حَدَّثَنَا بِذَلِكَ أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ رُمَيْحٍ ، حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْحَاقَ الْعَنَزِيُّ , نَا عَلِيُّ بْنُ حُجْرٍ , نَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ عَيَّاشٍ , وَرَوَاهُ أَبُو مُعَاوِيَةَ الضَّرِير ُ ,وَ حَفْصُ بْنُ غِيَاثٍ و َعَمْرُو بْنُ هَاشِمٍ أَبُو مَالِكٍ الْجَنْبِيّ ُ و َأَبُو خَالِدٍ الأَحْمَر ُ , كُلُّهُمْ عَنِ الْحَجَّاج ِ , بِهَذَا الإِسْنَادِ عَنْ زَيْدِ بْنِ جُبَيْر ٍ عَنْ خِشْفِ بْنِ مَالِك ٍ عَنْ عَبْدِ اللَّه ِ قَالَ : " جَعَلَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ دِيَةَ الْخَطَأِ أَخْمَاسًا " ، لَمْ يَزِيدُوا عَلَى هَذَا , وَلَمْ يَذْكُرُوا فِيهِ تَفْسِيرَ الأَخْمَاسِ . نَا مُحَمَّدُ بْنُ الْقَاسِمِ بْنِ زَكَرِيَّا , نَا هِشَامُ بْنُ يُونُسَ , نَا أَبُو مَالِكٍ الْجَنْبِيُّ . ح وثنا مُحَمَّدُ بْنُ الْقَاسِمِ بْنِ زَكَرِيَّا , نَا أَبُو سَعِيدٍ الأَشَجُّ , نَا أَبُو خَالِدٍ الأَحْمَرُ , جَمِيعًا عَنْ حَجَّاجٍ . ح وثنا إِسْمَاعِيلُ بْنُ مُحَمَّدٍ الصَّفَّارُ , نَا سَعْدَانُ بْنُ نَصْرٍ , نَا أَبُو مُعَاوِيَةَ . ح وَنا أَبُو بَكْرٍ النَّيْسَابُورِيُّ , نَا مُحَمَّدُ بْنُ يَزِيدَ بْنِ طَيْفُورٍ , نَا أَبُو مُعَاوِيَةَ . ح وَنا الْهَرَوِيُّ , نَا أَحْمَدُ بْنُ نَجْدَةَ , نَا الْحِمَّانِيُّ , نَا حَفْصٌ , وَأَبُو مُعَاوِيَةَ مِثْلَهُ . وَرَوَاهُ يَحْيَى بْنُ زَكَرِيَّا بْنِ أَبِي زَائِدَةَ , عَنْ حَجَّاجٍ , وَاخْتَلَفَ عَنْهُ فَرَوَاهُ عَنْهُ سُرَيْجُ بْنُ يُونُسَ بِمُوَافَقَةِ عَبْدِ الرَّحِيمِ , وَعَبْدِ الْوَاحِدِ بْنِ زِيَادٍ , وَخَالَفَهُ أَبُو هِشَامٍ الرِّفَاعِيُّ ، فَرَوَاهُ عَنْهُ بِمُوَافَقَةِ أَبِي مُعَاوِيَةَ الضَّرِيرِ وَمَنْ تَابَعَهُ : أَنَّ النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ جَعَلَ دِيَةَ الْخَطَأِ أَخْمَاسًا , لَمْ يُفَسِّرْهَا فَقَدِ اخْتَلَفَتِ الرِّوَايَةُ عَنِ الْحَجَّاجِ كَمَا تَرَى , فَيُشْبِهُ أَنْ يَكُونَ الصَّحِيحُ أَنَّ النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، جَعَلَ دِيَةَ الْخَطَأِ أَخْمَاسًا كَمَا رَوَاهُ أَبُو مُعَاوِيَةَ ، وَحَفْصٌ ، وَأَبُو مَالِكٍ الْجَنْبِيُّ ، وَأَبُو خَالِدٍ ، وَابْنُ أَبِي زَائِدَةَ فِي رِوَايَةِ أَبِي هِشَامٍ عَنْهُ , لَيْسَ فِيهِ تَفْسِيرُ الأَخْمَاسِ لاتِّفَاقِهِمْ عَلَى ذَلِكَ وَكَثْرَةِ عَدَدِهِمْ , وَكُلُّهُمْ ثِقَاتٌ . وَيُشْبِهُ أَنْ يَكُونَ الْحَجَّاجُ رُبَّمَا كَانَ يُفَسِّرُ الأَخْمَاسَ بِرَأْيِهِ بَعْدَ فَرَاغِهِ مِنْ حَدِيثِ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ , فَيَتَوَهَّمُ السَّامِعُ أَنَّ ذَلِكَ فِي حَدِيثِ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ , وَلَيْسَ ذَلِكَ فِيهِ , وَإِنَّمَا هُوَ مِنْ كَلامِ الْحَجَّاجِ , وَيُقَوِّي هَذَا أَيْضًا اخْتِلافُ عَبْدِ الْوَاحِدِ بْنِ زِيَادٍ ، وَعَبْدِ الرَّحِيمِ ، وَيَحْيَى بْنِ سَعِيدٍ الأُمَوِيِّ عَنْهُ فِيمَا ذَكَرْنَا فِي أَحَادِيثِهِمْ , أَنَّ يَحْيَى بْنَ سَعِيدٍ الأُمَوِيَّ حَفِظَ عَنْهُ : عِشْرِينَ بَنِي لَبُونٍ مَكَانَ الْحِقَاقِ , وَأَنَّ عَبْدَ الْوَاحِدِ وَعَبْدَ الرَّحِيمِ حَفِظَا عَنْهُ : عِشْرِينَ حِقَّةً مَكَانَ بَنِي لَبُونٍ , وَاللَّهُ أَعْلَمُ . وَوَجْهٌ آخَرُ وَهُوَ : أَنَّهُ قَدْ رُوِيَ عَنِ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ وَعَنْ جَمَاعَةٍ مِنَ الصَّحَابَةِ وَالْمُهَاجِرِينَ وَالأَنْصَارِ فِي دِيَةِ الْخَطَأِ أَقَاوِيلُ مُخْتَلِفَةٌ , لا نَعْلَمُ رُوِيَ عَنْ أَحَدٍ مِنْهُمْ فِي ذَلِكَ ذِكْرُ بَنِي مَخَاضٍ إِلا فِي حَدِيثِ خِشْفِ بْنِ مَالِكٍ هَذَا , فَأَمَّا مَا رُوِيَ عَنِ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ , فَرَوَى إِسْحَاقُ بْنُ يَحْيَى بْنِ الْوَلِيدِ بْنِ عُبَادَةَ , عَنْ عُبَادَةَ بْنِ الصَّامِتِ , عَنِ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فِي دِيَةِ الْخَطَأِ ثَلاثِينَ حِقَّةً , وَثَلاثِينَ جَذَعَةً , وَعِشْرِينَ بَنَاتِ لَبُونٍ , وَعِشْرِينَ بَنِي لَبُونٍ ذُكُورٍ , وَهَذَا حَدِيثٌ مُرْسَلٌ , إِسْحَاقُ بْنُ يَحْيَى لَمْ يَسْمَعْ مِنْ عُبَادَةَ بْنِ الصَّامِتِ
Uni yana Abu Muoviya Zarir, Hafs ibn Gʻiyos, Amr ibn Hoshim Abu Molik al-Janbiy va Abu Xolid al-Ahmar — hammasi Hajjojdan, shu isnod bilan, u Zayd ibn Jubayrdan, u Xashaf ibn Molikdan, u Abdullohdan rivoyat qildilar: Rasululloh ﷺ xato (qotillik) diyatini beshdan bir qismlar qilib belgiladilar. Ular bundan ortigʻini aytmadilar va unda beshdan bir qismlarning tafsirini zikr qilmadilar. Yana uni Yahyo ibn Zakariyo ibn Abu Zoida Hajjojdan rivoyat qildi va undan ixtilof qilindi: uni undan Surayj ibn Yunus Abdurrahim va Abdulvohid ibn Ziyodga muvofiq holda rivoyat qildi; Abu Hoshim ar-Rifoiy esa unga muxolif boʻlib, undan Abu Muoviya Zarir va unga ergashganlarga muvofiq holda: Nabiy ﷺ xato diyatini beshdan bir qismlar qilib belgiladilar, deb uni tafsir qilmasdan rivoyat qildi. Koʻrib turganingdek, Hajjojdan (kelgan) rivoyat ixtilofli boʻldi. Shunga koʻra, sahih boʻlgani — Abu Muoviya, Hafs, Abu Molik al-Janbiy, Abu Xolid va Abu Hoshimning undan qilgan rivoyatida Ibn Abu Zoida rivoyat qilganidek, Nabiy ﷺning xato diyatini beshdan bir qismlar qilib belgilaganlari, unda beshdan bir qismlarning tafsiri yoʻqligi ehtimolga yaqindir; chunki ular bunga ittifoq qilganlar, sonlari koʻp va hammalari ishonchlidirlar. Yana ehtimolki, Hajjoj Rasululloh ﷺning hadisini tugatganidan keyin baʼzan beshdan bir qismlarni oʻz raʼyi bilan tafsir qilar edi, eshituvchi esa buni Nabiy ﷺning hadisida bor deb gumon qilar edi; holbuki bu unda yoʻq, balki Hajjojning oʻz kalomidir. Buni yana Abdulvohid ibn Ziyod, Abdurrahim va Yahyo ibn Saʼid al-Umaviyning undan (rivoyat qilishdagi) — biz ularning hadislarida zikr qilgan — ixtilofi ham quvvatlaydi: Yahyo ibn Saʼid al-Umaviy undan hiqqalarning oʻrniga yigirmata ibni labunni yodlagan, Abdulvohid va Abdurrahim esa undan bani labunning oʻrniga yigirmata hiqqani yodlaganlar. Alloh biluvchiroqdir. Yana bir jihat: Nabiy ﷺdan va sahobalardan, muhojirlar va