U: «Men Abu Saʼid al-Xudriyga (qasamyod qilib) guvohlik beramanki, men uning bunga (quyidagini) qoʻshib (aytganini) eshitganman: (Paygʻambar ﷺ:) ‹Men: Ular mendandir, deyman. (Menga): Sen ular sendan keyin nima paydo qilganlarini bilmaysan, deyiladi. Shunda men: Mendan keyin (dinni) oʻzgartirganlarga yiroqlik (rahmatdan uzoqlik) boʻlsin, yiroqlik boʻlsin!, deyman›», dedi. Ibn Abbos: «‹Suhqan› — yiroqlik (degani); ‹sahiyq› — uzoq (demak); ‹ashaqahu› — uni uzoqlashtirdi (maʼnosida)», dedi.(Абу Ҳозим айтди:) Нуъмон ибн Абу Айёш мени (шу ҳадисни айтаётганимни) эшитиб: «Сен буни Саҳлдан шундайми эшитдинг?» деди. Мен: «Ҳа», дедим. У: «Мен Абу Саъид ал-Худрийга (қасамёд қилиб) гувоҳлик бераманки, мен унинг бунга (қуйидагини) қўшиб (айтганини) эшитганман: (Пайғамбар ﷺ:) ‹Мен: Улар мендандир, дейман. (Менга): Сен улар сендан кейин нима пайдо қилганларини билмайсан, дейилади. Шунда мен: Мендан кейин (динни) ўзгартирганларга йироқлик (раҳматдан узоқлик) бўлсин, йироқлик бўлсин!, дейман›», деди. Ибн Аббос: «‹Суҳқан› — йироқлик (дегани); ‹саҳийқ› — узоқ (демак); ‹ашақаҳу› — уни узоқлаштирди (маъносида)», деди.

وَقَالَ أَحْمَدُ بْنُ شَبِيبِ بْنِ سَعِيدٍ الْحَبَطِيُّ حَدَّثَنَا أَبِي، عَنْ يُونُسَ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، أَنَّهُ كَانَ يُحَدِّثُ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ يَرِدُ عَلَىَّ يَوْمَ الْقِيَامَةِ رَهْطٌ مِنْ أَصْحَابِي فَيُحَلَّئُونَ عَنِ الْحَوْضِ فَأَقُولُ يَا رَبِّ أَصْحَابِي‏.‏ فَيَقُولُ إِنَّكَ لاَ عِلْمَ لَكَ بِمَا أَحْدَثُوا بَعْدَكَ، إِنَّهُمُ ارْتَدُّوا عَلَى أَدْبَارِهِمُ الْقَهْقَرَى ‏"‏‏.‏

(Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, u shunday hadis aytar edi:) Rasululloh ﷺ: «Qiyomat kunida sahobalarimdan bir guruh mening oldimga keladi-yu, hovuzdan (quvib) uzoqlashtiriladi. Shunda men: ‹Ey Robbim, (bular) mening sahobalarim!› deyman. (Alloh): ‹Sen ular sendan keyin nima (bidʼat) paydo qilganlarini bilmaysan; ular orqalariga (dindan) qaytib, murtad boʻlib ketdilar›, deydi», dedilar.(Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, у шундай ҳадис айтар эди:) Расулуллоҳ ﷺ: «Қиёмат кунида саҳобаларимдан бир гуруҳ менинг олдимга келади-ю, ҳовуздан (қувиб) узоқлаштирилади. Шунда мен: ‹Эй Роббим, (булар) менинг саҳобаларим!› дейман. (Аллоҳ): ‹Сен улар сендан кейин нима (бидъат) пайдо қилганларини билмайсан; улар орқаларига (диндан) қайтиб, муртад бўлиб кетдилар›, дейди», дедилар.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ صَالِحٍ، حَدَّثَنَا ابْنُ وَهْبٍ، قَالَ أَخْبَرَنِي يُونُسُ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنِ ابْنِ الْمُسَيَّبِ، أَنَّهُ كَانَ يُحَدِّثُ عَنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ، صلى الله عليه وسلم أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ يَرِدُ عَلَى الْحَوْضِ رِجَالٌ مِنْ أَصْحَابِي فَيُحَلَّئُونَ عَنْهُ فَأَقُولُ يَا رَبِّ أَصْحَابِي‏.‏ فَيَقُولُ إِنَّكَ لاَ عِلْمَ لَكَ بِمَا أَحْدَثُوا بَعْدَكَ، إِنَّهُمُ ارْتَدُّوا عَلَى أَدْبَارِهِمُ الْقَهْقَرَى ‏"‏‏.‏ وَقَالَ شُعَيْبٌ عَنِ الزُّهْرِيِّ كَانَ أَبُو هُرَيْرَةَ يُحَدِّثُ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَيُجْلَوْنَ‏.‏ وَقَالَ عُقَيْلٌ فَيُحَلَّئُونَ‏.‏ وَقَالَ الزُّبَيْدِيُّ عَنِ الزُّهْرِيِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِيٍّ عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي رَافِعٍ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم‏.‏

