وَنا مُحَمَّدُ بْنُ الْقَاسِمِ بْنِ زَكَرِيَّا الْمُحَارِبِيُّ , نَا أَبُو كُرَيْبٍ ، نَا عَبْدُ الرَّحِيمِ بْنُ سُلَيْمَانَ , عَنْ حَجَّاجِ بْنِ أَرْطَأَةَ , عَنْ زَيْدِ بْنِ جُبَيْرٍ , عَنْ خِشْفِ بْنِ مَالِكٍ , عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ , قَالَ : " قَضَى رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فِي دِيَةِ الْخَطَأِ مِائَةً مِنَ الإِبِلِ , مِنْهَا عِشْرُونَ حِقَّةً , وَعِشْرُونَ جَذَعَةً , وَعِشْرُونَ بَنَاتِ لَبُونٍ , وَعِشْرُونَ بَنَاتِ مَخَاضٍ , وَعِشْرُونَ بَنِي مَخَاضٍ " ، هَذَا حَدِيثٌ ضَعِيفٌ غَيْرُ ثَابِتٍ عِنْدَ أَهْلِ الْمَعْرِفَةِ بِالْحَدِيثِ , مِنْ وُجُوهٍ عِدَّةٍ أَحَدُهَا أَنَّهُ مُخَالِفٌ لَمَّا رَوَاهُ أَبُو عُبَيْدَةَ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ , عَنْ أَبِيهِ , بِالسَّنَدِ الصَّحِيحِ عَنْهُ الَّذِي لا مَطْعَنَ فِيهِ , وَلا تَأْوِيلَ عَلَيْهِ , وَأَبُو عُبَيْدَةَ أَعْلَمُ بِحَدِيثِ أَبِيهِ وَبِمَذْهَبِهِ وَفُتْيَاهُ مِنْ خِشْفِ بْنِ مَالِكٍ وَنُظَرَائِهِ , وَعَبْدُ اللَّهِ بْنُ مَسْعُودٍ أَتْقَى لِرَبِّهِ وَأَشَحُّ عَلَى دِينِهِ مِنْ أَنْ يَرْوِيَ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ أَنَّهُ يَقْضِي بِقَضَاءٍ وَيُفْتِي هُوَ بِخِلافِهِ , هَذَا لا يُتَوَهَّمُ مِثْلُهُ عَلَى عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ , وَهُوَ الْقَائِلُ فِي مَسْأَلَةٍ وَرَدَتْ عَلَيْهِ لَمْ يَسْمَعْ فِيهَا مِنْ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ شَيْئًا وَلَمْ يَبْلُغْهُ عَنْهُ فِيهَا قَوْلٌ : أَقُولُ فِيهَا بِرَأْيِي , فَإِنْ يَكُنْ صَوَابًا فَمِنَ اللَّهِ وَرَسُولِهِ , وَإِنْ يَكُنْ خَطَأً فَمِنِّي , ثُمَّ بَلَغَهُ بَعْدَ ذَلِكَ أَنَّ فُتْيَاهُ فِيهَا وَافَقَ قَضَاءَ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فِي مِثْلِهَا ، فَرَآهُ أَصْحَابُهُ عِنْدَ ذَلِكَ فَرِحَ فَرَحًا لَمْ يَرَوْهُ فَرِحَ مِثْلَهُ مِنْ مُوَافَقَةِ فُتْيَاهُ قَضَاءَ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ , فَمَنْ كَانَتْ هَذِهِ صِفَتُهُ وَهَذَا حَالُهُ فَكَيْفَ يَصِحُّ عَنْهُ أَنْ يَرْوِي عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ شَيْئًا وَيُخَالِفُهُ . وَيَشْهَدُ أَيْضًا لِرِوَايَةِ أَبِي عُبَيْدَةَ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ , عَنْ أَبِيهِ مَا رَوَاهُ وَكِيعٌ وَعَبْدُ اللَّهِ بْنُ وَهْبٍ وَغَيْرُهُمَا عَنْ سُفْيَانَ الثَّوْرِيِّ عَنْ مَنْصُورٍ عَنْ إِبْرَاهِيمَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ , أَنَّهُ قَالَ : " دِيَةُ الْخَطَأِ أَخْمَاسًا "
Abdulloh ibn Masʼud aytdi: Rasululloh ﷺ xato (qotillik) diyatida yuzta tuyaga hukm qildilar: ulardan yigirmatasi hiqqa, yigirmatasi jazaʼa, yigirmatasi binti labun, yigirmatasi binti maxoz va yigirmatasi ibni maxozdir. Bu — hadis ilmi ahli nazdida bir necha jihatdan zaif, sobit boʻlmagan hadisdir. Ulardan biri shuki, u Abu Ubayda ibn Abdulloh ibn Masʼudning oʻz otasidan, undan sahih, taʼna qilib boʻlmaydigan va taʼvilga yoʻl bermaydigan sanad bilan rivoyat qilgan narsasiga muxolifdir. Abu Ubayda esa otasining hadisini, mazhabini va