ansorlardan bir jamoatdan xato diyati haqida turli soʻzlar rivoyat qilingan; ulardan birortasidan bu haqda bani maxozning zikr qilinganini — Xashaf ibn Molikning shu hadisidan boshqa — bilmaymiz. Nabiy ﷺdan rivoyat qilinganiga kelsak: Ishoq ibn Yahyo ibn Valid ibn Uboda Uboda ibn Somitdan, u Nabiy ﷺdan xato diyati haqida oʻttizta hiqqa, oʻttizta jazaʼa, yigirmata binti labun va yigirmata erkak ibni labun deb rivoyat qilgan. Bu esa mursal hadisdir: Ishoq ibn Yahyo Uboda ibn Somitdan eshitmagan.Уни яна Абу Муовия Зарир, Ҳафс ибн Ғиёс, Амр ибн Ҳошим Абу Молик ал-Жанбий ва Абу Холид ал-Аҳмар — ҳаммаси Ҳажжождан, шу иснод билан, у Зайд ибн Жубайрдан, у Хашаф ибн Моликдан, у Абдуллоҳдан ривоят қилдилар: Расулуллоҳ ﷺ хато (қотиллик) диятини бешдан бир қисмлар қилиб белгиладилар. Улар бундан ортиғини айтмадилар ва унда бешдан бир қисмларнинг тафсирини зикр қилмадилар. Яна уни Яҳё ибн Закариё ибн Абу Зоида Ҳажжождан ривоят қилди ва ундан ихтилоф қилинди: уни ундан Сурайж ибн Юнус Абдурраҳим ва Абдулвоҳид ибн Зиёдга мувофиқ ҳолда ривоят қилди; Абу Ҳошим ар-Рифоий эса унга мухолиф бўлиб, ундан Абу Муовия Зарир ва унга эргашганларга мувофиқ ҳолда: Набий ﷺ хато диятини бешдан бир қисмлар қилиб белгиладилар, деб уни тафсир қилмасдан ривоят қилди. Кўриб турганингдек, Ҳажжождан (келган) ривоят ихтилофли бўлди. Шунга кўра, саҳиҳ бўлгани — Абу Муовия, Ҳафс, Абу Молик ал-Жанбий, Абу Холид ва Абу Ҳошимнинг ундан қилган ривоятида Ибн Абу Зоида ривоят қилганидек, Набий ﷺнинг хато диятини бешдан бир қисмлар қилиб белгилаганлари, унда бешдан бир қисмларнинг тафсири йўқлиги эҳтимолга яқиндир; чунки улар бунга иттифоқ қилганлар, сонлари кўп ва ҳаммалари ишончлидирлар. Яна эҳтимолки, Ҳажжож Расулуллоҳ ﷺнинг ҳадисини тугатганидан кейин баъзан бешдан бир қисмларни ўз раъйи билан тафсир қилар эди, эшитувчи эса буни Набий ﷺнинг ҳадисида бор деб гумон қилар эди; ҳолбуки бу унда йўқ, балки Ҳажжожнинг ўз каломидир. Буни яна Абдулвоҳид ибн Зиёд, Абдурраҳим ва Яҳё ибн Саъид ал-Умавийнинг ундан (ривоят қилишдаги) — биз уларнинг ҳадисларида зикр қилган — ихтилофи ҳам қувватлайди: Яҳё ибн Саъид ал-Умавий ундан ҳиққаларнинг ўрнига йигирмата ибни лабунни ёдлаган, Абдулвоҳид ва Абдурраҳим эса ундан бани лабуннинг ўрнига йигирмата ҳиққани ёдлаганлар. Аллоҳ билувчироқдир. Яна бир жиҳат: Набий ﷺдан ва саҳобалардан, муҳожирлар ва ансорлардан бир жамоатдан хато дияти ҳақида турли сўзлар ривоят қилинган; улардан бирортасидан бу ҳақда бани махознинг зикр қилинганини — Хашаф ибн Моликнинг шу ҳадисидан бошқа — билмаймиз. Набий ﷺдан ривоят қилинганига келсак: Ишоқ ибн Яҳё ибн Валид ибн Убода Убода ибн Сомитдан, у Набий ﷺдан хато дияти ҳақида ўттизта ҳиққа, ўттизта жазаъа, йигирмата бинти лабун ва йигирмата эркак ибни лабун деб ривоят қилган. Бу эса мурсал ҳадисдир: Ишоқ ибн Яҳё Убода ибн Сомитдан эшитмаган.