(Ibn Musayyab Paygʻambar ﷺning sahobalaridan rivoyat qilib aytar ediki,) Paygʻambar ﷺ: «Hovuz (oldi)ga sahobalarimdan baʼzi kishilar keladi-yu, undan (quvib) uzoqlashtiriladi. Shunda men: ‹Ey Robbim, (bular) mening sahobalarim!› deyman. (Alloh): ‹Sen ular sendan keyin nima paydo qilganlarini bilmaysan; ular orqalariga (dindan) qaytib, murtad boʻlib ketdilar›, deydi», dedilar. (Shuayb Zuhriydan: ‹Abu Hurayra Paygʻambar ﷺdan rivoyat qilib, fayujlavna (haydaladi) der edi› dedi; Uqayl ‹fayuhallaʼuna (uzoqlashtiriladi)› dedi.)(Ибн Мусайяб Пайғамбар ﷺнинг саҳобаларидан ривоят қилиб айтар эдики,) Пайғамбар ﷺ: «Ҳовуз (олди)га саҳобаларимдан баъзи кишилар келади-ю, ундан (қувиб) узоқлаштирилади. Шунда мен: ‹Эй Роббим, (булар) менинг саҳобаларим!› дейман. (Аллоҳ): ‹Сен улар сендан кейин нима пайдо қилганларини билмайсан; улар орқаларига (диндан) қайтиб, муртад бўлиб кетдилар›, дейди», дедилар. (Шуайб Зуҳрийдан: ‹Абу Ҳурайра Пайғамбар ﷺдан ривоят қилиб, фаюжлавна (ҳайдалади) дер эди› деди; Уқайл ‹фаюҳаллаъуна (узоқлаштирилади)› деди.)

حَدَّثَنِي إِبْرَاهِيمُ بْنُ الْمُنْذِرِ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ فُلَيْحٍ، حَدَّثَنَا أَبِي قَالَ، حَدَّثَنِي هِلاَلٌ، عَنْ عَطَاءِ بْنِ يَسَارٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ بَيْنَا أَنَا قَائِمٌ إِذَا زُمْرَةٌ، حَتَّى إِذَا عَرَفْتُهُمْ خَرَجَ رَجُلٌ مِنْ بَيْنِي وَبَيْنِهِمْ فَقَالَ هَلُمَّ‏.‏ فَقُلْتُ أَيْنَ قَالَ إِلَى النَّارِ وَاللَّهِ‏.‏ قُلْتُ وَمَا شَأْنُهُمْ قَالَ إِنَّهُمُ ارْتَدُّوا بَعْدَكَ عَلَى أَدْبَارِهِمُ الْقَهْقَرَى‏.‏ ثُمَّ إِذَا زُمْرَةٌ حَتَّى إِذَا عَرَفْتُهُمْ خَرَجَ رَجُلٌ مِنْ بَيْنِي وَبَيْنِهِمْ فَقَالَ هَلُمَّ‏.‏ قُلْتُ أَيْنَ قَالَ إِلَى النَّارِ وَاللَّهِ‏.‏ قُلْتُ مَا شَأْنُهُمْ قَالَ إِنَّهُمُ ارْتَدُّوا بَعْدَكَ عَلَى أَدْبَارِهِمُ الْقَهْقَرَى‏.‏ فَلاَ أُرَاهُ يَخْلُصُ مِنْهُمْ إِلاَّ مِثْلُ هَمَلِ النَّعَمِ ‏"‏‏.‏