fatvosini Xashaf ibn Molik va uning tengqurlaridan koʻra yaxshiroq biladi. Abdulloh ibn Masʼud esa Rasululloh ﷺdan bir hukmni rivoyat qilib turib, oʻzi unga xilof fatvo berishdan koʻra Robbidan qoʻrquvchiroq va oʻz diniga qattiqroq turadigan kishi edi; Abdulloh ibn Masʼud haqida bunday narsa xayolga ham kelmaydi. U — oʻziga tushgan, unda Rasululloh ﷺdan hech narsa eshitmagan va u haqda unga u zotdan biror soʻz yetib kelmagan bir masalada: «Bu haqda oʻz raʼyim bilan aytaman; toʻgʻri boʻlsa — Allohdan va Uning Rasulidan, xato boʻlsa — mendan», degan kishidir. Soʻng unga bu masaladagi fatvosi Rasululloh ﷺning xuddi shunday masaladagi hukmiga muvofiq kelgani yetib kelganda, sheriklari uni shunday xursand boʻlganini koʻrdilarki, undan oldin uni bunchalik xursand boʻlganini koʻrmagan edilar. Sifati va holi shunday boʻlgan kishidan Rasululloh ﷺdan biror narsani rivoyat qilib turib, unga xilof qilgani qanday sahih boʻlsin? Abu Ubayda ibn Abdulloh ibn Masʼudning oʻz otasidan qilgan rivoyatiga yana Vakiʼ, Abdulloh ibn Vahb va boshqalar Sufyon Savriydan, u Mansurdan, u Ibrohimdan, u Abdulloh ibn Masʼuddan rivoyat qilgan: «Xato (qotillik) diyati beshdan bir qismlardir», degan soʻzi ham guvohlik beradi.Абдуллоҳ ибн Масъуд айтди: Расулуллоҳ ﷺ хато (қотиллик) диятида юзта туяга ҳукм қилдилар: улардан йигирматаси ҳиққа, йигирматаси жазаъа, йигирматаси бинти лабун, йигирматаси бинти махоз ва йигирматаси ибни махоздир. Бу — ҳадис илми аҳли наздида бир неча жиҳатдан заиф, собит бўлмаган ҳадисдир. Улардан бири шуки, у Абу Убайда ибн Абдуллоҳ ибн Масъуднинг ўз отасидан, ундан саҳиҳ, таъна қилиб бўлмайдиган ва таъвилга йўл бермайдиган санад билан ривоят қилган нарсасига мухолифдир. Абу Убайда эса отасининг ҳадисини, мазҳабини ва фатвосини Хашаф ибн Молик ва унинг тенгқурларидан кўра яхшироқ билади. Абдуллоҳ ибн Масъуд эса Расулуллоҳ ﷺдан бир ҳукмни ривоят қилиб туриб, ўзи унга хилоф фатво беришдан кўра Роббидан қўрқувчироқ ва ўз динига қаттиқроқ турадиган киши эди; Абдуллоҳ ибн Масъуд ҳақида бундай нарса хаёлга ҳам келмайди. У — ўзига тушган, унда Расулуллоҳ ﷺдан ҳеч нарса эшитмаган ва у ҳақда унга у зотдан бирор сўз етиб келмаган бир масалада: «Бу ҳақда ўз раъйим билан айтаман; тўғри бўлса — Аллоҳдан ва Унинг Расулидан, хато бўлса — мендан», деган кишидир. Сўнг унга бу масаладаги фатвоси Расулуллоҳ ﷺнинг худди шундай масаладаги ҳукмига мувофиқ келгани етиб келганда, шериклари уни шундай хурсанд бўлганини кўрдиларки, ундан олдин уни бунчалик хурсанд бўлганини кўрмаган эдилар. Сифати ва ҳоли шундай бўлган кишидан Расулуллоҳ ﷺдан бирор нарсани ривоят қилиб туриб, унга хилоф қилгани қандай саҳиҳ бўлсин? Абу Убайда ибн Абдуллоҳ ибн Масъуднинг ўз отасидан қилган ривоятига яна Вакиъ, Абдуллоҳ ибн Ваҳб ва бошқалар Суфён Саврийдан, у Мансурдан, у Иброҳимдан, у Абдуллоҳ ибн Масъуддан ривоят қилган: «Хато (қотиллик) дияти бешдан бир қисмлардир», деган сўзи ҳам гувоҳлик беради.