(Abu Hurayra (roziyallohu anhu) Paygʻambar ﷺdan (rivoyat qiladi):) U zot: «Men (hovuz oldida) turganimda, birdan bir guruh (paydo boʻldi); toki men ularni tanigach, men bilan ularning orasidan bir kishi (farishta) chiqib: ‹Yur (keling)›, dedi. Men: ‹Qayoqqa?› dedim. U: ‹Allohga qasamki, doʻzaxga›, dedi. Men: ‹Ularning nima (gunohi) bor?› dedim. U: ‹Ular sendan keyin orqalariga (dindan) qaytib, murtad boʻldilar›, dedi. Soʻng yana bir guruh (paydo boʻldi); toki men ularni tanigach, men bilan ularning orasidan bir kishi chiqib: ‹Yur›, dedi. Men: ‹Qayoqqa?› dedim. U: ‹Allohga qasamki, doʻzaxga›, dedi. Men: ‹Ularning nima (gunohi) bor?› dedim. U: ‹Ular sendan keyin orqalariga qaytib, murtad boʻldilar›, dedi. Men ulardan — choʻponsiz (adashgan) tuyalar (kabi oz) miqdordan boshqasi qutulganini koʻrmadim», dedilar.(Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу) Пайғамбар ﷺдан (ривоят қилади):) У зот: «Мен (ҳовуз олдида) турганимда, бирдан бир гуруҳ (пайдо бўлди); токи мен уларни танигач, мен билан уларнинг орасидан бир киши (фаришта) чиқиб: ‹Юр (келинг)›, деди. Мен: ‹Қаёққа?› дедим. У: ‹Аллоҳга қасамки, дўзахга›, деди. Мен: ‹Уларнинг нима (гуноҳи) бор?› дедим. У: ‹Улар сендан кейин орқаларига (диндан) қайтиб, муртад бўлдилар›, деди. Сўнг яна бир гуруҳ (пайдо бўлди); токи мен уларни танигач, мен билан уларнинг орасидан бир киши чиқиб: ‹Юр›, деди. Мен: ‹Қаёққа?› дедим. У: ‹Аллоҳга қасамки, дўзахга›, деди. Мен: ‹Уларнинг нима (гуноҳи) бор?› дедим. У: ‹Улар сендан кейин орқаларига қайтиб, муртад бўлдилар›, деди. Мен улардан — чўпонсиз (адашган) туялар (каби оз) миқдордан бошқаси қутулганини кўрмадим», дедилар.

حَدَّثَنِي إِبْرَاهِيمُ بْنُ الْمُنْذِرِ، حَدَّثَنَا أَنَسُ بْنُ عِيَاضٍ، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ، عَنْ خُبَيْبٍ، عَنْ حَفْصِ بْنِ عَاصِمٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ـ رضى الله عنه ـ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ مَا بَيْنَ بَيْتِي وَمِنْبَرِي رَوْضَةٌ مِنْ رِيَاضِ الْجَنَّةِ، وَمِنْبَرِي عَلَى حَوْضِي ‏"‏‏.‏

(Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki,) Rasululloh ﷺ: «Mening uyim bilan minbarim orasi — jannat bogʻlaridan bir bogʻdir; minbarim esa hovuzim ustidadir», dedilar.(Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики,) Расулуллоҳ ﷺ: «Менинг уйим билан минбарим ораси — жаннат боғларидан бир боғдир; минбарим эса ҳовузим устидадир», дедилар.

حَدَّثَنَا عَبْدَانُ، أَخْبَرَنِي أَبِي، عَنْ شُعْبَةَ، عَنْ عَبْدِ الْمَلِكَ، قَالَ سَمِعْتُ جُنْدَبًا، قَالَ سَمِعْتُ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏"‏ أَنَا فَرَطُكُمْ، عَلَى الْحَوْضِ ‏"‏‏.‏

(Jundub (roziyallohu anhu) aytdi:) Men Paygʻambar ﷺning shunday deganlarini eshitdim: «Men hovuz (Kavsar) ustida sizlardan oldin boruvchiman».(Жундуб (розияллоҳу анҳу) айтди:) Мен Пайғамбар ﷺнинг шундай деганларини эшитдим: «Мен ҳовуз (Кавсар) устида сизлардан олдин борувчиман».

حَدَّثَنَا عَمْرُو بْنُ خَالِدٍ، حَدَّثَنَا اللَّيْثُ، عَنْ يَزِيدَ، عَنْ أَبِي الْخَيْرِ، عَنْ عُقْبَةَ ـ رضى الله عنه ـ أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم خَرَجَ يَوْمًا فَصَلَّى عَلَى أَهْلِ أُحُدٍ صَلاَتَهُ عَلَى الْمَيِّتِ، ثُمَّ انْصَرَفَ عَلَى الْمِنْبَرِ فَقَالَ ‏"‏ إِنِّي فَرَطٌ لَكُمْ، وَأَنَا شَهِيدٌ عَلَيْكُمْ، وَإِنِّي وَاللَّهِ لأَنْظُرُ إِلَى حَوْضِي الآنَ، وَإِنِّي أُعْطِيتُ مَفَاتِيحَ خَزَائِنِ الأَرْضِ ـ أَوْ مَفَاتِيحَ الأَرْضِ ـ وَإِنِّي وَاللَّهِ مَا أَخَافُ عَلَيْكُمْ أَنْ تُشْرِكُوا بَعْدِي، وَلَكِنْ أَخَافُ عَلَيْكُمْ أَنْ تَنَافَسُوا فِيهَا ‏"‏‏.‏

(Uqba ibn Omir (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki,) Paygʻambar ﷺ bir kuni chiqib, Uhud (shahidlari) ahliga — mayyit ustidagi namozidek — namoz oʻqidilar, soʻng minbarga (qaytib) yoʻnaldilar va: «Men sizlar uchun (oldin boruvchi) salafman, men sizlarga guvohman; Allohga qasamki, men hozir hovuzimga qarab turibman; menga yer xazinalarining kalitlari — yoki yerning kalitlari — berildi. Allohga qasamki, men sizlarning mendan keyin shirk keltirishingizdan qoʻrqmayman; lekin men sizlarning u (dunyo)da (mol-dunyo uchun) bir-biringiz bilan raqobatlashishingizdan qoʻrqaman», dedilar.(Уқба ибн Омир (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики,) Пайғамбар ﷺ бир куни чиқиб, Уҳуд (шаҳидлари) аҳлига — маййит устидаги намозидек — намоз ўқидилар, сўнг минбарга (қайтиб) йўналдилар ва: «Мен сизлар учун (олдин борувчи) салафман, мен сизларга гувоҳман; Аллоҳга қасамки, мен ҳозир ҳовузимга қараб турибман; менга ер хазиналарининг калитлари — ёки ернинг калитлари — берилди. Аллоҳга қасамки, мен сизларнинг мендан кейин ширк келтиришингиздан қўрқмайман; лекин мен сизларнинг у (дунё)да (мол-дунё учун) бир-бирингиз билан рақобатлашишингиздан қўрқаман», дедилар.

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، حَدَّثَنَا حَرَمِيُّ بْنُ عُمَارَةَ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنْ مَعْبَدِ بْنِ خَالِدٍ، أَنَّهُ سَمِعَ حَارِثَةَ بْنَ وَهْبٍ، يَقُولُ سَمِعْتُ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم وَذَكَرَ الْحَوْضَ فَقَالَ ‏"‏ كَمَا بَيْنَ الْمَدِينَةِ وَصَنْعَاءَ ‏"‏‏.‏

(Horisa ibn Vahb (roziyallohu anhu) aytdi:) Men Paygʻambar ﷺ hovuzni zikr qilib: «(Uning kengligi) Madina bilan Sanʼo orasidek (uzoq)dir», deganlarini eshitdim.(Ҳориса ибн Ваҳб (розияллоҳу анҳу) айтди:) Мен Пайғамбар ﷺ ҳовузни зикр қилиб: «(Унинг кенглиги) Мадина билан Санъо орасидек (узоқ)дир», деганларини эшитдим.

وَزَادَ ابْنُ أَبِي عَدِيٍّ عَنْ شُعْبَةَ، عَنْ مَعْبَدِ بْنِ خَالِدٍ، عَنْ حَارِثَةَ، سَمِعَ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَوْلَهُ حَوْضُهُ مَا بَيْنَ صَنْعَاءَ وَالْمَدِينَةِ‏.‏ فَقَالَ لَهُ الْمُسْتَوْرِدُ أَلَمْ تَسْمَعْهُ قَالَ الأَوَانِي‏.‏ قَالَ لاَ‏.‏ قَالَ الْمُسْتَوْرِدُ تُرَى فِيهِ الآنِيَةُ مِثْلَ الْكَوَاكِبِ‏.‏

(Horisa ibn Vahb (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, u Paygʻambar ﷺning: ‹Uning hovuzi Sanʼo bilan Madina orasidek (uzoq)dir› deganlarini eshitdi. Shunda Mustavrid unga: «Sen u zotning idishlar (haqida) aytganini eshitmadingmi?» dedi. U: «Yoʻq», dedi. Mustavrid: «Unda idishlar — xuddi yulduzlardek (koʻp) koʻrinadi», dedi.)(Ҳориса ибн Ваҳб (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, у Пайғамбар ﷺнинг: ‹Унинг ҳовузи Санъо билан Мадина орасидек (узоқ)дир› деганларини эшитди. Шунда Муставрид унга: «Сен у зотнинг идишлар (ҳақида) айтганини эшитмадингми?» деди. У: «Йўқ», деди. Муставрид: «Унда идишлар — худди юлдузлардек (кўп) кўринади», деди.)

حَدَّثَنَا سَعِيدُ بْنُ أَبِي مَرْيَمَ، عَنْ نَافِعِ بْنِ عُمَرَ، قَالَ حَدَّثَنِي ابْنُ أَبِي مُلَيْكَةَ، عَنْ أَسْمَاءَ بِنْتِ أَبِي بَكْرٍ ـ رضى الله عنهما ـ قَالَتْ قَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ إِنِّي عَلَى الْحَوْضِ حَتَّى أَنْظُرُ مَنْ يَرِدُ عَلَىَّ مِنْكُمْ، وَسَيُؤْخَذُ نَاسٌ دُونِي فَأَقُولُ يَا رَبِّ مِنِّي وَمِنْ أُمَّتِي‏.‏ فَيُقَالُ هَلْ شَعَرْتَ مَا عَمِلُوا بَعْدَكَ وَاللَّهِ مَا بَرِحُوا يَرْجِعُونَ عَلَى أَعْقَابِهِمْ ‏"‏‏.‏ فَكَانَ ابْنُ أَبِي مُلَيْكَةَ يَقُولُ اللَّهُمَّ إِنَّا نَعُوذُ بِكَ أَنْ نَرْجِعَ عَلَى أَعْقَابِنَا أَوْ نُفْتَنَ عَنْ دِينِنَا‏.‏ [quran sura="23" aya_start="66" aya_end="66"]‏{‏أَعْقَابِكُمْ تَنْكِصُونَ‏}‏ تَرْجِعُونَ عَلَى الْعَقِبِ‏.‏

(Asmo bint Abu Bakr (roziyallohu anhumo) aytdi:) Paygʻambar ﷺ: «Men hovuz ustida (turaman) — toki sizlardan kim mening oldimga kelishini koʻraman; (ammo) baʼzi kishilar mendan (tortib) olib ketiladi. Shunda men: ‹Ey Robbim, (bular) mendan va mening ummatimdan!› deyman. (Menga): ‹Ular sendan keyin nima qilganlarini sezdingmi? Allohga qasamki, ular tinmay orqalariga (dindan) qaytaverdilar›, deyiladi», dedilar. Ibn Abu Mulayka: «Allohim, biz orqalarimizga qaytishimizdan yoki dinimizdan fitnaga solinishimizdan Senga panoh tilaymiz», der edi. ‹...aʼqobikum tankisuna› (Muʼminun surasi, 66-oyat) — ‹tovonlaringiz uzra orqaga qaytasiz› (degani).(Асмо бинт Абу Бакр (розияллоҳу анҳумо) айтди:) Пайғамбар ﷺ: «Мен ҳовуз устида (тураман) — токи сизлардан ким менинг олдимга келишини кўраман; (аммо) баъзи кишилар мендан (тортиб) олиб кетилади. Шунда мен: ‹Эй Роббим, (булар) мендан ва менинг умматимдан!› дейман. (Менга): ‹Улар сендан кейин нима қилганларини сездингми? Аллоҳга қасамки, улар тинмай орқаларига (диндан) қайтавердилар›, дейилади», дедилар. Ибн Абу Мулайка: «Аллоҳим, биз орқаларимизга қайтишимиздан ёки динимиздан фитнага солинишимиздан Сенга паноҳ тилаймиз», дер эди. ‹...аъқобикум танкисуна› (Муъминун сураси, 66-оят) — ‹товонларингиз узра орқага қайтасиз› (дегани).